Аюлардың будандастырылуы және эволюциясы

Кіріспе

Аюлардың будандары

Аю тұқымдасының (Ursidae) екі түрлі түрі немесе түршесінен тараған жануарлар – аю тұқымдықтары. Аюлардың басқа бір түрімен немесе түршесімен ұрпақ беретіні белгілі болған түрлерге американдық қара аю, гризли аюы және полярлық аю жатады, олардың барлығы Ursus тұқымының мүшелері. Үлкен панда сияқты Ursus тұқымына жатпайтын аюлардың басқа аюлармен будандасуы мүмкін емес деп есептеледі. Үлкен панда – Ailuropoda тұқымына жатады. Мұнда тізілген расталған будандардың барлығы тұтқында өмір сүрген (гризли × полярлық аюдан басқа), бірақ жабайы табиғатта күдікті будандар табылған. Жақында жүргізілген зерттеулер аюларда генетикалық материал түрлер шекарасын өтетін бірнеше жағдайлар мен түрлердің комбинацияларын анықтады (генетиктер бұл процесті интрогрессия деп атайды). Бұрын араласқан түрлер: 1) қоңыр аю мен американдық қара аю, 2) қоңыр аю мен полярлық аю, 3) американдық қара аю мен азиялық қара аю. Жалпы алғанда, бұл зерттеу аюлар (Ursidae) отбасындағы эволюция қатаң түрде екіге бөлінбейтінін, керісінше күрделі эволюциялық байланыстарға ие екенін көрсетеді. Ursinae тұқымдасының барлық түрлері (яғни, алып панда мен көзілдірік аюдан басқа барлық аюлар) будандаса алады.

Қоңыр аю мен қара аюдың будандары

1859 жылы Лондон зоологиялық бағында қара аю мен еуропалық қоңыр аю шағылыстырылды, бірақ үш баласы да есейе алмады. Дарвин "Жануарлар мен өсімдіктердің қолда өсіру кезіндегі өзгерістері" еңбегінде былай деп жазды: "Тоғыз жылдық есепте аюлардың зоологиялық бақта еркін жұптасқандары байқалғаны айтылған, бірақ 1848 жылға дейін көптеген аюлардың жүкті болуы сирек кездесетін. Осы мерзімнен кейін жарияланған есептерде үш түр бала туды (біреуі будан). 1986 жылдың күзінде Аляскада атып өлтірілген аюдың тым үлкен мөлшері және пропорционалды түрде үлкен ми сауыты мен бас сүйегі болғандықтан, кейбір адамдар оны гризли × қара аю буданы деп ойлады. ДНК-тестілеу оның үлкен американдық қара аю немесе гризли екенін анықтауға мүмкіндік бермеді.

Континенттік аралық қоңыр аюдың будандары

Еуразиялық қоңыр аюлар мен Солтүстік Америка қоңыр аюлары оқшауланған болғамен, олар бір түр ретінде тіркелгендіктен, техникалық тұрғыдан алғанда, екі түрдің арасындағы шағылысу гибридтеу емес, тіпті жабайы табиғатта мұндай оқиғаның болуы да мүмкін емес. Дегенмен, еуропалық қоңыр аю мен солтүстік америкалық гризли аюы арасында Германияның Кёльн қаласында шағылысу орын алған.

