Кіріспе

Үлкен сепида және Австралиялық Үлкен сепида деп аталатын баспаяқтылар түрлері Үлкен сепида, сондай-ақ Австралиялық Үлкен сепида (ғылыми атауы Sepia apama) деп аталады, ол әлемдегі ең үлкен сепида түрі, мантия ұзындығы бойынша және жалпы ұзындығы бойынша (жалпы ұзындығы - дененің бүкіл ұзындығын, соның ішінде созылған сымбатты). Олар салмақтан артық болуы мүмкін. Хроматофорлар деп аталатын жасушаларды пайдаланып, сепида көзге көрінетін көріністерді көрсетеді, олар бір сәтте-ақ түстерін өзгертеді. Бұл алып сепида Австралияның ыстық және тропикалық суларында, яғни Квинсленд штатындағы Брисбеннен Батыстағы Шарк шығанағына дейін және оңтүстіктегі Тасманияға дейін мекендейді. 2009 жылы IUCN-дің Қауіп шеккен түрлер Қызыл тізімінде қатерлі деп саналған түрлер тізіміне енгізілген.

Өмір циклі мен көбеюі

Үлкен сепидалар 1 1/2 жыл өмір сүреді. Жауын-шашынның басталуы оңтүстік қыстың басталуымен байланысты. Еркектер өздерінің қарапайым сырлы түстерін тастап, тез өзгермелі жарқын түстер мен таңғажайып үлгілерді қабылдап, әйелдерді таң қалдыруға кіріседі. Әйелдер полиандроздық, ал бірлескен зерттеулер әйелдердің жыныс мүшелеріне тікелей емес, сперматозоидтарға орналастырылған еркек генетикалық материалды пайдалану арқылы көбеюге бейім екендігін көрсетеді. Кейін аналық балапандар жұмыртқаларын үңгірлер мен ойықтардағы тастардың астына бекітіп, 3-5 ай ішінде ұрықтандырады. S. apama - семельпароздық, ал бір жұптасу циклынан кейін көп ұзамай өледі және келесі ұрпаққа ұялайтын жұмыртқа салады. Сауалнамалар жасөспірімдер ұрықтан шыққаннан кейін осы ұрық алаңдарын тастап кететінін көрсеткенмен, олардың кейінгі қозғалысы немесе өмір сүру тәсілдері жасөспірім ретінде белгісіз. Ересектер келесі қыста жиналатын жерге қайта оралады немесе қайта оралуын бір жылға кешіктіреді.

Физиология және биохимия

Теңіз түрлерінің әлемдік тізілімі ғаламат сепияны Аскаросепион туысына жатқызған; бұл тұқым ішінде ол кең клуб сепиясы, жабайы сепия және жарқын сепия сияқты 13 басқа түрмен топтастырылған. Генетикалық зерттеулер көрсеткендей, гигант сепидалардың араласқанда араласқандары аз. Кейбір генетикалық айырмашылықтар байқалғанымен, әртүрлі популяциялар таксономиялық жағынан ерекшеленбейді және әдетте олардың орналасуы бойынша аталады, мысалы, Сепия апама жоғары Спенсер шығанағының популяциясы. Жоғары Спенсер шығанағының популяциясы ерекше, өйткені Спенсер шығанағындағы тұрақты тұздылық градиенті физиологиялық тұрғыдан басқа популяцияларды жоғарғы Спенсер шығанағының популяциясы орналасқан аймақтан шығара алады. Үлкен сепида - су асты жануарларының бір түрі. Олар ет жейтін, мүмкіндікті пайдаланған, балық пен қаңлыбарлармен қоректенетін жыртқыш жануарлар. Кексе балықтарының көру жасушалары мидың басқа аймақтарына қарағанда үлкен және олардың терісі поляризацияланған рефлексиялық үлгілер шығарады, сондықтан олар осы көру жүйесі арқылы қарым-қатынас жасай алады. С. апама семіздік терісіне күрделі папиллярларды салып, терісінің пішінін және пішінін өзгертіп, тас, құм немесе теңіз шөптерін еліктей алады. Биоэнергетикалық зерттеулер көрсеткендей, алып сепидалар негізінен күндізгі тіршілік етеді және қысқа уақыт аралығында шағын мекендейтін аймақпен танысады, ал ұзын қашықтыққа ұшып, көбейеді. Олар энергиясының көп бөлігін тікелей өсуге жұмсайды, себебі олар күннің 95% -ын демалуға жұмсайды, бұл биоэнергетикалық сегізбалықтан гөрі сегізбалыққа ұқсас. Олар азық іздеуге аз уақыт жұмсайды (күндіз 3,7%, түнде 2,1%); олардың көпшілігі демалуға және жыртқыш аңдардан жарықтарда жасырынуға жұмсалады. Бұл әдеттегі мінез-құлықтан ерекшелігі - бұл жаппай ұрықтандыру агрегациясы, онда онда өткізетін күндері немесе апталары ішінде сипилер әлдеқайда белсенді.

