Процесс теологиясы: Құдай мен әлемнің өзара әрекеттесуі

Кіріспе

Теологияның түрі

Процесс теологиясы – Альфред Норт Уайтхедтің (1861–1947) процесстік философиясынан дамыған, бірақ ең бастысы Чарльз Хартсхорн (1897–2000), Джон Б. Кобб (т. 1925) және Юджин Х. Петерс (1929–1983) есімдерімен байланысты теология түрі. Процесс теологиясы мен процесстік философия жиынтығында «процесстік ойлау» деп аталады. Уайтхед пен Хартсхорн үшін Құдайдың маңызды қасиеттерінің бірі – уақытша процестерге әсер ету және олардан әсер алу, бұл дәстүрлі теизмнің Құдайдың уақыттан тыс (мәңгілік), өзгермейтін (өзгеріссіз) және әлемге бейтарап (зардап шекпейтін) екенін айтуына қайшы келеді. Процесс теологиясы Құдайдың кейбір жағынан мәңгілік (өлмейтін), өзгермейтін (әлдеқашан жақсылыққа ұмтылатын) және бейтарап (Құдайдың мәңгілік жағы нақтылыққа әсер етпейтін) екенін жоққа шығармайды, бірақ классикалық көзқарасқа қарсы тұра отырып, Құдайдың кейбір жағынан уақытқа тәуелді, өзгергіш және сезімтал екенін қатаң түрде айтады. Коббтың сөзіне сүйенсек, «процесс теологиясы – оқиғаға, орын алуға немесе болуға, заттан гөрі басымдық беретін теологияның барлық түрлерін білдіруі мүмкін. Осы мағынада Гегельдің ықпалындағы теология, Уайтхедтің ықпалындағы теология сияқты процесстік теология болып табылады. Осы терминнің қолданылуы осы екі әр түрлі дәстүрдің ұқсастығына назар аударады». Пьер Тейльяр де Шарденді де процесс теологияшылардың қатарына қосуға болады, тіпті олар көбінесе Уайтхед/Хартсхорн мектебінің өкілдері ретінде қарастырылса да, онда Құдайдың мәні, Құдай мен әлемнің қарым-қатынасы және өлместік туралы пікірталас әлі де жалғасуда.

Тарих

Әртүрлі теологиялық және философиялық аспектілер Чарльз Хартсхорн (1897–2000), Джон Б. Кобб, Юджин Х. Питерс және Дэвид Рэй Гриффин еңбектері арқылы кеңейтілді және дамытылды. Осы ойшылдардың барлығының ортақ ерекшелігі – "болудан" гөрі "болып келуге" басымдық беретін метафизиканы, әсіресе Аристотель және Томас Аквинскийдің тұжырымдамаларын қабылдамауы болды. Хартсхорнға француз философы Жюль Лекье және швейцариялық философ Шарль Секретан зор әсер етті, олардың Құдайда болу еркіндігі оның мәнінен жоғары тұратынын алғашқылардың бірі болып айтқандығы белгілі. Процесс теологиясы көп ұзамай Макс Кадушин, Милтон Штайнберг, Леви А. Олан, Гарри Сломинский және шамалы дәрежеде Ыбырайым Джошуа Хешел сияқты еврей теологтарына әсер етті. Қазіргі еврей теологтарының арасында Брэдли Шавит Артсон, Лоуренс А. Инглер, Уильям Э. Кауфман, Гарольд Кушнер, Ансон Лейтнер, Майкл Лернер, Гилберт С. Розентал, Лоуренс Тростер, Дональд Б. Россофф, Бертон Миндик және Нахум Уорд процесс теологиясының кейбір түрлерін жақтаушылар болып табылады. Алан Андерсон мен Деб Уайтхаус процесс теологиясын христиан дінінің Жаңа Ой (New Thought) бағытына қолданды. Ричард Стадельманн процесс теологиясы шеңберінде Исаның ерекшелігін сақтауға күш салды.

