Кіріспе

Сен-Жермен-де-Прес (фр. Saint Germain des Prés) – Франциядағы Париждің 6-ауданындағы төрт әкімшілік бөлімнің бірі. Ол бұрынғы Сен-Жермен-де-Прес аббаттығының шіркеуінің төңірегінде орналасқан. Оның ресми шекаралары: солтүстікте Сена өзені, батыста Сен-Пьер көшесі (rue des Saints Pères), шығыста Сена көшесі (rue de Seine) мен Мазарин көшесі (rue Mazarine) арасында және оңтүстікте Фур көшесі (rue du Four). Бұл ауданның тұрғындары германопратин деп аталады. Ауданның кафелеріне Les Deux Magots, Café de Flore, le Procope және Brasserie Lipp, сондай-ақ көптеген кітап дүкендері мен баспа үйлері кіреді. 1940-1950 жылдары бұл экзистенциализм қозғалысының орталығы болды (Жан Пол Сартр және Симон де Бовуармен байланысты). Бұдан басқа, мұнда Сурет өнері мектебі (École des Beaux Arts), Саяси ғылымдар институты (Sciences Po), Париж университетінің Сен-Пьер биомедициналық орталығы, Әлеуметтік ғылымдар жоғары мектебі және суретші Эжен Делакруаның бұрынғы пәтері мен студиясында орналасқан Эжен Делакруа ұлттық мұражайы (Musée national Eugène Delacroix) бар.

Орта ғасырлар

17 ғасырға дейін квартал орналасқан жер Сене өзенінің тасқынына ұшырауға бейім болды және онда құрылыс жұмыстары аз болды; бұл көбінесе ашық далалар немесе prés болды, осының арқасында квартал өз атын алды. Кварталдың ортасындағы Сен-Жермен-дес-Пре аббаттығы 6 ғасырда Хлодвиг I-нің ұлы Хильдеберт I (511–558 жылдары билік еткен) құрған. 542 жылы Испанияда соғыс кезінде Хильдеберт, Сарагоса тұрғындарының шейіт Сент-Винсенттің қорғауына өткенін естігенде, қаланың қоршауын көтерді. Сарагоса епископы оған ризашылығын білдіріп, әулиенің киімін сыйға берді. Хильдеберт Парижге оралған соң, Киелі Крест және Сент-Винсентке арналған шіркеу салдырып, оны корольдік сарайдың арғы жағындағы даладан көрінетін жерге орналастырды. 558 жылы Сент-Винсент шіркеуі аяқталып, 23 желтоқсанда Париж епискобы Герменмен қасиеттендірілді; сол күні Хильдеберт қайтыс болды. Шіркеудің жанында монастырь салынды. Аббат шіркеуі Меровингтер әулетінің патшаларының жерлену орны болды. Оның аббаттары Сен-Жермен тұрғындарына рухани және әкімшілік билік жүргізді (олар оны 17 ғасырға дейін сақтап келді). Монастырь бай қазынаға ие болғандықтан және қала қабырғаларынан тыс орналасқандықтан, 9 ғасырда нормандықтар оны тонап, өртеп жіберді. 1014 жылы қайта салынды және 1163 жылы Папа Александр III қасиетті деп жариялаған Гермен епископқа қайта бағышталды. Аббат шіркеуі мен ғимараттары тастан қайта салынды, ал аббат ғылым мен білімнің маңызды орталығына айналды. Аббаттың төңірегінде ауыл өсті, онда 12 ғасырда шамамен алты жүз адам тұрды. Қазіргі rue du Four – монастырьдің ескі пештерінің орны, ал асхана қазіргі rue de l'Abbaye бойында орналасқан. Солтүстік жағалауда, қазіргі украин католик шіркеуі орналасқан жерде Сент-Пьер шіркеуі де салынды; оның приходы қазіргі 6-шы және 7-ші округтердің көп бөлігін қамтыды. Патша Филипп II Августтың (1180–1223) бекіністері, бүкіл қаланы қоршаған алғашқы қабырғалар, Сен-Жермен-дес-Прені қабырғалардың сыртында қалдырды.