Жыртқыш жануарлар

Австралиялық алып сепиді Үнді-Тынық мұхиты мұхиты дельфиндері жейді, олар (Оңтүстік Австралияның Спенсер шығанағында) сепиді жеуден бұрын оның сиясы мен сепиді сүйегін алу әдісін жасаған. Оларды ұзын мұрынды терілі тұяқтар да жейді. Сары құйрықты балық баспаяқтылар да жейді. Бұл коммерциялық балық шаруашылығынан қашып шыққан сары құйрықты балықтардың Спенсер шығанағындағы басқа түрлерге әсер етуі, соның ішінде жаңа пайда болған гигант австралиялық сепидаларды немесе олардың жұмыртқаларын жеу туралы алаңдаушылықты тудырды.

Жоғары Спенсер шығанағының популяциясы

Жарияланбаған ғылыми деректер Австралия суларында тұратын гигант сепиданың бірнеше генетикалық жағынан ерекше популяциялары бар екенін көрсетті. 1990 жылдардың соңында дайверлер ашқан жоғары Спенсер шығанағының популяциясы ең жақсы зерттелген, себебі ол әлемдегі жалғыз белгілі массалық сепиялық ұрық агрегациясы. Сонымен қатар, бұл жер суға секірушілер мен снорхелмен суға түсушілер үшін танымал экотуристік жерге айналды. Май мен тамыз айлары аралығында Whyalla маңындағы Point Lowly маңындағы су асты рифтерінде жүздеген мыңдаған алып сепида жиналады. Ұрық көбейту маусымынан тыс уақытта жыныстар арақатынасы 1:1 болса, Спенсер шығанағының еркектері ұрық көбейту кезінде әйелдерден 11:1 артық. Бұл әйелдердің саны аз болуына немесе еркектердің әйелдерге қарағанда ұзақ уақыт көбейіп кетуіне байланысты ма, белгісіз. Бұл жердегі ірі сепидалардың саны әлемде бірегей болып табылады. Бұл балық ұрық шашу кезінде суға түсушілерге ешнәрсе дей алмайды. Бұл жануарлар әйелдердің бояуы мен пішінін еліктеп, әйелдерге жету үшін, оларды қорғап тұрған, өте аймақтық еркектермен байланысады. Ерлердің генетикалық материалы тікелей сперматозоидтар сауытына түседі. Өткен ғалымдар Спенсер шығанағының солтүстік бөлігіндегі себуанды Австралия суларындағы басқа гигант себуандардан генетикалық жағынан ерекше екендігін анықтады, бірақ оның нәтижелері әлі жарияланбаған.