Тақырыптар

Құдай мәжбүрлеу мағынасында шексіз күшті емес. Құдайдың күші мәжбүрлеуден гөрі ықпал етуге бағытталған. Процесс теологтары классикалық құдірет доктринасын күшті қамтитын нәрсе деп түсіндіреді және оның орнына құдайлық күштің шыдамдылығын ұсынады. "Ықпал ету" себептік мағынада Құдайдың бір жақты бақылау жасамауы екенін білдіреді. Шындық уақыт бойы сақталатын материалдық заттардан емес, тәжірибелік сипаттағы, тізбектелген оқиғалардан тұрады. Бұл оқиғалардың физикалық және рухани аспектілері бар. Барлық тәжірибе (еркек, әйел, атомдық және ботаникалық) маңызды және шындықтың үнемі жалғасып жатқан және өзара байланысты процесіне үлес қосады. Әлем еркін ерікпен әрекет ететін агенттер арқылы жүзеге асырылатын процесс пен өзгерістермен сипатталады. Өзін-өзі анықтау ғаламдағы барлық нәрсенің ерекшелігі, тек адамдарды ғана емес. Құдай оқиғалардың тізбесін немесе кез келген жеке тұлғаны толық бақылай алмайды, бірақ ол жаратылыстардың осы жалпыға бірдей еркін ерікке ие болуына мүмкіндіктер ұсынып, ықпал етеді. Басқаша айтқанда, Құдайдың барлық нәрседе еркі бар, бірақ болатын әр нәрсе Құдайдың еркімен бола бермейді. Құдай ғаламды қамтиды, бірақ онымен толықтай бірдей емес (панентеизм, пантеизм немесе пандеизм емес). Кейбіреулер бұл тұжырымды "теокосмоцентризм" деп атайды, осы арқылы Құдай әрқашан қандай да бір әлеммен байланыста болғанын баса көрсетеді. Құдай өзгеріп отыратын ғаламмен өзара әрекеттесетіндіктен, уақыт өте келе өзгермелі болады (яғни, ғаламда болып жатқан әрекеттер Құдайға әсер етеді). Дегенмен, Құдайдың абстрактілі элементтері (жақсылық, даналық және т.б.) мәңгілікке берік болып қалады. Чарльз Хартшорн адамдардың субъективті (немесе жеке) өлместікке ие емес екеніне сенеді, бірақ олар объективті өлместікке ие, өйткені олардың тәжірибелері Құдайда мәңгілікке сақталады, ол барлық болған нәрсені қамтиды. Басқа процесс теологтары адамдар дене өлгеннен кейін де субъективті тәжірибеге ие деп санайды. Диполярлы теизм – Құдайдың өзгермелі жағы (Құдайдың Тірі Құдай ретінде болуы) және өзгермейтін жағы (Құдайдың мәңгілік мәні) бар деген идея.

God is not omnipotent in the sense of being coercive. The divine has a power of persuasion rather than coercion. Process theologians interpret the classical doctrine of omnipotence as involving force, and suggest instead a forbearance in divine power. "Persuasion" in the causal sense means that God does not exert unilateral control. Reality is not made up of material substances that endure through time, but serially ordered events, which are experiential in nature. These events have both a physical and mental aspect. All experience (male, female, atomic, and botanical) is important and contributes to the ongoing and interrelated process of reality. The universe is characterized by process and change carried out by the agents of free will. Self determination characterizes everything in the universe, not just human beings. God cannot totally control any series of events or any individual, but God influences the creaturely exercise of this universal free will by offering possibilities. To say it another way, God has a will in everything, but not everything that occurs is God's will. God contains the universe but is not identical with it (panentheism, not pantheism or pandeism). Some also call this "theocosmocentrism" to emphasize that God has always been related to some world or another. Because God interacts with the changing universe, God is changeable (that is to say, God is affected by the actions that take place in the universe) over the course of time. However, the abstract elements of God (goodness, wisdom, etc.) remain eternally solid. Charles Hartshorne believes that people do not experience subjective (or personal) immortality, but they do have objective immortality because their experiences live on forever in God, who contains all that was. Other process theologians believe that people do have subjective experience after bodily death. Dipolar theism is the idea that God has both a changing aspect (God's existence as a Living God) and an unchanging aspect (God's eternal essence).

Бостандық теологиясымен қарым-қатынасы

Генри Янг өзінің "Үміт процесінде" кітабында қара теологияны және процесс теологиясын біріктіреді. Янг американдық қоғам үшін қара нәсілділердің ақ нәсілді қоғамға интеграциялануы мен қара нәсілділердің бөлек болуының баламаларын басып өтетін модель іздейді. Ол "көптен біреуге" процестік моделін пайдалы деп санайды. Мұнда біреу – көптің жеке үлесінен пайда болатын жаңа шындық, көптің бұрыннан қалыптасқан біреуге ассимиляциялануы емес. Моника Коулман өзінің "Жол жоқ жерден жол табу" кітабында әйел теологиясы мен процесс теологиясын біріктіреді. Онда ол "жоқ жерден жол табу" және "шығармашылық трансформация" тиісті теологиялық дәстүрлерден алынған толықтыратын түсініктер екенін айтады. Ол процесс теологы және феминист/әйел теологы/экофеминист теологы ретінде танысатын көптеген теологтардың бірі, оларға Салли МакФаг, Розмари Радфорд Рутер және Марджори Хьюит Сучоки сияқты тұлғалар кіреді. С. Роберт Месл өзінің "Процесс теологиясы" кітабында бостандыққа жетудің процесс теологиясының үш аспектісін көрсетеді:

Құдайдың қарым-қатынасқа негізделген сипаты бар, ол Құдайға адамзаттың қуанышы мен қайғысын бірге сезінуге мүмкіндік береді. Құдай қанаушылыққа ұшырағандардың күйзелісін сезінеді, сондай-ақ барлық жақсылық пен әдемілікті іске асыруға ұмтылады. Сондықтан Құдай қанаушылыққа ұшырағандармен бірге болуға және оларды босату үшін жұмыс істеуге тиіс. Құдай классикалық мағынада шексіз күшті емес, сондықтан ол статус-квоны қолдамайды, керісінше, үлкен игілікті іске асыруға ұмтылады. Құдай қарым-қатынас арқылы күш қолданады, бір жақты бақылау емес. Осылайша Құдай әлемдегі зұлымдық пен қысымды бірден тоқтата алмайды. Құдай адамдарды бостандыққа жетелеуге көмектесу үшін қарым-қатынас жолдарын қолданады.

Плюрализмге қатысты

Процесс теологиясы Құдайдың барлық адамдардың әлеуетін іске асыру үшін жұмыс істеп жатқанын бекітеді. Осы тұрғыдан алғанда, әрбір діни білім – Құдайдың өзінің ерекше жолымен әсемдік пен жақсылықты шығаруға тырысуы. Сонымен қатар, діни кітаптар мен дін – Құдайды түсінудегі адамның интерпретацияларын көрсетеді. Осы себепті, плюрализм – адамдардың Құдайға қатысты қолданатын мәдени фондары мен болжамдарының әртүрлілігін білдіреді.

Адамның тәндік денеге енуі ілімімен байланысы

Христиандық ортодоксияға қарсы, басты процестік теологиядағы Мәсіх – құдайлық және адамдық табиғаттың бір гипостаздағы мистикалық және тарихи тұрғыдан ерекше бірігісі емес, Құдайдың мәңгілік Логосы, ол кісі болып түсіп, Иса адам ретінде танылады. Керісінше, Құдай барлық адамдардың өмірінде, олар Құдайдың шақыруына сай әрекет еткенде, жанданады. Иса Құдайдың шақыруына толық және әр жағынан жауап берді, сондықтан Исаның тұлғасы теологиялық тұрғыдан "адам түріндегі құдайлық Сөз" деп түсіндіріледі. Иса жеке немесе мәнді түрде Құдай емес, бірақ ол өмірінің барлық сәттерінде Құдаймен толық үйлесімде болды. Кобб Инкарнацияны процестік тұрғыдан, оны адамның әлеуетін іске асыру туралы түсінігімен байланыстыра келіп былай түсіндірді: «'Мәсіх' Логосқа жандану ретінде, демек әлемдегі және әлемнің өзіндегі шығармашылық түрлену процесі ретінде сілтеме жасайды».

