Кіріспе
Ақша-кредит саясаты, онда орталық банк инфляцияны бақылау үшін пайыздық ставкаларды реттейді
Макроэкономикада инфляцияны нысанаға алу – бұл орталық банк орташа мерзімде инфляция деңгейі үшін нақты мақсатты белгілеп, осы инфляция мақсатын жұртшылыққа жариялайтын ақша-кредит саясаты. Бұл ретте, ақша-несие саясаты экономиканың ұзақ мерзімді өсуін қолдау үшін баға тұрақтылығын сақтауға бағытталған, ал баға тұрақтылығы инфляцияны бақылау арқылы қамтамасыз етіледі. Орталық банк негізгі, қысқа мерзімді ақшалай құралы ретінде пайыздық ставкаларды пайдаланады. Инфляцияны нысанаға алушы орталық банк пайыздық ставкаларды нысанадан жоғары немесе төмен инфляцияға қарай көтереді немесе төмендетеді. Басылым бойынша, пайыздық ставканы көтеру инфляцияны тежеу үшін әдетте экономиканы салқындатады; пайыздық ставканы төмендету әдетте экономиканы жылдамдатады, соның салдарынан инфляцияны арттырады. Инфляцияны нысанаға алуды толыққанды енгізген алғашқы үш ел – 1990 жылдардың басында Жаңа Зеландия, Канада және Ұлыбритания болды, бірақ Германия инфляцияны нысанаға алудың көптеген элементтерін одан бұрын қабылдаған еді. Канада 1991 жылдың ақпан айында инфляцияны нысанаға алуды ресми түрде қабылдаған екінші ел болды. 1998 жылы Англия Банкінің Ақша-кредит саясаты комитетіне Үкіметтің Бөлшек сауда бағалары индексі (RPI) бойынша 2,5% инфляция мақсатына жету үшін пайыздық ставкаларды белгілеу жауапкершілігі жүктелді. 2003 жылдың желтоқсанында Тұтыну бағалары индексі (CPI) Ұлыбритания Қаржы министрлігінің инфляция индексі ретінде Бөлшек сауда бағалары индексін ығыстырғанда нысана 2%-ға өзгерді. Егер инфляция нысанадан 1%-дан артық немесе кем болса, Англия Банкінің Президенті Қаржы министріне себебін және жағдайды қалай түзету жоспарлап отырғанын түсіндіретін хат жолдауы тиіс. Ұлыбританияда инфляцияны нысанаға алудың табысқа иеруі Банктің ашықтыққа баса назар аударуымен байланысты. 1999 жылдың қаңтар айында евро енгізілгеннен кейін Еуропалық Орталық Банктің (ЕОБ) мақсаты – еуроаймақта баға тұрақтылығын сақтау. ЕОБ Басқару Кеңесі 1998 жылдың қазан айында баға тұрақтылығын 2%-дан төмен инфляция ретінде анықтады, «евроаймақ үшін Тұтыну бағаларының үйлесімді индексінің (ТҮИ) жылдық өсімі 2%-дан төмен» және баға тұрақтылығы «орта мерзімде сақталуы тиіс» деп қосты. Бұл анықтама ЕОБ-ның ақша-кредит саясаты стратегиясын жан-жақты бағалаудан кейін 2003 жылдың мамыр айында ЕОБ Кеңесі тарапынан бекітілді. Бұл ретте Басқару Кеңесі «баға тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін инфляция деңгейін орташа мерзімде 2%-дан төмен, бірақ оған жақын деңгейде ұстауға» ұмтылады деп түсіндірді. 2021 жылдың 8 шілдесінде ЕОБ инфляция мақсатын орташа мерзімде 2% симметриялық деңгейге өзгертті. Инфляция мақсатының симметриясы Басқару Кеңесі инфляцияның нысанадан теріс және оң ауытқуларын бірдей ұнамсыз деп санайтынын білдіреді.