Коммерциялық балық аулау

1990 жылдардың ортасына дейін Спенсер шығанағының жоғарғы бөлігінде жыл сайын 4 тонна (4000 сепия) шаян балық ауланады. 1995 және 1996 жылдардағы ұрық маусымында ұрық аймақтарында коммерциялық балық аулау жылына 200 тоннаға жуық жиналды. 1997 жылы 245 тонна балық ауланғанда, шамадан тыс пайдалану анықталды, 1998 жылы балық аулау алаңдарының 50% коммерциялық балық аулауға жабылды. Аумақтардың жартысы жабық болғанмен, 1998 жылы коммерциялық балықшылар 109 тонна (болжам бойынша биомассаның жартысы) алып, 1999 жылы 3,7 тоннаға дейін төмендеді. 2000-2005 жылдардағы ау туралы мәліметтер бастапқыда коммерциялық құпияны ескеріп жасырылған.

Халық санының азаюы

Зерттеулер көрсеткендей, 1998-2001 жылдар аралығында сепияның биомассасы тұрақты болды, өйткені коммерциялық балық аулау қысымы реттеу арқылы төмендеді. 2005 жылғы зерттеуде биомассаның 2001 жылдан бері 34% -ға азаюы байқалды, бұл табиғи өзгергіштікке және ұрынудың ең жоғары кезеңіндегі заңсыз балық аулауға байланысты болды. Кейіннен жабылу барлық ұрық алаңдарына дейін кеңейтілді, ал 2006 және 2007 жылдары санның артқанын көрсеткен анекдоттық байқаулар болды. Алайда 2008 жылы жаңа зерттеуде биомассаның тағы да 17% -ға азайып кеткені анықталды. 2012 жылы балықтардың саны қайтадан ұрық жеріне қайтып оралды. Үкіметтер арасында "Кепіл балықтары" жұмыс тобы құрылды және ол кең ауқымды экологиялық факторларды зерттеуді ұсынды. Туристерді шығарып отырған Тони Брамли, олар табылғаннан бері балықтардың ұрық беретін жерлерін көруге дайверлерді алып барады. Оңтүстік Австралияның табиғат қорғау кеңесі, жарияланбаған ғылыми деректерге сүйене отырып, популяция бөлек түр деп санайды, егер оларды жақсы қорғау үшін ештеңе жасалмаса, Спенсер шығанағындағы сепия екі-үш жыл ішінде жойылуы мүмкін деп ескертті. Мемлекеттік үкіметтің жұмыс тобы сепидаға балық аулауға дереу тыйым салуды ұсынды; алайда, бұл 3 қыркүйекте мемлекеттік кабинетпен бас тартылды, Балық шаруашылығы министрі Гейл Гаго: "Балық аулаудың алып сепидаға әсерін тигізіп жатқанына дәлел жоқ, сондықтан одан әрі жабылу тиімді болмайды" деп мәлімдеді. Халық санының төмендеуі жалғасып, 2013 жылы ең төменгі көрсеткішке жетті. 2014 жылы 15 жыл бойы жалпы төмендеу тенденциясы болғаннан кейін, сепия популяциясы қалпына келудің алғашқы белгілерін көрсетті. 2015 жылы бұл көрсеткіш қайтадан өсті. 2021 жылға қарай популяция 240,000-нан асатын жануарлардың шамамен санынан қалпына келді. Бүкіл Спенсер шығанағының солтүстігіндегі балық аулауға тыйым салу 2020 жылға дейін ұзартылды, бұл олардың Спенсер шығанағының барлық суларында Уоллару мен Арно шығанағынан солтүстікке қарай аулауға тыйым салынады. 2020 жылы жабық аймақ 2012 жылы қолданылған, Фолс шығанағының суларын қамтитын, Whyalla-дан Point Lowly-ге дейін және солтүстікке қарай Point Lowly North маринасына дейін созылып, сол сияқты шектеулі кеңістіктік жабылуға оралды.