Процесс теологиясының Құдайдың құдіреті туралы түсінігі туралы пікірталас

Процесс теологиясының бір сын-пікірі – ол Құдайдың күшіне тым шектеулі түсінік береді. Процесс теологтары Алланың ғаламдағы барлық нәрсеге біржақты, мәжбүрлі түрде билік ете алмайтынын айтады. Процесс теологиясында Құдай адамның еркіндігін жоққа шығара алмайды, табиғат заңдарын бұзатын кереметтер жасай алмайды, су тасқыны немесе қар көшкінін тудыру немесе тоқтату сияқты физикалық әрекеттерді жасай алмайды. Сыншылар бұл түсінік Құдайдың күшін соншалықты төмендетіп, Оған құлшылық етудің мәнін жоғалтады деп санайды. Процесс теологиясы бұл сынға жауап ретінде дәстүрлі христиандық Құдай туралы түсінік өзінің мәнісін жойғанын, ал дәстүрлі Құдайдың шексіз күші туралы ұғым түсініксіз екенін айтады. Біріншіден, күш – қарым-қатынас концепциясы. Ол бос кеңісте қолданылмайды, әрқашан бір А субъектісі басқа В субъектісіне қатысты қолданылады. Сондықтан күштің табиғатын талдау үшін күшті қолданушы және күшті сезінуші екі жақты да қарастыру қажет. Егер А субъектісі (осы жағдайда Құдай) кез келген басқа В субъектісін әрқашан толығымен бақылай алады десек, онда В субъектісінің еркін және жеке тұлға ретінде мәні жоқ деуге болады, себебі А субъектісі шешім қабылдаса, оған қарсы тұру мүмкіндігі болмайды. Осыны ескере отырып, процесс теологиясы күштің әртүрлі түрлері арасында маңызды айырмашылықтар жасайды. Бірінші айырмашылық – «мәжбүрлеу» және «сендіру» күштері арасындағы айырмашылық. Мәжбүрлеу күші – бір физикалық дененің екіншісіне әсер етуі, мысалы, бильярд доптарының соқтығысуы немесе бір қолдың екіншісін бұруы. Тірі емес денелер (бильярд доптары сияқты) мұндай физикалық күшке мүлдем қарсы тұра алмайды, тіпті тірі денелер (қолдар сияқты) де тек белгілі бір шекке дейін ғана қарсы тұра алады және күшпен жеңіледі. Сонымен, шектеулі, физикалық жаратылыстар бір-біріне күш қолдана алады, бірақ Құдай – физикалық денесі болмағандықтан – әлемді мәжбүрлеу арқылы бақылай алмайды (және тек қана қаламайды). Бірақ процесс теологтары мәжбүрлеу күшінің күштің екінші немесе туынды түрі екенін, ал сендіру күші – негізгі форма екенін айтады. Мысалы, балаға ата-анасы ұйықтау керек деп айтады. Бала, өзін-өзі сезінетін, шешім қабылдайтын жеке тұлға ретінде, ұйықтамауға шешім қабылдауға құқылы. Ата-анасы баланы көтеріп алып, бөлмесіне апарып тастауы мүмкін, бірақ бұл баланың ата-анасының нұсқауына қарсы тұру шешімін өзгерте алмайды. Тек баланың денесі ғана физикалық жағынан күшті ата-анасының денесімен мәжбүрлі түрде басқарылуы мүмкін, баланың ерік бостандығы сақталады. Процесс теологтары Құдайдың мәжбүрлеу күші жоқ екенін айтады, сонымен қатар Құдайдың ең жоғарғы сендіру күші бар екенін, Құдай әрқашан бізді жақсылықты таңдауға ықпал етеді немесе көндіреді деп санайды. Құдайдың күші туралы классикалық пікір алмасу философтар Фредерик Сонтаг пен Джон К. Рот және процесс теологы Дэвид Рэй Гриффин арасында болды. Сонтаг пен Рот Құдайға құлшылық етудің мәні жоқ екенін, себебі Ол бізді мұндай зұлымдықтардан құтқара алмайды деді. Гриффин былай деп жауап берді: <blockquote>Сонтаг пен Роттың ең күшті шағымдарының бірі – әлемдегі зұлымдықтың ауқымын ескере отырып, [тек] ең жақсысын істеп жатқан құдай ғибадатқа лайық емес. Бұл сөздердің мағынасы: қолынан келгеннің бәрін жасамайтын құдай ғибадатқа лайық. Мысалы, Аушвицке қатысты Рот менің Құдайымды мазақтап: «Құдайдың істеуі мүмкін ең жақсы нәрсе – күн сайын 10 000 яһудинің түтінге айналуына жол беру» деді. Рот Холокостты болдырмауға күші бар, бірақ істемеген Құдайды қалайды! Бұл адамдардың қандай құлшылыққа лайық екеніне қатысты көзқарастарының қаншалықты әртүрлі екенін көрсетеді. Рот үшін құлшылықты тудыратын нәрсе – қатыгез күш. Сұрақ: Бұл ғибадат етуді талап ететін нәрсе ме? Аян туралы мәселеге қайта оралайық: құдіретті құлшылық етудің бұл түрі Исада құдайлық анық көрінеді деген христиандық пікірмен үйлеседі ме? Рот менің Құдайымды құлшылыққа шақыру үшін тым кішкентай деп санайды, мен оның Құдайын тым әбден көрінемін. Біртұтас күш – бұл өз азаматтарына әсер етпей-ақ, оларды басқаруды қалаған патшаның (немесе, нақтырақ айтқанда, тиранның) күші. Алайда, көпшілік өз азаматтарының қуаныштары мен қайғыларына әсер етпейтін билеушінің, шын мәнінде, қарапайым билеуші және психопат екеніне келіседі. Процесс теологтары Құдайдың күші қарым-қатынастық екенін баса айтады; әлемге әсер етпеу және өзгермеудің орнына, Құдай әлемдегі барлық басқа жаратылыстардан ең көп әсер алады. Процесс теологы C. Роберт Месле былай дейді: <blockquote>Қарым-қатынас күшіне зор күш-қуат керек. Біртұтас күштен өзгеше, қарым-қатынас күшінің радикалды көріністері Мартин Лютер Кинг, Махатма Ганди және Иса сияқты адамдарда кездеседі. Ол зор қайғыға төзуге дайындық пен жек көруден бас тартуды талап етеді. Ол бізден бізге зиян келтіргісі келетіндерге де жүрегімізді ашық ұстауды талап етеді. Ол бізден бізді жек көретін, бізді жек көретін және бізді жойғысы келетін адамдармен қарым-қатынас құруға ұсынуды білдіреді.