Жаңа дамушы нарықтар
2000 жылы Фредерик С. Мишкин "инфляцияны бақылау – бұл толыққанды ем емес және көптеген дамушы елдер үшін қолайлы болмауы мүмкін, бірақ олардың біразы үшін өте тиімді ақша-кредит саясаты стратегиясы болуы мүмкін" деген қорытындыға келді. Есеп беру кезеңінде Орталық банк ақша айналымын қысқарту саясатын жалғастырып, негізгі пайыздық ставканы барлығы 2,75 пайыздық тармаққа өсірді. Сонымен қатар, қатаңдату шараларының жартысы, яғни 1,25 пайыздық тармақ, 2022 жылдың наурыз айында, бұрын-соңды болмаған белгісіздік жағдайында қалыптасқан жоғары инфляция деңгейіне реакция ретінде іске асырылды. Армения соңғы үш жылда ұлттық экономикаға сыртқы шоктардың үздіксіз әсеріне ұшырады, бірақ экономикалық басқарудың нәтижесінде әлі де қалпына келу жолында. 2022 жылдың 16 мамырында аяқталған 3 жылдық Тұрақтандыру бағдарламасы аясында маңызды құрылымдық және институционалдық реформалар жүзеге асырылды. Оларға салық салудың тәртібін жақсарту, бюджеттік процесті жетілдіру, қаржы секторының тұрақтылығын нығайту және ең бастысы – инфляцияны бақылау жүйесін дамыту кіреді.
Чили
Чилиде 20% инфляция деңгейі Чилидің Ұлттық Банкін 1990 жылдың соңында 1991 жылдың желтоқсанында аяқталатын жылға арналған жылдық инфляция мақсатын жариялауға итермеледі. Алайда, Чили инфляцияны нысанаға алушы ел ретінде толыққанды мойындалмаған, 1999 жылдың қазан айына дейін. Чилидің Ұлттық Банкі басқармасының мүшесі Пабло Гарсия Сильваның сөзіне сәйкес, бұл инфляцияны баяулатуға мүмкіндік берді. Гарсия Сильва бұны 2002 жылғы Бразилиядағы жалпы сайлау кезінде және 2008-2009 жылдардағы әлемдік экономикалық дағдарыс кезінде Чилиде байқалған инфляцияның шектеулі деңгейімен мысал келтіреді. Ұлттық Банк ашықтық пен коммуникацияға үлкен мән береді; шындығында, 100-ден астам орталық банктерді қамтитын соңғы зерттеуде Ұлттық Банк ең ашық төрт банктердің қатарында болды. 2012 жылы инфляцияның нысанадан айтарлықтай төмендеуі күтілді, бұл Ұлттық Банкті негізгі монетарлық саясат құралының деңгейін – 2 апталық репо ставкасын 2012 жылдың соңында нөлдік шекке (іс жүзінде 0,05 процент) жеткенге дейін біртіндеп төмендетуге мәжбүр етті. Инфляцияның одан әрі төмендеуі және тіпті ұзаққа созылған дефляция қаупіне байланысты, 2013 жылдың 7 қарашасында Ұлттық Банк 1 евроға 27 чех кронасы деңгейіне дейін айырбас бағамын әлсіретуге (күн сайын шамамен 5 проценттік төмендеу) және 2014 жылдың соңына дейін (кейін бұл 2016 жылдың екінші жартысына ауыстырылды) айырбас бағамы осы деңгейден жоғарыламауына кепілдік беруге міндеттенді. Осылайша, Ұлттық Банк инфляцияны 2 проценттік нысана деңгейіне қайтаруды қамтамасыз ету үшін айырбас бағамын қосымша құрал ретінде пайдалануға шешім қабылдады. Айырбас бағамын инфляцияны нысанаға алу режимінде құрал ретінде пайдалануды бекітілген айырбас бағамы жүйесімен немесе валюта соғысымен шатастыруға болмайды.
