Кіріспе

Шығыс америкалық жергілікті халықтың салтанатты биі

Stomp биі АҚШ-тағы түрлі Шығыс ормандық тайпалар мен жергілікті американдық қауымдастықтар тарапынан орындалады, оның ішінде мускоги, ючи, чероки, чикасау, чоктау, делавер, майами, каддо, тускарора, оттава, квапа, пеория, шоуни, семиноль, натчез және сенека-каюга тайпалары бар. Stomp биі қауымдастықтары Грузия, Солтүстік Каролина, Оклахома, Алабама, Миссисипи және Флорида штаттарында белсенді.

Атаулары мен этимологиясы

"Стоп" биі ағылшын тілінде "shuffle and stomp" ("қозғалыс пен таптау") қозғалыстарын білдіреді. Мускоги тілінде бұл би opvnkv haco деп аталады, бұл "мастық", "есінен шығу" немесе "көтеріңкі" би деген мағына береді. Бұл көбінесе би мен дәрі-дәрмектің қатысушыларға тигізетін қызықты, бірақ терең ойға дамытатын әсеріне сілтеме жасайды. Шоуни тілінде би никаникаве деп аталады, ол достардың немесе Неконның қатысуымен орындалатын биді білдіреді. Көптеген шоунилер оны "жетекші би" деп те атайды, бірақ көбінесе оны жай ғана "стоп биі" деп атайды. Каддо тілінде биді какиʔtihánnakah деп атайды.

Топ биі қоғамының құрылымы мен қызметі

Мускоги Крик және Four Mothers Society мүшелері арасында, соққы би алаңдары төртбұрышты платформадан тұрады, ал алаңның жалпақ жиектері төрт тарапқа қаратылған. Ағаш бағаналары төрт тараптың біріне қарап орналасқан. Бұл жер ресми түрде "Төртбұрышты жер" деп аталады және оны жер үйіндісінің шеңбері қоршап тұрады. Оның ортасында "ана оты" деп те аталатын салтанатты от бар. Осы отқа ән шырқалып, дұғалар тіленіп, ол халықтың жанды қасиетті жаратылысы саналады. Төртбұрышты жерді қоршап тұратын жер шеңберінен тысқарыда, қауымдастықтың ру үйлері орналасқан. Бұл үйлер көбінесе "лагерь" деп аталады және қауымдастықтың дәстүрлі деңгейі мен қаржылық жағдайына байланысты жақсы коттедждер, шатырлар немесе олардың арасында болуы мүмкін. Осы отбасылық лагерьлерде би алдында кешкі ас дайындалады. Кеш бойы келген қонақтар қалған тамақты жеуге шақырылады. Соққы биінде жүгері наны, картоп пюресі, сондай-ақ софки, пашофа, жүзімді немесе сібірлік печеньелер, хомини және көптеген дәстүрлі тағамдар сияқты арнайы үнді тағамдары тартылады. Китуваның соққы би алаңын жеті ру ағаштары қоршап тұрады. Бұларға 19-шы ғасырдың соңында Черкилер арасындағы дәстүрлі қайта жаңғыру, Redbird Smith-тен алған шабыландыру әсер етті. 1907 жылы Оклахомадағы Чероки жерінде 22 салтанатты алаң жұмыс істеді. Ючи биі олардың дәстүрлі футбол ойындарымен бірге өткізіледі. Әсіресе Оклахома штатында әртүрлі тайпалар бір-бірінің билеріне қатысады.

Көшбасшылық

Дәстүрлі таптау биі алаңының басында көбінесе ересек ер адам тұрады. Крик және Семиноль дәстүрлерінде меко немесе "патша" [басшы] – басты рәсімдік билік. Мекоға оның екінші тұлғасы – хениха, бас дәрігер – хиллис хия және «меконың тілі» аталған спикер көмектеседі. Меконың бүкіл алаңға ашық сөз сөйлеуі тиіс емес екенін атап өткен жөн, сондықтан бұл жауапкершілік көбінесе меко твлвсв-қа жүктеледі. Дәстүрлі Крик алаңында сондай-ақ төрт твствнвкес (бас қолбасшылар / генералдар / полиция), төрт бас әйел және төрт кезектегі бас әйел жұмыс істейді.

Салтанатты рәсім

Би түндері әдетте қараңғыдан соң басталып, келесі күні таңға дейін жалғасады, түн бойы көптеген би кезеңдері болады. Дінге берілгендігін көрсететін рәсімге қатысушылар түн ортасынан кейін ораза ұстай бастайды, түн ішінде төрт рет "дәріге қол тигізеді" және түн бойы ояу болуға міндетті. Дәрі нақты тамырлар мен өсімдіктерден жасалады, оларды таңдаулы "дәрігерлер" рәсімдік түрде жинап алады, ал Хелес Хая би күні таңында оны дайындайды. Бұл дәрі би алаңындағы қатысушылардың дене және рухани саулығына арналған. Қоғамның бір еркек мүшесіне әр ән жетекшісін және барлық басқа қатысушыларды әр кезеңде биге шақыру жұмысы тапсырылады. Әр кезеңді таңдап алынған ер адам басқарады, ол дәстүрлі ырғақтардың, мелодиялардың және әндердің көптеген нұсқаларынан өзінің әндер тізбегін құрастырады, кейде оған жекелеген мазмұн да қосады. Әндер әдетте сұрақ-жауап түрінде, ана тілінде орындалады. Әр биде кем дегенде бір шалғы құбығы бар әйел болуы керек, ол ән жетекшісінің артынан дереу қадам басып, ырғақты жалғастырады. Қалған бишілер одан кейін еріп, орталық оттың айналасында үздіксіз спиральмен еркек-әйелді кезектестіре жүреді, ал қонақтар, содан кейін кішкентай балалар, және тақ сандар соңынан келеді. Бишілер отты сағат тіліне қарсы бағытта, әйелдердің шалғы құбықтарымен жасалған ырғаққа сай, белдік қадамдармен айналады. Солтүстік Каролина штатының Проспект ауылындағы Тускарора тайпасының Ұзақ үйінің жанында орналасқан бір белсенді Тускарора ағаш үйі бар. Бүгінде крик тайпасының солтүстік-шығыс Оклахомада 16 белсенді рәсімдік алаңы бар. Олардың бірі – Флэт-Рок, ол Еуфауладан батысқа қарай және Милл-Крик өзенінен оңтүстікке қарай орналасқан. Басқа белсенді қауымдастықтарға Атмор қаласының жанындағы Пурч-Крик үнді резервациясындағы Хоссссв Твлввсе рәсімдік алаңы, Флорида штатының Фонтейн қаласындағы Квенфвске Этвлвв және Уайт-Ок Шоуни тайпасының жері кіреді.