Жергілікті индустрияландырудың әсері

Үстіңгі Спенсер шығанағының жаппай жиналатын жерлері бірқатар өнеркәсіптік ластану көздеріне және болашақ дамуға арналған жерлерге жақын орналасқан. 2021 жылдан бастап теңізге ластануды бақылау және өлшеу әдісімен шығаратын операциялар арасында Whyalla болат зауыты, Nyrstar иелігіндегі және басқаратын Port Pirie қорғасын балқыту зауыты бар. Сейфелді балықтарды тартуда басты назарға алынатын ластаушы заттар - тұздылықтың өзгеруі (тұзсыздандыру зауыттарынан шығарылған заттардан) және темір зауыттары, қорғасын балқыту зауыттары, коммуналдық ағынды суларды тазарту зауыттары және сары құйрықты балық өсіру арқылы шығарылатын қоректік заттардың байыуы.

Қоректік заттармен байыту

Солтүстік Спенсер шығанағы - табиғи түрде азық-түлік деңгейі төмен олиготрофтық кері саға. Аймақтағы еутрофикацияны тудыруға себеп болатын антропогендік қоректік ластанудың бар мүмкіндігі бар, бұл сепидаларға және кеңінен экологияға экологиялық әсер етеді. Whyalla темір зауытындағы сепидалық балық өсіру рифінің батысында ұзақ мерзімді өндірістік қоректік ластану көзі бар. Онда амоняк, оның кокс жасау процесінің жанама өнімі болатты өндіру үшін, және Спенсер шығанағына құмыралар мен тұнбалар арқылы төгіледі. Сейфингтің солтүстігінде сары құйрықты король балықтарын торға салу 1990 жылдардың соңында 2011 жылға дейін коммерциялық түрде жүргізілді. Балық шаруашылығы - бұл қоректік заттардың ластануының тағы бір көзі, өйткені желмеген жемшөп пен балық қалдықтары су бағанасына және шөгіндіге кіреді. Балық өсірудің қарқындылығы, балық өлім-жітімі мен жоғары Спенсер шығанағында балық өсіру тоқтатылғаннан кейін алып австралиялық сепияның азаюы мен ақыр соңында қалпына келуінің арасындағы байқалған байланысты алаңдаушылық туды.

Көмірсутектермен ластану

1984 жылы Сантос балапандар өсіретін жерлер табылмай тұрып, оған іргелес Порт Бонитон қаласында көмірсутек өңдеу зауытын салды. Зауыттың сепиль популяциясына әсер етуі мүмкін екендігіне қатысты кейбір алаңдаушылықтар бар және порт пен өңдеу зауытында екі ірі ластану оқиғасы орын алды. Сантос 2000-шы жылдардың аяғында анықталған жер асты суларының ластануы жер бетінен тарағанын жоққа шығарады, бірақ SA EPA углеводородтар зауыттың сыртындағы тау жыныстары мен Сантос салған кедергі траншея арқылы көшіп кеткенін айтты. Сантос қазір сепидаларды зерттеуді қаржыландырады. Екінші оқиға 1992 жылы Бонитон портта болған мұнайдың төгілуі болды, онда 300 тонна бункерлік С шикі мұнай теңізге төгілді, өйткені сүйрегіш кеме кемесі кемеге қонған кезде оның корпусын тесіп кетті. Бұл оқиғалардың S. apama жергілікті популяциясына әсері белгісіз.

Теңіз суын тұщыландыру

Теңіз суын тұщыландыру зауытының ағынды ағынынан тұщы судың таралуы ғалымдарды және Уайалла қауымын алаңдатады. 2000-жылдардың ортасынан аяғына дейін тау-кен және энергетикалық компания BHP Billiton Олимпиадалық бөгет шахтасына тәтті су жеткізу үшін Point Lowly-де теңіз суын тұщыландыру зауытын салу жоспарларын әзірледі. Өсімдік өсіру аймағында орналасқан, күн сайын осы аймаққа шамамен 46-60 дана тұздық шығарады. Семерек ұрықтары тұздылық деңгейі өскен сайын дамымай, өліп кетеді (оптималды диапазон 28-38 ppt, 100% өлім 50 ppt), қоршаған ортаға әсер етуі мүмкін болғандықтан, ұсынылып отырған зауытқа көпшілік қарсылық білдірді.