Сен-Жермен жәрмеңкесі

Орта ғасырдан бастап Сен-Жермен-де-Прес діни және мәдени орталық ғана емес, сонымен қатар бүкіл Еуропадан келген саудагерлер мен сатушыларды тартатын жыл сайынғы жәрмеңкесінің арқасында маңызды сауда орталығы болды. Фуэр Сен-Жермен 1176 жылы пайдасының жартысын патшаға бөлген кезде-ақ танымал болды. Жәрмеңке Пасхадан кейін он бес күн өткен соң ашылып, үш аптаға созылды. Даталар мен орындар жылдар бойы өзгеріп отырды; 1482 жылы 1 қазанда ашылып, сегіз күнге созылды; ал басқа жылдары 11 қарашада немесе 2 ақпанда ашылды. 1486 жылдан бастап ол қазіргі Мабильон көшесіне жақын Наварра қонақ үйінің бақшасының бір бөлігінде өткізілді. 1483 жылғы жәрмеңкеде үш жүз қырық дүкен болды; 1512 жылы жәрмеңке үшін арнайы ғимараттар салынды, онда 516 дүкен орналасты. Жәрмеңке құмар ойындармен, әдепсіздікпен және жақын орналасқан университеттің студенттерінің шабуылдарынан туындаған тәртіпсіздіктермен де әйгілі болды. 1762 жылдың 17-18 наурызында ғимараттар өртенді, бірақ олар тез қайта жаңартылды. Жәрмеңке 1789 жылғы революцияға дейін жыл сайын жалғасты, содан кейін мұқият жабылды.

Қайта өрлеу дәуірі

XVI ғасырдың соңында Франция королі Генрих IV-нің (1553–1615) бұрынғы әйелі, бірақ Франция королевасы мәртебесін сақтап қалған Маргарет Валуа, қазіргі Франция институтының жанында, Сена өзенінің батысында, Сень көшесіне жақын, Аббатханаға қарасты жерлерге резиденция салуға бекінді. Ол 1615 жылы қайтыс болғанға дейін үлкен бақтары бар сарай салып, әдебиет пен өнерді қолдаушы болды.

17-18 ғасырлар: театр және алғашқы кафелер

1673 жылы қаладағы «Comédie Française» театр труппасы rue Saint-Honoré көшесіндегі ғимаратынан қуылды және сол жағалауға, Pont Neuf өткеліне (қазіргі rue Jacques-Callot) көшірілді. Олардың қатысуы көршілес «Collège des Quatre Nations» (қазіргі Institut de France) билігін ренжітті, сондықтан 1689 жылы олар тағы көшіп кетті, бұл жолы rue des Fossés des Saint-Germain-des-Prés (қазіргі rue de l'Ancienne-Comédie) көшесіне, онда 1770 жылға дейін қалды. Театрдың шатырының нашар күйі оларды сол жылы оң жағалауға, Тюильри сарайының машиналар залына көшіруге мәжбүр етті, ол олар үшін тым кең болды. 1797 жылы олар қайтадан сол жағалауға, қазіргі Одеон театрына көшіп келді. Париждегі алғашқы кафе 1672 жылы Сен-Жермен жәрмеңкесінде, Паскаль есімді армянның қызмет етуімен ашылды. Жәрмеңке аяқталғаннан кейін ол «Quai de l'Ecole» көшесінде тұрақты мекеме ашты, онда ол бір стақан кофеге екі су және алты динардан сатты. Ол ішімдік ретінде емес, дәрі ретінде қарастырылды және клиенттері шектеулі болды. Ол Лондонға кетіп, тағы бір армян, Малибан, Буси көшесінде жаңа кафе ашты, онда ол темекі және түтіктерді де сатты. Оның кафесі коммерциялық тұрғыдан сәтті болмады, сондықтан ол Голландияға кетті. Оның кафесіндегі официант, Персияда туған Григор есімді армян, бизнесті иеленді және «Comédie Française» театрының жаңа үйіне жақын Мазарин көшесінде ашты. 1689 жылы театр көшіп келгенде, ол кафені сол жерге, rue des Fossés-Saint-Germain көшесіне көшірді. Кейін кафеге 1672 жылы Паскальдың официанты болған сицилиялық Франческо Прокопио деи Колтелли ие болды. Ол кафеге «Прокоп» деген ат берді және мәзірін шай, шоколад, ликерлер, мұзқаймақ және десерттермен кеңейтті. Ол сәттілікке жетті, кафе әлі күнге дейін жұмыс істеп келеді. 1723 жылға қарай қалада үш жүз сексеннен астам кафе болды. «Café Procope» әсіресе Париждің әдеби қауымдастығын тартты, себебі көптеген кітап баспалары, редакторлар мен баспагерлер осы ауданда тұрды. Жазушылар Дидро мен д’Аламбер өздерінің ірі философиялық еңбегін, «Энциклопедияны» «Прокопта» және тағы бір танымал әдеби кездесу орнында, Буси көшесіндегі «Café Landelle» кафесінде жоспарлаған деседі.

