Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нидерланд Республикасындағы саяси лауазым (1588–1795)
Political office in the Dutch Republic (1588–1795)
NOTOC
Ұлы зейнеткер (raadpensionaris) Нидерланд Республикасы дәуіріндегі ең маңызды голланд шенеунігі болды. Теория бойынша, ұлы зейнеткер – жеті біріккен провинцияның арасындағы үстем провинция, Голландия графтығының мемлекеттік қызметшісі ғана еді. Бірақ іс жүзінде Голландияның ұлы зейнеткері, билік орталығында штадтгольдер болмаған кезде, бүкіл Нидерланд Республикасының саяси басшысы болды. Ұлы зейнеткер лауазымын қазіргі заманғы саяси терминдермен түсіндіру қиын, бірақ оны кейде премьер-министр лауазымымен салыстырады. Басты айырмашылық – ұлы зейнеткердің әріптес министрлері де, одан жоғары тұрған мемлекет басшысы да болған жоқ.
The grand pensionary (raadpensionaris) was the most important Dutch official during the time of the Dutch Republic. In theory, a grand pensionary was merely a civil servant of the Estates of the dominant province, the County of Holland, among the Seven United Provinces. In practice, the grand pensionary of Holland was the political leader of the entire Dutch Republic when there was no stadtholder at the centre of power. The position of the grand pensionary is not easily expressed in modern political terms but is sometimes compared to that of a prime minister. Fundamental differences are that a raadpensionaris had no fellow ministers and no head of state above him.
Этимология
Оның голланд тіліндегі атауы – raadpensionaris, оны сөзбе-сөз "кеңесші зейнеткер" деп аударуға болады. Жалпы алғанда, зейнеткер – қалалық кеңес кеңес беру үшін тұрақты түрде жалақы төлейтін заңгер еді. Тұрақты төлемдердің арқасында ол орта ғасырлық латын тілінде pensionarius деп аталды. Голланд тілінде мұндай адамды stadsadvocaat деп атаған. Голландия және Батыс Фризия штаттарында кеңес мүшесі, өзі raad болған зейнеткер болды. Сондықтан ол XVII ғасырдағы голланд тілінде Raedt ende Pensionaris деп аталды, кейіннен ол raadpensionaris немесе raadspensionaris деп қысқартылды. Француз дипломаттары Голландияның raadpensionaris-ін Grand pensionnaire деп атады, осылайша оны Голландияның маңыздылығы төмен провинцияларындағы ұқсас лауазымдардағы тұлғалардан ажыратты. Голландтардың өзі бұл атауды қолданбады. Ағылшын тіліне француз тілінен "Grand Pensionary" деп аударылды. Зеландия провинциясының өкілдері де raadpensionaris лауазымын атқарды, оны да Grand Pensionary деп атауға болатын. Гронинген және Гелдерланд провинцияларында қарапайым пенсионерлер болды. Утрехт және Фрисландия провинцияларында landsadvocaat болды.
Its Dutch name, raadpensionaris, can be literally translated as "councillor pensionary". A pensionary in general was a lawyer paid by a city council to advise them on a permanent basis. Because of the regular payments he was a pensionarius in mediaeval Latin. Such a person was called a stadsadvocaat in the Dutch language. The States of Holland and West Friesland had a pensionary who was a council member, a raad, himself. He was, therefore, Raedt ende Pensionaris in seventeenth century Dutch, which later was simplified to raadpensionaris or raadspensionaris. French diplomats referred to the raadpensionaris of Holland as the Grand pensionnaire, to discern him from comparable officials in Dutch provinces of lesser importance. This embellishment was not used by the Dutch themselves. In English the French was translated as "Grand Pensionary". The Estates of the province of Zealand also had a raadpensionaris, which also could be referred to as a Grand Pensionary. The provinces of Groningen and Gelderland had a simple pensionaris. The provinces of Utrecht and Friesland had a landsadvocaat.
