Кіріспе

Освальд Мосли жасаған идеология. «Еуропа – бір ұлт» саясаты британдық фашист саясаткер Освальд Мослидің Одақтық қозғалысының тұғырнамасы болды. Ол Еуропаны біртұтас саяси бірлікке біріктіруді көздеді. Бұл идея Одақтық қозғалысқа кең қолдау көрсетпесе де, еуропалық оңшыл ағымдарға зор әсер етті.

Шығу тегі

Біріккен Еуропа идеясы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы күндерінде қалыптаса бастады. Еуропа ұлты және Еуроафрика сияқты ұғымдар, Еуропа елдері арасындағы одан да тығыз одақ құруға бағытталған, соғыстан кейін бірден Германияның радикал оңшыл ағымдарында таралымға түсті. Соғыстың соңына қарай неміс тілін үйренген Мосли осы идеяларды талқылайтын бірнеше үнжырғалармен танысты және олар оған зор әсер етті. Тағы бір маңызды ықпал – Бенито Муссолинидің Италия Социалдық Республикасының манифесті, онда Еуропалық қауымдастық құруға шақыру бар еді. Мосли өзі кейіннен 1936 жылғы сөздерінде Еуропаны ұлт ретінде жақтағанын алға тартты. Мослидің 1936 жылы жарияланған «Дүниежүзілік балама» эссесінде ол «1918 жылғы соғыс буынын рухтандырған Еуропалық одақтың негізгі ұғымына оралуымыз керек» деп жазды және «Жаңа қозғалыстың жалпыға ортақтығы шеңберінде Еуропаның одағын» ұсынды. Алайда, бұл Британ Фашистер Одағының саясаты болған емес. Мослидің 1938 жылы жарық көрген «Ертең біз тіріміз» кітабында ол БФО саясаты «бірлескен Еуропа» және «Жаңа Еуропа» жақтасына екенін мәлімдеді.

Даму

Мосли өзінің Еуропаның бірыңғай мемлекет құру идеясын алғаш рет 1947 жылы «Альтернатива» атты кітабында ұсынды. Ол соғысқа дейінгі фашизмнің әртүрлі бағыттарындағы ұлтшылдықтың дәстүрлі көрінісінің тым шектеулі болғанын және соғыстан кейінгі дәуірде Еуропаның бірыңғай мемлекет ретінде бірігуін көздейтін жаңа парадигма қажет екенін айтты. Ол федеративтік Еуропа тұжырымын қабылдамады, оның орнына толық интеграцияны талап етті. Шындығында, Мосли осы жоспарда ұлттық емес, еуропалық мемлекеттің маңызды екенін жеткізді. Бұл саясат кең сайлаушыларға 1948 жылдың қазан айында ұсынылды, онда Мосли өзінің көзқарасына сәйкес, бірінші қадам ретінде Еуропалық Ассамблеяға сайлау өткізуді ұсынды. Бұл идеяның маңызды геосаяси өлшемі де болды, себебі Мосли оны Еуропаның Суық соғыста АҚШ пен КСРО арасындағы күштер күресінің аренасына айналуына қарсы тұрудың жалғыз жолы деп қарады. Ол Солтүстік Еуропа халықтары арасындағы нәсілдік жақындық – немістер, британдықтар, скандинавтар, солтүстік француздар, батыс және шығыс славяндар – бірліктің негізін құрайтынын, сонымен қатар Оңтүстік Еуропа халықтарының үлесіне құрметпен қарағанын білдірді. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымына және оның алдындағы Ұлттар Лигасына да қарсы болды, оларды ұлтшылдықты әлсіретуге бағытталған еврейлердің құйрық тікені деп есептеді. Осылайша, «Еуропа – ұлт» тұжырымында антисемиттік элементтер болды, Еуропаның барлық еврей халқы Палестинаға қуылды, онда олар өз тағдырларын өздері шеше алатын еді. Африканың көп бөлігі әлі де еуропалық отаршылдық империялардың билігінде болды, біріккен Еуропа оны алып қондырғы ретінде сақтап қалды, ал континенттік деңгейде апартеид жүзеге асырылды, нәтижесінде қара нәсілділер Еуропадан шеттетілді. Мосли бұл саясатты одан әрі дамытып, еуропалық мемлекеттің бағаларын және табыстарын «жалақы-баға механизмі» арқылы реттеуді ұсынды, сондай-ақ континенттің өнеркәсібінің ұйымдық негізі болатын «Еуропалық социализмді» жариялады. Бірақ ол ұсынған идея корпоративизм мен элитаризмге толы болды. Сайлаулар корпоративтік сипатта өтуі керек еді, жұмыс істейтін азаматтар мансабына байланысты дауыс беру құқығына ие болар еді (бұл бұрынғы Британдық Фашистер Одағының саясаты), ал «Еуропалық социализм» бизнес көшбасшыларына еркін қол беретін еді, бірақ жұмысшыларды «еңбек харталары» деп аталатын органдарда үйлестіруді көздеді, бұл саясат фашистік Италиядан алынған. Дегенмен, «Еуропа – ұлт» фашизмнің мұрасын пайдаланды, және Грэм Маклин оның «фашистік панацеясының параметрлерін заманға бейімдеп, кеңейткенін және осылайша оны «фашистік» деп оңай тануға болатынын» айтты. Мосли 1958 жылы жарық көрген «Еуропа: сенім және жоспар» атты кітабында бірыңғай еуропалық ұлттық мемлекет және еуропалық үкімет туралы идеяларын одан әрі дамытты.