Кодиак × ақ аюдың будандары

"Кодиак" немесе "Кодиак қоңыр аюы" – қазір Солтүстік Американың жағалау аймақтарында кездесетін қоңыр аюларға қолданылатын термин. Солтүстіктің шалқарына қарай бұл аюлар көбінесе лососьпен қоректенеді және ерекше ірі денеге ие болады. "Аляска қоңыр аюы" кейде Аляска аюлары үшін қолданылады, бірақ басты айырмашылық – аюдың жағалаудан қаншалықты қашықта екендігі. "Гризли аюы" – Солтүстік Американың ішкі аймақтарындағы қоңыр аюды белгілейтін термин. 1936 жылы АҚШ Ұлттық зообағында бір ата поляр аюы бір ана Кодиак (Аляска қоңыр аюы) аюымен бірге қоршауға түсіп, нәтижесінде үш будандас бала дүниеге келді. Бұл гибридтік балалар өнімді болды және бір-бірімен сәтті көбейе алды, бұл екі аю түрінің тығыз туыс екенін көрсетеді. Кодиакты көптеген адамдар негізгі Арктика қоңыр аюының түрі немесе нұсқасы деп санайды. 1943 жылы Клара Хельгасон бала кезінде аңшылардың атып өлтірген аюын сипаттады. Бұл ірі, ақшыл аю болды, оның төрт аяғы да түкпен жабылған. Аяқ табанындағы түктер оның ерекше түсті Кодиак қоңыр аюы емес, поляр аюымен будандасқан ұрпақ екенін көрсетеді. 1970 жылы National Geographic журналында жарияланған мақаласында Элизабет С. Рид өзінің күйеуі директор болған Вашингтондағы Ұлттық зоологиялық парктен 4 гибридтік аюдың баласын өршіткенін айтты.

Гризли × ақ аюдың будандары

Қазір көптеген таксономистер гризлиді қоңыр аюдың бір түрі ретінде қарастырады, Ursus arctos horribilis. Грызли аюларын зерттеуші Клинтон Харт Мерриам 1864 жылы Канаданың Барен Граундс аймағындағы Рендевус көлінде өлтірілген жануарды алтын қоңыр тұмсығы бар «сарғыш ақшыл» деп сипаттады. Бұл гризли мен полярлық аюдың табиғи буданы саналады. 2006 жылдың 16 сәуірінде Солтүстік-Батыс территорияларындағы Банкс аралында спорттық аңшы ерекше сыртқы түрі бар полярлық аюды атып өлтірді. 2006 жылдың 11 мамырында жарияланған ДНК-тестілеу нәтижесінде өлтірілген аюдың гризли мен полярлық аюдың буданы екені анықталды. Бұл жабайы табиғаттағы будандасудың алғашқы тіркелген жағдайы деп есептеледі. ДНК-тестілеу аюдың анасының полярлық, ал әкесінің гризли екенін көрсетті. ДНК-тестілеу сонымен қатар аңшыға гризлиді өлтіргені үшін 1000 канад доллары айып төлеуден және бір жылға дейін түрмеге қамалу қаупінен құтылды. Аңшы полярлық аюларды аулауға лицензия сатып алған, бірақ ол кезде гризлиді аулауға лицензиясы болмаған. Аюдың көзінің айналасында панда сияқты, бірақ одан тар қараңғы сақиналар болған. Онда сондай-ақ ерекше ұзын тырнақтар, арқасында біраз дөңес, ақ жүнінде қоңыр дақтар және мұрынның «тоқтауы» – полярлық аюларда жоқ, сәл ойыс бет болған. Аң ауын басқарған Роджер Куптана, Солтүстік-Батыс территорияларындағы Сакс-Харбордан келген, ең бірінші рет осы ерекшеліктерді байқаған. Бұл үлгіге бірнеше атаулар ұсынылды. Оны өлтірген Айдахо аңшысы Джим Мартелл «поляргриз» деген атауды ұсынды. Канаданың жабайы табиғат қызметінің биологтары «гролар» немесе «пизли», сондай-ақ инуиттердің «нанулак» (полярлық аю) және «аклак» (гризли немесе қоңыр аю) сөздерінің біріктірілген түрін ұсынды. «Гролар» және «пизли» атаулары Канада радио хабар тарату корпорациясы тарапынан кеңінен таралған хабарларда қолданылды. Қазіргі уақытта, жұптасу маусымдары бір-бірімен сәйкес келсе де, полярлық аюлардың маусымы гризлилерге қарағанда сәл ертерек басталады. Seattle Post Intelligencer газетінің блогындағы бір авторы жаһандық жылынудың прогрестік дамуы мен қалыпты жұптасу кезеңдерінің өзгеруіне байланысты гибридтердің көбейе түсуі мүмкін екенін айтты. Канаданың жабайы табиғат қызметі зообақтағы жұптасудан туған полярлық гибридтердің өршіп, көбейе алатынын атап өтті. Грызли аюлары әдетте полярлық аюлардың мекендейтін аймақтарында, Бофорт теңізі, Банкс аралы, Виктория аралы және Мелвилл аралы маңындағы Батыс Арктикада көріледі. Батыстағы Нунавут аймағында Куглуктук маңында полярлық аюлармен бірге «ақшоколад түстес» аюдың, мүмкін, буданы көрінгенін хабарлайды.