Тарих
Бұл лауазым 1619 жылы құрылып, жер адвокатының атағын алмастырды. Голландия штадтгольдері лауазымы толтырылған жағдайда, үлкен зейнеткер көбінесе Республиканың екінші басшысы болды. Голландияның раадпенсионері болғандықтан, үлкен зейнеткер Голландия штаттарының төрағасы ретінде жұмыс істеді. Ол штаттармен тағайындалды, бірақ штаттар оны бірден қызметтен босатуға да құқылы болды. Голландияның ең көне қаласы саналатын Дорт қалалық кеңесі жаңа үлкен зейнеткерді ұсыну құқығына ие болды. Үлкен зейнеткер болмаған жағдайда, оның орнына уақытша Дорт қаласының штадтс адвокаты немесе зейнеткері тағайындалды. Штаттардың отырыстары қазіргі парламенттерден мүлдем өзгеше тәртіппен жүргізілді. Кейбір ұсыныстарға дауыс берілмеді және пікірталас айналымы болған жоқ. Үлкен зейнеткер күн тәртібін бақылады. Ол мәселені таныстырып, мүшелерді өз пікірлерін білдіруге шақырды, бұл қалалар өкілдік еткен қалаларға қала құқықтары берілген күндерге сәйкес белгілі бір ретпен жасалды. Соңында үлкен зейнеткер делегаттардың әрқайсысының мәлімдемелерін қорытындылап, осы арқылы қабылданған ұжымдық шешім туралы ыңғайлы қорытынды жасады. Егер ол білікті адам болса, ол бүкіл шешім қабылдау процесін бақылай алатын, әсіресе оның міндеттерінің бірі – аристократиялық делегаттардың он мүшесін (рыцарство) қатыспағанда өкілдік ету және олардың біртұтас пікірін қалыптастыру болды. Бұл лауазымның тууына себеп – штаттардың барлық делегаттары, ежелгі феодалдық иерархия бойынша реттелгенімен, негізінен тең болды және олардың ешқайсысы басшы ретінде әрекет ете алмады. Үлкен зейнеткер штаттардың барлық хат-хабарларын да басқарды. Осылайша ол төменгі әкімшілік органдармен, Республиканың басқа провинцияларымен, Нидерланд штаттарының Генералдарымен және шетелдік державалармен байланыстарды жүргізді. Бұл оның функциясы қазіргі ішкі және сыртқы істер министрлері атқаратын міндеттердің элементтерін біріктірді дегенді білдіреді. Штаттарга жіберілген хаттарды барлық мүшелер оқи алатын. Сондықтан, құпиялы сипаттағы хабарламалар үлкен зейнеткерге жеке жіберілді. Әртүрлі үлкен зейнеткерлердің хат-хабарларының көп бөлігі сақталған, бұл кейінгі тарихшылар үшін маңызды ақпарат көзі болып табылады. Республиканың дипломатиялық байланыстарын штаттар генералы басқарды. Алайда, олар он жетінші ғасырда шетелдік билеушілерді ренжітпеу үшін, елшілерді қабылдауға және оларды құрметпен күтуге жеткілікті дайын болған жоқ. Іс жүзінде бұл міндет Гаагада тұратын Голландия штадтгольдерінің сарайына жүктелді. Штадтгольдер тағайындалмаған жағдайда, үлкен зейнеткер елшілерді қабылдады. 1795 жылғы Батавия Республикасы алғаш рет бұл лауазымды жойды, бірақ Батавиялық одақтың соңғы жылында, 1805–1806 жылдары, атақ Наполеонның бұйрығымен атқарушы билікті нығайту шараларының бір бөлігі ретінде қайта жаңартылды; Рутгер Ян Шиммельпенник қысқа уақытқа соңғы үлкен зейнеткер ретінде қызмет етті. Ол тек Голландияның ғана емес, бүкіл Республиканың президенті болды. 1806 жылдың маусым айында Карел де Вос ван Стенвик екі аптаға үлкен зейнеткер міндетін атқарды, бұл ауысу кезеңінің бір бөлігі болды. Ең танымал және маңызды үлкен зейнеткер – Йохан де Витт, ол 1653 және 1672 жылдар аралығында осы лауазымды иеленді. Голландияның тәуелсіздік күресінде маңызды рөл атқарған Йохан ван Олденбарневельт, жер адвокаты лауазымын атқарған кезде оған тең ықпал етті.
The office started in 1619 and replaced the title of land's advocate. If the position of stadtholder of Holland was filled, then the grand pensionary was often the second leader of the Republic. Being the raadpensionaris of Holland, the grand pensionary acted as the chairman of States of Holland. He was appointed by the Estates but could also instantly be fired by the Estates. The city council of Dort, which was seen as the oldest city of Holland, had the right to nominate a new grand pensionary. When the grand pensionary was absent, he was temporarily replaced by the stadsadvocaat or pensionary of Dort. Sessions of the Estates were ruled by a procedure that was very different from that of modern parliaments. No votes were held on some proposal and there was no round of debates. The grand pensionary controlled the agenda. He introduced a subject and then invited the members to state their opinions, which was done in a fixed order, reflecting the dates the cities they represented had been given city rights. At the end, the grand pensionary summarised each of the statements of the delegates, with an implicit conclusion about what collective decision had been made by this. This way, if he was a competent man, he could control the entire decision making process, especially as one of his duties was to represent the ten members of the nobility delegates—the ridderschap—in their absence and phrase the single opinion they as a body had the right to express. The office existed because all delegates of the States were, although ranked according to ancient feudal hierarchy, still basically equal and none among them could thus act as a head. The grand pensionary also took care of the total correspondence of the Estates. He thus handled communications with lower administrative bodies, the other provinces of the Republic, the States General of the Netherlands, and foreign powers. This means his function combined elements of the duties performed by modern ministers of internal and foreign affairs. Letters to the Estates could be read by all the members. Therefore, messages of a more secretive nature were sent to the grand pensionary personally. Large parts of the correspondence of the various grand pensionaries have been preserved, forming an important source of information for later historians. The diplomatic contacts of the Republic were in principle managed by the States General. However, they were ill equipped to receive and entertain envoys with the pomposity needed in the seventeenth century to avoid offending foreign rulers. In practice, this was delegated to the court of the stadtholder of Holland, who also resided at The Hague. When no stadtholder was appointed, the grand pensionary received envoys. The Batavian Republic of 1795 first abolished the office but in the last year of the Batavian Commonwealth, 1805–1806, the title had to be reinstituted on orders of Napoleon as part of a number of measures to strengthen the executive power; Rutger Jan Schimmelpenninck thus functioned for a short time as the last grand pensionary. He officially functioned as a president of the entire Republic, not just of Holland. In June 1806, Carel de Vos van Steenwijk was for two weeks acting grand pensionary as part of a transitional arrangement. The most famous and significant grand pensionary was Johan de Witt, who held the office between 1653 and 1672. Johan van Oldenbarnevelt, who played a crucial role in the Dutch struggle for independence equalled him in influence, though he held the position when it was still called land's advocate.