Америка Құрама Штаттары
2012 жылдың 25 қаңтарында АҚШ Федералдық резервінің төрағасы Бен Бернанке 2% инфляция деңгейін мақсат етіп белгіледі, бұл ФРС-ті әлемнің көптеген басқа ірі орталық банктерімен үйлесімді етті. Осыған дейін ФРС-тің саясатты қалыптастыру комитеті, Федералдық ашық нарық комитеті (FOMC), нақты инфляция мақсатын белгілемеген, бірақ жеке тұтыну шығындарының баға индексі арқылы өлшенетін инфляцияның қалыпты диапазонын (әдетте 1,7%-дан 2%-ға дейін) үнемі жариялап отырған. Мақсатты қабылдауға дейін кейбір сарапшылар инфляция мақсаты ФРС-ке сыртқы экономикалық шок болған жағдайда өсімді және/немесе жұмыспен қамтуды тұрақтандыруға жеткіліксіз икемділік береді деп мәлімдеді. Тағы бір сын – нақты мақсат орталық банкирлерді 1997 жылы Англия банкісінің бұрынғы басқарушысы Мервин Кингтің әдемілеп айтқандай, "инфляцияға тозушыларға" айналдыруы мүмкін, яғни тұрақты өсім, жұмыспен қамту және/немесе валюта бағамынан гөрі инфляция мақсатына ерекше назар аударатын банкирлер. Кинг Банктің инфляцияны бақылау саясатын жасауға көмектесті және ол болжамның іске аспағанын мәлімдеді, АҚШ Федералдық резервінің төрағасы Бен Бернанке де 2003 жылы сол кездегі инфляцияны бақылаудың барлық түрлері теория және практикада икемді екенін айтқан. Бұрынғы төраға Алан Гринспен, сондай-ақ Алан Блиндер сияқты FOMC-нің бұрынғы мүшелері инфляцияны бақылаудың пайдалы екенімен келісті, бірақ осыған байланысты еркіндіктің жоғалуын қабылдауға құлшынбады; алайда, Бернанке осы салада белгілі жақтас болды. 2020 жылдың тамызында FOMC Ұзақ мерзімді мақсаттар мен ақша-кредит саясаты стратегиясы туралы жаңартылған мәлімдеме жариялады. Онда ФРС уақыт өте келе инфляцияны 2% "орташа" деңгейде ұстауға тырысатыны хабарланды. Іс жүзінде, бұл инфляция 2%-дан төмен деңгейде тұрақты түрде қалыптасқан кезеңдерден кейін тиісті ақша-кредит саясаты инфляцияны қысқа мерзімде 2%-дан сәл жоғары деңгейге көтеруге бағытталатынын білдіреді. Осылайша, ФРС ұзақ мерзімді инфляциялық күтулерді нығайтуға үміттенеді, бұл баға тұрақтылығын қамтамасыз етеді, ұзақ мерзімді пайыздық ставкаларды орташа деңгейде ұстайды және экономикалық қиындықтарға қарамастан, ең жоғары жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету үшін Комитеттің мүмкіндіктерін арттырады.