Париж келісім-шарты

Америка тарихындағы маңызды оқиға 1783 жылдың 3 қыркүйегінде Йорк қонақүйінде болды: Ұлыбритания мен АҚШ арасындағы Париж шартына қол қойылды, ол Америка революциясын аяқтап, АҚШ-қа тәуелсіздік берді. Бұл қол қою американдықтардың француз флоты мен француз армиясының көмегімен Йорктаун қамалында жеңіске жеткеннен кейін жүзеге асты. Америкалық делегация құрамына Бенджамин Франклин, Джон Адамс және Джон Джей кірді. Қол қоюдан кейін олар американ суретшісі Бенджамин Уэсттің естелік суретіне позиция берді, бірақ британдық делегаттар суретке түсуден бас тартқандықтан, сурет аяқталмады.

Француз төңкерісі

Көптеген баспагерлер мен баспагерлердің арқасында Сен-Жермен-де-Прес, әсіресе қазіргі 6-шы округтің Корделье секциясы 1789 жылдан кейін революциялық қызметтің орталығы болды; олар мыңдаған памфлеттер, газеттер және жарияланымдар шығарды, олар Париж халқына және бүкіл Франция халқына әсер етті. Сен-Жермен-де-Прес аббаттығының түрмесі, шіркеудің жанында орналасқан екі қабатты ғимарат, контрреволюциялық ниеттермен күдікті деп тұтқындалған адамдармен толы болды: бұрынғы аристократтар, революциялық Конституцияны қабылдаудан бас тартқан дін қызметкерлері, шетелдіктер және тағы басқалар. 1792 жылдың қыркүйегінде Париж түрмелері толып кетті. Бұрынғы патша мен патшайым саяси тұтқындар болғандықтан Тюйлери сарайынан оң жағалаудағы ескі Темплиер мұнараларына көшірілді, онда оларды құтқару немесе қашу қаупі аз болды. Франция соғыста болды; Брансвик герцогы өзінің қорқынышты манифестін жариялап, егер бұрынғы монархия қалпына келтірілмесе, Парижді қиратуға уәде берді, ал оның әскерлері бірнеше күн ішінде жетіп жетер еді. Енді осы саяси тұтқындар Францияның жауларымен одақтасып жатқан жағдайда, нағыз қауіп тудыратын болды. Париждегі саяси қайраткерлер әр түрмеге, негізінен сойыл мен балтамен қаруланған қылмыскерлерді жіберді. Әр топқа Конвенттен кем дегенде бір өкіл еріп жүрсе де, салдары қорқынышты болды. Қыркүйектің алғашқы аптасында жүздеген тұтқындар қаза табады. Ағылшын Артур Янг атап өткендей, бір түрменің сыртындағы көше әдемі қанға боялды. Бұрынғы Корделье монастырі революционерлермен жабылып, ең радикалды топтардың бірінің бас штабына айналды, оның басшылары Жорж Дантон мен Камиль Десмулин болды, бірақ олар одан да экстремистік топтармен ығыстырылды. Радикалды революциялық қайраткер, швейцариялық дәрігер Жан-Поль Марат Корделье секциясында өмір сүрді. Сен-Жермен-де-Прес монастырі жабылып, оның діни әшекейлері алынып тасталды. Монастырь ғимараттары мемлекеттік меншікке айналдырылып, жеке меншік иелеріне сатылды немесе жалға берілді. Бір үлкен ғимарат оқ-дәрі қоймасына айналдырылды; ол жарылып, монастырьдың үлкен бөлігін қиратты. Бұл аудандағы тағы бір үлкен монастырь, Пети-Огюстен монастырі де жабылып, діни әшекейлерінен айырылды. Бос ғимараттарды археолог Александр Леноар иеленді, ол оны мемлекеттік шіркеулер мен монастырлардың жиһаздарын, әшекейлерін және өнер қазыналарын жинау және сақтау үшін қоймаға айналдырды. Ескі монастырь ресми түрде Француз ескерткіштерінің мұражайына айналды. Жиналған суреттер Луврға берілді, онда олар 1793 жылдың соңында ашылған қазіргі Луврдің алдағысы – Орталық өнер мұражайының меншігіне көшті.