A criticism of process theology is that it offers a too severely diminished conception of God’s power. Process theologians argue that God does not have unilateral, coercive control over everything in the universe. In process theology, God cannot override a person’s freedom, nor perform miracles that violate the laws of nature, nor perform physical actions such as causing or halting a flood or an avalanche. Critics argue that this conception diminishes divine power to such a degree that God is no longer worshipful. The process theology response to this criticism is that the traditional Christian conception of God is actually not worshipful as it stands, and that the traditional notion of God’s omnipotence fails to make sense. First, power is a relational concept. It is not exerted in a vacuum, but always by some entity A over some other entity B. As such, power requires analysis of both the being exerting power, and the being that power is being exerted upon. To suppose that an entity A (in this case, God), can always successfully control any other entity B is to say, in effect, that B does not exist as a free and individual being in any meaningful sense, since there is no possibility of its resisting A if A should decide to press the issue. Mindful of this, process theology makes several important distinctions between different kinds of power. The first distinction is between "coercive" power and "persuasive" power. Coercive power is the kind that is exerted by one physical body over another, such as one billiard ball hitting another, or one arm twisting another. Lifeless bodies (such as the billiard balls) cannot resist such applications of physical force at all, and even living bodies (like arms) can only resist so far, and can be coercively overpowered. While finite, physical creatures can exert coercive power over one another in this way, God—lacking a physical body—cannot (not merely will not) exert coercive control over the world. But process theologians argue that coercive power is actually a secondary or derivative form of power, while persuasion is the primary form. For example, a child is told by his parent that he must go to bed. The child, as a self conscious, decision making individual, can always make the decision to not go to bed. The parent may then respond by picking up the child bodily and carrying him to his room, but nothing can force the child to alter his decision to resist the parent's directive. It is only the body of the child that can be coercively controlled by the body of the physically stronger parent; the child's free will remains intact. While process theologians argue that God does not have coercive power, they also argue that God has supreme persuasive power, that God is always influencing/persuading us to choose the good. One classic exchange over the issue of divine power is between philosophers Frederick Sontag and John K. Roth and process theologian David Ray Griffin. Sontag and Roth argued that the process God’s inability to, for instance, stop the genocide at Auschwitz meant that God was not worthy of worship, since there is no point in worshipping a God that cannot save us from such atrocities. Griffin's response was as follows:

<blockquote>One of the stronger complaints from Sontag and Roth is that, given the enormity of evil in the world, a deity that is [merely] doing its best is not worthy of worship. The implication is that a deity that is not doing its best is worthy of worship. For example, in reference to Auschwitz, Roth mocks my God with the statement that “the best that God could possibly do was to permit 10,000 Jews a day to go up in smoke.” Roth prefers a God who had the power to prevent this Holocaust but did not do it! This illustrates how much people can differ in what they consider worthy of worship. For Roth, it is clearly brute power that evokes worship. The question is: is this what should evoke worship? To refer back to the point about revelation: is this kind of power worship consistent with the Christian claim that divinity is decisively revealed in Jesus? Roth finds my God too small to evoke worship; I find his too gross. Unilateral power is the power of a king (or more accurately, a tyrant) who wishes to exert control over his subjects without being affected by them. However, most people would agree that a ruler who is not changed or affected by the joys and sorrows of his subjects is actually a despicable ruler and a psychopath. Process theologians thus stress that God’s power is relational; rather than being unaffected and unchanged by the world, God is the being most affected by every other being in the universe. As process theologian C. Robert Mesle puts it:

<blockquote>Relational power takes great strength. In stark contrast to unilateral power, the radical manifestations of relational power are found in people like Martin Luther King Jr., Mahatma Gandhi, and Jesus. It requires the willingness to endure tremendous suffering while refusing to hate. It demands that we keep our hearts open to those who wish to slam them shut. It means offering to open up a relationship with people who hate us, despise us, and wish to destroy us.