The grizzly bear is now regarded by most taxonomists as a variety of brown bear, Ursus arctos horribilis. Clinton Hart Merriam, taxonomist of grizzly bears, described an animal killed in 1864 at Rendezvous Lake, Barren Grounds, Canada as "buffy whitish" with a golden brown muzzle. This is considered to be a natural hybrid between a grizzly bear and polar bear. On 16 April 2006, a polar bear of unusual appearance was shot by a sports hunter on Banks Island in the Northwest Territories. DNA testing released 11 May 2006, proved the kill was a grizzly×polar bear hybrid. This is thought to be the first recorded case of interbreeding in the wild. The bear was proven to have a polar mother and a grizzly father. The DNA testing also spared the hunter the C$1000 fine for killing a grizzly bear, as well as the risk of being imprisoned for up to a year. The hunter had bought a license to hunt polar bears; he did not have a license to hunt grizzly at that time. The animal had dark rings around its eyes, similar to a panda's, but not as wide. It also had remarkably long claws, a slight hump on its back, brown spots in its white coat, and a slightly indented face — the nasal "stop" between the eyes which polar bears lack. The guide leading the hunt, Roger Kuptana of Sachs Harbour in the Northwest Territories, was the first to note the oddities. Several names were suggested for this specimen. The Idaho hunter who killed it, Jim Martell, suggested "polargrizz". The biologists of the Canadian Wildlife Service suggested "grolar" or "pizzly", as well as "nanulak", an elision of the Inuit nanuk (polar bear) and aklak (grizzly or brown bear). Both "grolar" and "pizzly" were used by the Canadian Broadcasting Corporation in widely distributed stories. Presently, though the mating seasons overlap, the polar bears' season begins slightly earlier than the grizzly bears'. A blog columnist for the Seattle Post Intelligencer suggested that more hybrids may be seen as global warming progresses and alters normal mating periods. The Canadian Wildlife Service noted that grizzly polar hybrids born of zoo matings have proven fertile. Grizzly bears have been sighted in what is usually polar bear territory in the Western Arctic near the Beaufort Sea, Banks Island, Victoria Island, and Melville Island. A "light chocolate colored" bear, possibly a hybrid, is reported to have been seen with polar bears near Kugluktuk in western Nunavut.

Азиялық қара аюдың белгілі немесе күдікті будандары

1975 жылы Венесуэланың "Лас Делисиас" зообағында азиялық қара аюдың анасы көзілдірік аюмен бірге қамтылған, және бірнеше будандас ұрпақ дүниеге келді. 2005 жылы Камбоджаның шығысындағы Меконг өзенінің су алабында азиялық қара аю мен күн аюының араласып туған баласы ұсталды. Аюдың жалы жалпы алғанда аз болды, мойнының екі жағында күн аюлары мен кейбір қара аюларда болатын сияқты қыртыс түзеді. Оның бет пішіні күн аю мен қара аюдың аралық белгісін көрсетті, бірақ құлақтары мен үлкен, қалың тістері күн аюына көбірек ұқсады. Жалпы, бұл будандас азиялық қара аюға ұқсады, бірақ ерекше жылтыр жүні мен ерекше басы болды. 2010 жылы азиялық қара аю мен қоңыр аюдың араласып туған Эмма есімді еркек баласы желке шаруашылығынан Animals Asia Foundation's China Moon Bear Rescue орталығына жеткізілді.

Жалқау аюдың будандары

Жалқау аю (Melursus ursinus) мен Азия қара аюының (Ursus thibetanus, немесе Selenarctos thibetanus) аралас түрлері белгілі. Сондай-ақ, Токиодағы Тама зообағында жалқау аю (Melursus ursinus) мен малай күн аюының (Helarctos malayanus) арасында да аралас түрлер өндірілген.