Көркемсурет мектебі

Эколь де Бэк-Артс, сәулет, сурет және мүсін жасаудың ұлттық мектебі, Революциядан кейін, бұрынғы Пети-Огюстендер монастырының орнында құрылды. Оның профессорлары мен студенттерінің арасында 19 ғасырдың ең маңызды суретшілері мен сәулетшілері болды; профессорлар қатарында Жан-Огюст Доминик Ингрес және Густав Моро бар еді. Студенттердің арасында суретшілер Пьер Боннар, Жорж Серат, Мэри Кассатт, Эдгар Дега және америкалық Томас Экинс болды. Осы мектепті бітірген сәулетшілердің ішінде Габриэль Давиуд, Чарльз Гарнье, сондай-ақ американдықтар Джулия Морган, Ричард Моррис Хант және Бернард Мэйббик болды. Суретші Эжен Делакруа 1857 жылдан бастап, 1863 жылы қайтыс болғанға дейін өзінің үйі мен студиясын сонда орнатты.

Хаусман

Наполеон III және оның Сена префекті Жорж Эжен Хаусманның 1860 жылдардағы ауқымды қоғамдық жұмыстары аудан картасын түбегейлі өзгертті. Сол жағалаудағы тар көшелердің тығырыздығын азайту мақсатында Хаусман rue des Ecoles көшесін ірі бульварға айналдыруды жоспарлаған, бірақ көлбеуі тым тік болғандықтан, оның орнына ауданның ортасынан өтетін Сен-Жермен бульварының құрылысын шешті. Ол 1889 жылға дейін толыққан жоқ. Ол сонымен қатар Монпарнас теміржол станциясынан Сенаға дейін созылатын кең осін бастады, ол Ренн көшесіне айналды. Ренн көшесі 1871 жылы Екінші Империяның аяқталуымен Сен-Жермен-де-Прес шіркеуі алдындағы алаңға дейін ғана салынып бітті де, сол жерде тоқтады, Сен-Жермен бульвары мен өзен арасындағы тар көшелердің тығырыздығын сақтап қалды.