Теориялық мәселелер
Жаңа классикалық макроэкономика және рационалды күтулер гипотезасы инфляцияны бақылаудың қалай және неге жұмыс істейтінін түсіндіре алады. Фирмалардың күтулері (немесе нәтижелердің субъективті ықтималдық таралуы) бірдей ақпарат жиынтығы үшін теорияның өзінің болжамына (сол нәтижелердің объективті ықтималдық таралуына) жақын болады. Рационалды агенттер ең мүмкін нәтиже орын алады деп күтеді. Дегенмен, тиісті модельді анықтауда сәттілік шектеулі, ал берілген макроэкономикалық жүйені толық және нақты білу, ең жақсы жағдайда, ыңғайлы презумпция ретінде қарастырылуы мүмкін. Тиісті модельді білу, жоғары деңгейдегі эконометриялық техникалар қолжетімді болса немесе тиісті түсіндірмелі айнымалылардың дұрыс анықталуы жүргізілсе де, мүмкін емес. Сондықтан, бағалау қателігі модельдеушінің қолжетімді ақпараттың мөлшері мен сапасына байланысты. Басқаша айтқанда, бағалаулар пайдаланылған ақпаратқа қатысты асимптотикалық түрде бұрмаланбаған. Тұрақтылық та осылай түсіндірілуі мүмкін. Асимптотикалық бұрмаланбағандық негізінде, рационалды күтулер гипотезасының жұмсақ нұсқасын ұсынуға болады, онда теориялық параметрлермен танысу тиісті модель үшін міндетті емес. Жеңіліс деңгейінде сапалы ақпаратқа және жоғары деңгейдегі әдістемелік дағдыларға қол жеткізе алатын агент, белгілі бір макроэкономикалық жүйені сипаттайтын өзінің дерлік тиісті моделін құрастыра алады. Өңделген ақпарат мөлшерін арттыру арқылы, бұл агент өзінің бұрмалануын одан әрі азайта алады. Егер бұл агент, мысалы, орталық банк сияқты басты агент болса, онда басқа агенттер ұсынылған модельді қабылдап, өз күтулерін сәйкесінше түзетуі мүмкін. Осылайша, жеке күтулер мүмкіндігінше бұрмаланбаған болады, бірақ айтарлықтай бейтараптық аясында. Кейбір зерттеулерге сәйкес, бұл инфляцияны бақылау режимінің функционалдық теориялық негізі болып табылады.
Мақсатты жолақтың өлшемі
Инфляцияны бақылауға ұмтылған көптеген елдер мақсатты деңгейді 2 пайыздық шегінде белгілейді, бірақ елдер арасындағы шектердің мөлшері әртүрлі келеді және инфляцияны бақылауға ұмтылғандар мақсатты деңгейлерін жиі жаңартып отырады.
Табысы
Инфляцияны бақылау мақсатында жұмыс істейтін елдердің көрсеткіштері орталық банктердің белгіленген мақсатты шектерінде инфляцияны ұстау бойынша айқын айырмашылықтарды көрсетеді, ал қаржы нарықтары инфляцияны бақылаушы елдерді олардың әрекеттеріне қарай ажыратады. 2021 жылы American Political Science Review журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, инфляцияны қатаң түрде бақылау саясатын ұстанатын тәуелсіз орталық банктер, инфляцияға қатаң басымдық бермейтін тәуелсіз орталық банктерге қарағанда банктік дағдарыстар кезінде нашар нәтижелерді көрсетеді.
Артықшылықтары
Инфляцияны мақсатты түрде белгілеу ақша-несие саясатына "ішкі жағдайларға назар аударуға және отандық экономикаға тиетін соққыларға жауап беруге" мүмкіндік береді, бұл тұрақты валюта бағамы жүйесінде мүмкін емес. Сонымен қатар, инфляцияны жақсы бақылау және экономикалық өсудің тұрақтылығының арқасында инвесторлар инвестициялық шешімдеріндегі пайыздық мөлшерлеменің ықтимал өзгерістерін оңайрақ ескере алады. Инфляциялық үміттердің жақсы бекітілуі "ақша-несие органдарына конъюнктураға қарсы пайыздық мөлшерлемені төмендетуге мүмкіндік береді". Инфляцияны мақсатты түрде белгілеудің тағы бір маңызды артықшылығы – ашықтық. Инфляцияны мақсатты түрде белгілеуді табысты жүзеге асырған дамыған елдердің орталық банктері "халықпен тұрақты байланыс арналарын сақтайды". Мысалы, Англия банкі 1993 жылы "Инфляция туралы есеп" жариялады, онда банк "инфляцияның және ақша-несие саясатының өткен және болашақ көрсеткіштері туралы көзқарастарын" баяндады. 2012 жылдың қаңтарына дейін инфляцияны мақсаттаушы ел болмаса да, сол уақытқа дейін АҚШ-тың "Ұзақ мерзімді мақсаттар мен ақша-кредит саясаты стратегиясы туралы мәлімдемесі" нақты коммуникацияның пайдасын атап көрсетті – "шаруашылықтар мен кәсіпорындардың хабардар шешімдер қабылдауын жеңілдетеді, экономикалық және қаржылық белгісіздікті азайтады, ақша-кредит саясатының тиімділігін арттырады және демократиялық қоғамда өте маңызды болып табылатын ашықтық пен жауапкершілікті күшейтеді". Инфляцияның нақты сандық мақсаты орталық банктің жауапкершілігін арттырады, сондықтан орталық банк уақытша сәйкессіздік тұзағына түсуі аз мүмкін. Бұл жауапкершілік ерекше маңызды, себебі тіпті әлсіз институттары бар елдер де тәуелсіз орталық банкке қоғамдық қолдау таба алады. Институционалдық міндеттемелер банкты тым кеңейтілген ақша-несие саясатын жүргізуге бағытталған саяси қысымнан да қорғайды.