Кемежай ұсыныстары

Middleback Range кен орындарына жақын орналасқандықтан, бірнеше тау-кен компаниялары Point Lowly-ге іргелес Port Bonython-да ірі тауарлар портын пайдалануға болатындығын білдірді. Темір кенін және мыс концентраттарын тиеу үшін жаңа айлақ ұсынылды, бірақ салынбады. Сейфелдің көбейетін мекен-жайына жақын жаңа тұзсыздандыру мен порт құрылыстарына қарсылық білдіру үшін Cuttlefish Coast Coalition және Alternative Port Working Group деп аталатын қоғамдастық іс-қимыл тобы құрылды. Олар 2010 жылдың ортасында жойылған. Спенсер шығанағының жоғарғы бөлігіндегі кеме қатынасының артуы балықтардың мінез-құлқына әсер етуі мүмкін, себебі баспаяқтылар жоғары интенсивті, төменгі жиілікті дыбысқа сезімтал.

Танымал мәдениетте

Үстіңгі Спенсер шығанағындағы сепидалар жиналысы жыл сайын Whyalla қаласы өткізетін Cuttlefest іс-шарасымен атап өтіледі. 2009 жылдың мамырында D'Faces of Youth Arts және Snuff Puppets Come Out фестивалі үшін тікелей театр қойылымын шығарды. Ол бірнеше үлкен сепидалық қуыршақтарды көрсетті және Аделаиданың Виктория алаңында, Аделаида әуежайында және Whyalla спектакльінде пайда болды. Жобаға қатысушы Point Lowly-де тұзсыздандыру зауытын салу жоспарын ашық сынға алғаннан кейін кейбір даулар болды. Come Out фестивалінің негізгі демеушісі 2009 жылы BHP Billiton Youth Fund болды, бұл тұзсыздандыру зауытын салуды ұсынған компания. Сол жылы фестивальдің басты тақырыбы "Қаршыласып жатқан әлемдер" болды. BHP Billiton 2009 жылдан бері Come Out фестивалін демеушілік етпейді. 2012 жылдың наурыз айында Аделаида Фринж фестивалі кезінде RiAus Уэльстің драматургы Эмили Стилдің Sepia атты шығармасын ұсынды. Whyalla-да орналасқан бұл пьесада ойдан шығарылған кейіпкер Нилдің оқиғасы баяндалады. Ол караван паркі иесі, отбасын біріктіруге тырысып, сепидалардың азаюына төтеп беру үшін күресіп жүрген. Пьеса сонымен қатар Мельбурн фриндж фестивалінде де көрсетілді. "РиАус" компаниясының жүргізушісі Сантос мұнай-газ компаниясы. Сантос 2008 жылы алғаш рет анықталған сепида өсіру орындарына жақын орналасқан Порт Бонитондағы жер асты суларының углеводородты ластануына жауапты болды. 2014 жылы Аделаида Фринж фестивалі Stobie the Disco Cuttlefish атты электрлі сөмке балық қуыршағын шығарды, ол электрофонмен, түсті жарықпен және дыбыс жүйесімен жабдықталған. Дискотекалық Коттфиш Стоби алғаш рет Аделаиданың Фриндж ашылу парадында пайда болды, содан кейін фестиваль кезінде әр сенбі сайын бишілер труппасымен бірге өнер көрсетті. Саундтрекке Би Джиз тобының "Stayin' Alive" хит-песесінің үлгілері мен "Fame" фильмінің бүкіл тақырыбы қосылды. 2016 жылы су асты суретшісі Скотт Портеллидің суреті Cuttlefish aggregation 2015 жылғы Sony World Photography Awards - әлемдегі ең ірі фотосурет конкурсында ұлттық бірінші жүлде (Австралия) жеңіп алды.