Оскар Уайльд

Бұл квартал сонымен қатар көптеген музыканттардың, шетелден келген суретшілердің және жазушылардың уақытша мекені болды, соның ішінде бірнеше ай бойы Якоб көшесінде тұрған Ричард Вагнер де болды. Жазушы Оскар Уайльд өзінің соңғы күндерін кварталда, Эколь де Бэк-Артс жанындағы Альзас қонақ үйінде өткізді. Ол көшеде жалғыз серуендеп, бар ақшасын араққа жұмсады. Ол өзінің редакторына: "Бұл кедейлік шынымен жүректі ауырлатады: ол соншалықты уайымды, соншалықты көңілді түсіреді, соншалықты үмітсіз. Сізден көмек күтемін", - деп жазды. Ол бұрынғы еңбектерінің түзетулерін қарады, бірақ жаңа ештеңе жазуға тырыспады. "Мен жаза аламын, бірақ жазудың қуанышын жоғалттым", - деді ол редакторына. Ол әзіл-қалжың сезімін жоғалтпады: "Менің қабырға қағазым мен мен өлімге дейін күресіп жатырмыз. Біреуіміз кетіп қалуымыз керек". Ол 1900 жылдың 30 қарашасында қайтыс болды және алдымен қала сыртындағы кішкентай зиратқа жерленді, ал 1909 жылы Пере-Лашезде қайта жерленді. Уайльд қайтыс болған шағын қонақ үй мәшһүр болды; кейіннен Марлон Брандо мен Хорхе Луис Борхес секілді қонақтар да келді. Ол Жак Гарсиямен толыққанды жаңадан безендірілді, қазір ол бес жұлдызды сәнді қонақ үй, L'Hotel деп аталады.

ХХ ғасыр: конформизм

ХХ ғасырдың бірінші жартысында Сен-Жермен-де-Прес және 6-арондсьемнің дерлік барлық бөлігі, халқы азайып бара жатқан жұмысшы табының тығыз қоныстанған ауданы болды. 1921 жылы 6-шы округтің халқы 101 584 адамды құрады, ал 1960 жылға қарай 83 963 адамға дейін төмендеді. Соғыстан кейінгі жылдары тұрғын үйлердің жағдайы нашар болды; тұрғын үйлердің 42 пайызында ғана үй ішіндегі дәретхана болды, ал 23 пайызында ғана жеке душ немесе ванна болды. 1960 жылға қарай 6-шы округтің халқы 47 942 адамға дейін төмендеді, яғни жетпіс жылдың ішінде елу пайызға азайды. 1954 жылы аудан халқының 19,2 пайызы жұмысшыларды құраса, 1962 жылы бұл көрсеткіш 18,1 пайызды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Сен-Жермен-де-Прес ең алдымен өз кафелері мен барларымен, әртүрлілігімен және ерекшелігімен танымал болды. Соғыстан кейін бұл орын американдық солдаттар мен теңізшілер үшін танымал мақсат болды. Ол сонымен қатар Париждің көбінесе құпия сақталған геи қауымдастығының кездесу орны ретінде де белгілі болды, олар Café de Flore және Café Carrefour түнгі мейрамханаларына жиналатын. Төменгі жалдау төлемдері мен Университетке жақын орналасқандықтан, бұл аудан Африкадағы француз колонияларының студенттері арасында да танымал болды. Қалада үштен бес мыңға дейін африкалық студент болды; олардың бірлестігінің кеңсесі болды. Жұмысшылардың көп саны болғандықтан, ол француз коммунистік партиясының маңызды бюросын да қамтыды.

Жаз

Соғыстан кейін бірден Сен-Жермен-де-Прес және жақын маңдағы Сен-Мишель ауданында көптеген шағын джаз клубтары ашылды, олардың көпшілігі кеңістік тапшылығынан және кешкі сағаттарда музыка көршілерді жалықтырмауы үшін, көбінесе жертөлелерде орналасқан еді. 1945 жылы бульвар Сен-Мишельдің жанында Caveau des Lorientais клубы есігін ашты, ол париждіктерге кларнетші Клод Лютер мен оның тобы орындаған Нью-Орлеан джазын таныстырды. Клуб көп ұзамай жабылды, бірақ оның ізінен Сен-Жермен-де-Прес немесе оның маңындағы жертөлелерде Le Vieux Columbier, Rose Rouge, Club Saint Germain; және әсіресе, Le Tabou клубтары ашылды. Музыкалық стильдер дәстүрлі Нью-Орлеан джазы және бибоп еді, оларды Сидней Бечет және трубашы Борис Виан, сондай-ақ Мезз Меззроу, Андре Ревелотти, гитарист Анри Сальвадор және әнші Джульетта Греко басқарды. Бұл клубтарға жақын маңдағы университет студенттері, Париждің зиялы қауымы және Париж мәдениет әлемінің танымал өкілдері жиналды. Көп ұзамай клубтардың кіреберісінде кімнің маңызды немесе атақты екенін бақылайтын күзетшілер пайда болды. Музыканттардың кейбіреуі танымал мансапқа қол жеткізді; Сидни Беше 1949 жылы Salle Pleyel-де өткен алғашқы джаз фестивалінің жұлдызы болды, ал 1955 жылы Олимпиа музыка залында жетекші орындаушы болды. Музыканттар көп ұзамай дәстүрлі Нью-Орлеан джазын ойнағандар мен көбірек заманауи нұсқауларды қалағандарға бөлінді. 1960 жылдардың басында музыкалық талғамдар рок-н-роллға қарай өзгергендіктен, көптеген клубтар жабылды.