Кемшіліктер
Номиналды табыс мақсатын қолдаушылар инфляцияны бақылауға бағытталған саясаттың өнім шоктарын елемеуге бейім екенін сынап, назарды тек баға деңгейіне шоғырландырады. Нарықтық монетаризмнің, Скотт Самнер басқаратын жақтастары, АҚШ-та Федералдық резервтің мандаты өнім мен баға деңгейін тұрақтандыру екенін, демек номиналды табыс мақсаты Федералдық резервтің мандатына одан да жақсы сәйкес келеді деп санайды. Австралиялық экономист Джон Куиггин, номиналды табыс мақсатын қолдайтын болса, ол "белгіленген мақсаттарға негізделген жүйемен байланысты ашықтықты сақтап немесе арттырып, баға тұрақтылығына ғана негізделген ақша-кредиттік саясаттағы тепе-теңдікті қалпына келтіретінін" айтты. Куиггин 2000 жылдардың соңындағы рецессияны инфляцияны бақылауға бағытталған саясаттың салдары деп есептейді. Көптеген орталық банктер практикада "икемді инфляцияны бақылау" жүргізеді, онда орталық банк инфляцияны мақсатқа жақын ұстауға тырысады, бірақ мұндай әрекет өнімнің тым жоғары құбылмалылығына әкелмейді. Куиггин бұрынғы ФРБ төрағасы Алан Гринспан мен Еуропалық Орталық Банктің бұрынғы президенті Жан-Клод Тришені "дағдарыс тудырған спекулятивтік жылжымайтын мүліктің тұрақсыздығын елемегені немесе тіпті мақұлдағаны үшін, сондай-ақ дәлелдер пайда болған кезде тым кеш әрекет еткені үшін" сынға алды. Пікірталас жалғасуда және көптеген сарапшылар инфляцияны бақылау саясаты, мүмкін, кейбір түзетулерден кейін де ақша-кредиттік саясаттың басым режимі болып қала береді деп күтеді. Эмпирикалық тұрғыдан алғанда, инфляцияны бақылаушылардың инфляцияны жақсырақ бақылайтыны айқын емес. Кейбір экономистер жақсы институттар елдің инфляцияны сәтті бақылау мүмкіндігін арттырады деп санайды. 2007-2012 жылдардағы қаржы дағдарысының әсеріне қатысты, Федералдық резервтің жоғары лауазымды өкілі Джон Уильямс "дағдарыстан кейінгі инфляцияның мінез-құлқына қарағанда, инфляцияны бақылау саясаты өз уәдесін орындады" деген қорытынды жасады. COVID-19 пандемиясынан кейін жазылған мақалаларда сыншылар Канада Банкінің инфляцияны бақылау саясатының күтпеген салдары болғанын атап өтті, соңғы 12 жылдағы тұрақты төмен пайыздық мөлшерлемелер қарыз алуға ынталандыру арқылы үй бағасының өсуіне және акция құндылықтарын қолдау арқылы байлықтың теңсіздігіне әкелді.