Музыка

Ерлер шақырып, жауап беру түрінде "домалақ би" әндерін орындайды. Ән үшін біреу жетекші болып таңдалады, ал қалған ерлер бірге қосылып әндейді.

Киім-кешегі

Көптеген бишілердің киімі қарапайым, бірақ әдемі. Көптеген бишілер салтанатты шараларға арналған арнайы киім сақтайды, бірақ бидің физикалық қиындығы және жазғы, ашық ауада өтетін жағдайлары ыңғайлылықты безендіруден маңыздырақ етеді. Әйелдер әдетте дәстүрлі өрнектермен жасалған көйлектер мен блузкалар киеді. Ерлер көк джинсы немесе шалбар және шляпа тағады, олар көбінесе ковбой немесе бейсболка стилінде болады, шляпаның лентасында әдетте бір бүркіт, сұңқар немесе тұруқ қауырсыны орналасқан. Таспалы жейде – ерлер мен әйелдер үшін стандартты салтанатты киім, ол таспалармен әшекейленген кең көйлектен тұрады. Чероки әйелдері әдетте жылан терісінің өрнегімен жасалған ленталармен безендірілген мақтадан тігілген толық юбка киеді. Әйелдер екі аяғына да тасбақа қабығынан жасалған шалғыш (shackles) тағады. Бұл шалғыштар тесіктермен тесілген, ішіне дыбыс шығаратын өзен тастары салынады. Дәстүрлі крик және семинол шалғыштары террапин немесе қораптық тасбақа қабықтарынан жасалады. Наччес чероки дәстүрлерін сақтаушы Лидия Сэм 1920 жылдары алғаш рет қаңқа, конденсирленген сүт банкісінен жасалған аяқ шалғыштарымен биледі. Кейбір би жетекшілері бас шалғыш әйелдері террапин қолдануын қатаң талап етеді. Бұл дәстүр бүгінге дейін сақталуда, көптеген әйелдер өздерінің қабық жиынтығына ие болуға дейін "консерв" жиынтығымен бастайды. Әйел бишілер "қабық шайқаушылар" немесе "тасбақалар" деп аталады.

Етіктік

Шабуыл би алаңына қатысушылар мен қонақтар алкоголь немесе есірткінің әсері астында болмауы керек. Алаңға байланысты, олар биден белгілі бір уақыт бұрын да, кейін де осы заттарды қолданбаған болуы мүмкін. Салтанатты билерде суретке түсіруге рұқсат жоқ. Бұл рәсімдер діни мағынаға ие, көптеген қатысушылар тайпаға жатпайтын қонақтармен, әсіресе ем-домға қатысты мәліметтерді бөлісуге жайлы сезінбейді. Жүкті немесе хайыз кезіндегі әйелдер салтанатты алаңдағы би шеңберіне кірмейді. Алаңға байланысты, олар емдік заттарға тиісуі немесе тимеуі мүмкін.

Дүниежүзілік соққы билері

Қысқы маусымда суықтан сақтану үшін кейде шұғыл би үй ішінде орындалады. Кейбір қауымдар шұғыл биді той-қуаныштарға немесе білім беру көрсетулеріне қосады. Каддо, Делавэр және басқа да Орманды және Оңтүстік тайпалары діни емес немесе әлеуметтік шұғыл би дәстүрін сақтайды. Оклахома штатының Чоктау ұлты қазіргі уақытта шұғыл билер мен таяқпен ойнайтын алаңдарды сақтап тұрады. Ал Чикаса тайпасы салтанатты шұғыл би және дәрі-дәрмек қолданбайтын таяқпен ойнайтын алаңды ұстап тұрады. Себебі, американдық үнді балалар интернаттары арқылы ассимиляция жылдары Чикаса тайпасының мәдениетінің көп бөлігі жойылды, жерді емдеуге қалған молдалардың саны азайды (Аленнен (Оклахома) сырттағы Каллихоммада орналасқан). Дегенмен, Чикаса тайпасы билеуді тоқтатқан жоқ. Олар би тобымен және жазда жылына төрт рет би орындалатын алаңмен биді сақтап келеді. Сонымен қатар, Чикаса тайпасы 1936 жылға дейін өткізілген ұзақ жоғалған баск рәсімінің орнына ұйымдастырылатын Чикаса тайпасының мерекесін өткізеді.