Экзистенциализм

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Париждің әдеби өмірі Сен-Жермен-де-Прес ауданында шоғырланды, себебі конформизмнен ада болу атмосферасы және кітап дүкендері мен баспа үйлерінің көптігі осы жерде болды. Көптеген жазушылар шағын бөлмелерде немесе пәтерлерде тұрғандықтан, олар ең танымалдары – Кафе де Флоре, Брассери Липп және Ле Дю Маго қапелерінде жиналатын, мұнда философ Жан-Поль Сартр мен жазушы Симона де Бовуар бас қосатын. Сартр (1905–1980) – кезеңнің ең көрнекті тұлғасы; ол философ, экзистенциализм мектебінің негізін қалаушы, сонымен қатар романист, драматург және театр режиссері болды. Ол Париждің солшыл саясатына да белсенді қатысты; соғыстан кейін коммунистік партияның жақтасы болды (бірақ мүшесі емес), Венгрияға кеңес әскерлерінің кіргенінен кейін коммунистермен жол айырды, Фидель Кастро мен Куба революциясын, содан кейін Мао Цзэдунды құрметтеді. 1968 жылы ол үкіметке қарсы демонстрацияларға қатысып, Биланкурдағы «Рено» зауытында ереуілдеген жұмысшыларға үндеу үшін бочкаға шықты. Сен-Жермен-де-Прес туралы аңыз-ертегілерде ол ауданның джаз клубтарына жиі баратындығы айтылады, бірақ Сартр өзі оларға сирек баратынын, себебі олар тым шулы, ыңғайсыз және көп адам болатындығын жазды. Симона де Бовуар (1902–1986), белгілі философ, Сартрдың өмірлік серігі, феминизмнің ерте жақтаушысы және автобиография жазушы, романист ретінде де маңызды әдеби тұлға болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аудан зиялылар мен философтардың, актерлердің, әншілердің және музыканттардың орталығына айналды. Экзистенциализм джаз бен шансонмен бірге Ренн көшесіндегі жертөлелерде өмір сүрді. Жан-Поль Сартр, Симона де Бовуар, Жюльетта Греко, Лео Ферре, Жан-Люк Годар, Борис Виан және Франсуа Трюффо осы жерде өмір сүрді. Бірақ Жаку Превер сияқты ақындар мен Джованни Джакометти сияқты суретшілер де болды. Қазір Сен-Жермен мекенжайы Люксембург бағына қарай оңтүстікке қарайғы аймаққа қарағанда бұрынғыдай сәнді емес, себебі туристер арасында Сен-Жерменнің танымалдылығы артқан.

Ұшып кету

1965 жылғы 29 қарашада Марокко королінің үкіметіне қарсы оппозицияның жетекшісі Мехди Бен Барка Липп пивоханасының есігінен шығар кезде ұрланды. Оның денесі ешқашан табылған жоқ.

Экономика

Бір кезде бұл аймақта көптеген баспагерлер орналасқан еді. Бірақ жылжымайтын мүліктің құнының өсуі салдарынан жағдай өзгерді. 2009 жылға қарай Hachette Livre және Flammarion сияқты көптеген баспагерлер бұл аумақтан көшіп кетті.