Оң, нөлдік немесе теріс инфляциялық мақсатты таңдау
Инфляцияны оң мақсатпен белгілеудің кем дегенде екі кемшілігі бар. Уақыт өте келе, жыл сайынғы шағын баға өсімдерінің күммулятивті әсері валютаның сатып алу қабілетін едәуір төмендетеді. (Мысалы, 40 жыл бойы жыл сайын +2% мақсатқа сәтті қол жеткізу 100 долларлық тауарлар жиынтығының бағасын 220,80 долларға дейін көтереді.) Бұл кемшілік нөлдік инфляция мақсатын немесе теріс мақсатты таңдау арқылы азайтылуы немесе кері қайтарылуы мүмкін. Сатушылар өз тауарлары мен қызметтерінің бағасын жиірек жаңалауға ресурстар жұмсауы керек. Бұл кемшілік нөлдік инфляция мақсатын таңдау арқылы азайтылуы мүмкін. Дегенмен, саясаткерлер бұл кемшіліктердің оң инфляция мақсатының экономиканың дефляция кезеңіне түсу ықтималдығын азайту фактісімен өтелетінін айтады. Кейбір экономистер дефляциядан қаушақтаудың негізсіз екенін, инфляцияның экономикалық құлдырауға дефляцияға қарағанда көбірек себеп болатынын көрсететін зерттеулерге сілтеме жасайды. Эндрю Аткесон мен Патрик Дж. Кехо былай жазды:
Стандартты экономикалық теория бойынша, дефляция – оңтайлы ақша-кредит саясатының қажетті салдары. 1969 жылы Милтон Фридман оңтайлы саясат бойынша номиналды пайыздық мөлшерлеме нөлге тең болуы керек және баға деңгейі нақты пайыздық мөлшерлемемен тұрақты түрде төмендеуі керек деп мәлімдеді. Содан бері Фридманның аргументі ресми түрде расталды. (Мысалы, В. В. Чари, Лоуренс Кристиано және Патрик Кехо 1996 ж., сондай-ақ Гарольд Коул мен Нараяна Кочерлакота 1998 ж. еңбектерін қараңыз.) Тиімді алғанда, Фридман теріс (шамалы дефляциялық) инфляция мақсатын қолдады.
According to standard economic theory, deflation is the necessary consequence of optimal monetary policy. In 1969, Milton Friedman argued that under the optimal policy, the nominal interest rate should be zero and the price level should fall steadily at the real rate of interest. Since then, Friedman’s argument has been confirmed in a formal setting. (See, for example, V. V. Chari, Lawrence Christiano, and Patrick Kehoe 1996 and Harold Cole and Narayana Kocherlakota 1998.) Effectively, Friedman was arguing for a negative (moderately deflationary) inflation target.
Сандық нысана
COVID-19 пандемиясы кезіндегі ақша ұлғайтудан кейін туындаған жылдам инфляция кезеңінен бері 2%-дық стандартты сандық мақсат пікірталас тудырып отыр. Мохамед Эль-Эриан Федералдық резервке инфляция мақсатын 3% (тұрақты) деңгейге көтеруді ұсынды, "2% санының ғылыми негізі жоқ" деді.
Вариациялар
Инфляцияның әдеттегі деңгейін бақылаудан өзгеше, Лоренс М. Болл ұзақ мерзімді инфляцияны бақылауды ұсынды, бұл бақылау валюта бағамын және ақша айналымы индексін ескереді. Оның ұсынысында ақша айналымы индексі – пайыздық ставка мен валюта бағамының салмақты орташасы. Бұл ақша айналымы индексіне тағы көптеген факторларды енгізуге болады. "Шектелген тәуелсіздік" аясында инфляцияны бақылау екі қайшы ақша-кредит саясатын біріктіреді – ережеге негізделген және тәуелсіз тәсілдерді, себебі инфляцияға орта мерзімде нақты сандық мақсат қойылады, ал қысқа мерзімде экономикалық дүмпулерге жауап беріледі. Кейбір инфляцияны бақылаушылар мұны экономикалық тұрақтылықтың артуымен байланыстырады.