Әсері

Ұлыбританияда «Еуропа – бір ұлт» идеясы жас оңшыл белсенділерді қызықтыра алмады, көпшілігі Мослиден бас тартып, Империяның адал жақтастары лигасына (LEL) және басқа да шағын, экстремистік топтарға қосылды. LEL-дің жетекшісі А.К. Честертон 1947 жылы «Альтернатива» жарық көрген кезде «Еуропа – бір ұлт» идеясын қатты сынады, британдық ұлтшылдықты басты назарға алды. Тіпті Мослидің ең жақын серігі, басшысына құлшынып, жалтақтауымен танымал Александр Рейвен Томсон 1950 жылы Мослиге бұл идея британ сайлаушыларын қызықтырмайтынын айтты. Осының салдарынан Біріккен қозғалыс біраз уақытқа бұл идеяны маңызсыз етіп көрсетті, бірақ Томсон ұсынған неонацизм баламасы да сайлаушыларға ұнамай, тез тасталды. Дегенмен, Еуропалық оңшылдар арасында «Еуропа – бір ұлт» идеясы таралым тапты. Фриц Рёсслер, сол кезде доктор Франц Рихтер деген атпен таныс болған, бұл идеяның ынталы жақтасы болды және оны Deutsche Reichspartei партиясының саясатына енгізуге тырысты. Бірақ ол бұл әрекетінен сәтсіз шығып, партиядан қуылды, Социалистік Рейх партиясына өтті. Бір кезде Адольф фон Тадден де Мослиге Еуропа ұлттық партиясын құруға көмектескен, бірақ континенттік Еуропаны біріктіруге бағытталған бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Алайда, Германиядағы жоспардың басты қолдаушысы Артур Эрхардт болды, ол оңшыл пан-еуропалық ұлтшыл идеяларды қолдау үшін Nation Europa журналын құрды, оған Мосли жиі мақала жазды. Германиядан тыс жерлерде бұл идея итальяндық әлеуметтік қозғалыста да қолдау тапты, бірақ 1950 жылдардың басында партияның бұл қанаты ықпалын жоғалтты, итальяндық ұлтшылдар басымдыққа ие болды. Кейін Жан Франсуа Тириар және еуропалық мәселелерге қызығушылық танытқан басқалар да осы идеяларды дамытты. «Еуропа – бір ұлт» идеясы сонымен қатар Ален де Беноистің ой-пікірлеріне де әсер етті, әсіресе ол 1968 жылы құрған Еуропалық өркениетті зерттеу және зерттеу тобының жұмысына.