Кіріспе

Сталиндік идеялар мен басқаруды қайта жаңғырту қозғалысы. Неосталинизм – Иосиф Сталиннің тарихдағы рөлін оң бағалауды насихаттау, оның саясатын белгілі бір немесе барлық мәселелер бойынша ішінара қайта орнату және сталиндік кезеңге деген құштарлық. Неосталинизм неосоветшілдік пен советтік ностальгиямен үлкен байланысқа ие. Бұл терминге жылдар бойы әртүрлі анықтамалар берілді. Неосталинизмді түрлі посткеңестік мемлекеттерде еуразиялық ағымдар белсенді түрде қолдап келеді, ал Владимир Путин басшылығымен Ресейде Сталиннің ресми абыройы қайта жаңғыртылды. Ресей элитасындағы ықпалды неосталиндік идеолог, еуразиялық философ Александр Дугин Сталинды "Ресей тарихындағы ең ұлы тұлға" деп атап, оны Ресей патшалығын құрған Қорқынышты Иванмен салыстырды.

Анықтамалар

Америкалық троцкист Хал Дрейпер 1948 жылы «неосталиндік» терминін жаңа саяси идеологияны – кеңес саясатындағы жаңа үрдісті білдіру үшін қолданды. Ол оны 1930-жылдардың ортасындағы Халық фронты кезеңімен байланысты реакциялық бағыт деп сипаттады: «Неосталиндік идеологтар – фашизм мен сталинизм құбылыстарының алға жіберген өскіндері ғана, олар жаңа варварлықтың әлеуметтік және саяси формасын белгілейді». 1960 жылдары Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) сталинизм мен неосталинизмді былай ажыратты: «Кеңес басшылары Сталиннің бір адамдық диктатурасы мен жаппай террор сияқты екі шегіне қайта оралған жоқ. Сондықтан олардың саясатын «сталиндік» емес, «неосталиндік» деп атау дұрыс». 1960 жылдары кеңес әдебиеті саласында Хрущевке қарсы, Сталинге жақтас ағымды сипаттаған Катерина Кларк «неосталиндік» жазушылардың туындыларын «Сталин дәуірі мен оның басшыларын бірлік, күшті билік және ұлттық мәртебе кезеңі» ретінде бағалады. Тарихшы Рой Медведевтің 1975 жылы жазғанынша, бұл термин Иосиф Сталиннің беделін қайтаруды, онымен және оның саяси жүйесімен солғаруды, Ресей тарихындағы сталиндік кезеңге ностальгияны, сталиндік саясатты қалпына келтіруді және сталиндік кезеңнің әкімшілік террорға оралуын, бірақ оның ең жаман жақтарынан аулақ болуды білдіреді. Академик Катерина Кларк неосталинизмді «Сталин дәуірі мен оның басшыларын бірлік, күшті билік және ұлттық құрмет уақыты» деп мақтау ретінде анықтайды. Саяси географ Денис Дж. Б. Шоу 1999 жылы Кеңес Одағын 1985 жылдан кейінгі капитализмге өту кезеңіне дейін неосталиндік деп қарастырды. Ол неосталинизмді жоспарлы экономикасы және жоғары дамыған әскери-өнеркәсіптік кешені бар саяси жүйе ретінде сипаттады. Философ Фредерик Коплстон 2003 жылы неосталинизмді «Ресей мен оның тарихына славянофильдік көзқарас» деп сипаттап, «неосталинизм деп аталатын нәрсе тек қана бақылау, үстемдік, қысым және зорлық-зомбылыққа ұмтылыстың көрінісі ғана емес; сонымен қатар, Ресей батыс ғылымы мен технологиясын пайдалана отырып, батыстың «бұзылған» көзқарастарынан сақталып, өз жолын табуы керек деген тілек те бар» деді. Кеңес Одағы Коммунистік партиясының бұрынғы Бас хатшысы Михаил Горбачев 2006 жылы бұл терминнің кең ауқымдағы масштабты репрессиясыз, бірақ саяси қарсыластарды қуғынға түсіріп, елдегі барлық саяси қызметті толық бақылауда ұстайтын, реттелген сталиндік мемлекетті білдіретінін айтты.

Сталиндік және антисталиндік

Тарихшы Генри Райхман өзінің "Сталинизмді қайта қарастыру" атты монографиясында "сталинизм" терминін қолданудың әртүрлі және дамып келе жатқан көзқарастарын талқылап, "ғылыми қолданыста "сталинизм" кейде бір қозғалысты, кейде экономикалық, саяси немесе әлеуметтік жүйені, ал кейде саяси практиканың немесе идеологиялық жүйесінің түрін сипаттайды" дейді. Ол тарихшы Стивен Коэннің Сталиннен кейінгі кеңестік тарихты қайта бағалау жұмысын "сталиндік реформаға қарсы реформа мен неосталиндік консерватизм арасындағы үнемі келіспеушілік" деп атайды, сондай-ақ мұндай сипаттама сталиншіліктің "тұжырымды" анықтамасын қажет етеді, бірақ Коэн оның маңызды белгілерін нақты анықтамайды.

Неосталиндік деп саналатын режимдер

Кейбір тарихшылар мен саясаттанушылар Николае Чаушескудің (1965–1989) Румыния режимін «неосталиндік» деп жіктеді. Албандық көшбасшы Энвер Ходжа (1943–1985 жылдары билікте болған) өзін неосталиндік деп сипаттады, ал оның идеологиясы – ходжалық – кейбір сталиндік элементтерді қамтиды. Сталиннің қайтыс болуынан кейін (1953), Ходжа Сталиннің ізбасары Никита Хрущевті сынап, оны 1950-ші жылдардың ортасында ревизионизмге айыптады. Бұл айырмашылықтардың нәтижесінде 1968 жылы Албания Варшава шартынан шықты. Ауғанстандағы Халқ режимі (1978 жылдың сәуірінен 1979 жылдың желтоқсанына дейін) басшысы Хафизулла Әминмен бірге неосталиндік деп сипатталды, ол кабинетінде Иосиф Сталиннің суретін сақтап жүрді. Кеңес шенеуніктері оның қатыгездігіне сын айтқанда, Әмин: «Сталин жолдас бізге артта қалған елде социализмді қалай құру керегін көрсетті», – деп жауап берді. Оның саясаты елде дүрбелең тудырды және 1979–1989 жылдардағы кеңес-ауған соғысы мен одан кейінгі Ауғанстан азаматтық соғысының басталуына себеп болды. Батыстың кейбір деректері Солтүстік Кореяны неосталиндік мемлекет деп сипаттайды; Солтүстік Корея 1970-ші жылдары Джученың ресми идеологиясы ретінде өзгертілген марксизм-ленинизмді қабылдады, ал 1992 жылы жаңартылған мемлекеттік конституциядан марксизм-ленинизмге сілтемелер толығымен алынып тасталды, содан кейін 2009 жылы коммунизмге сілтемелер алынды. Баасшыл Сирия ұзақ уақыттан бері неосталиндік мемлекет болып саналады; Хафез әл-Асад 1970-ші жылдары Сталиннің үлгісіндегі полиция мемлекетін құрған кезде. Асадтың әскери диктатурасы сталинизмнің көптеген ерекшеліктерін қабылдады; мысалы, соттан тыс іс-әрекеттер жасайтын қатал қауіпсіздік органы, жаппай бақылауды жүзеге асыратын тыңшылық полиция және биліктегі отбасыға бағытталған кең таралған мемлекеттік жеке тұлға культі. Асад әулеті өзінің билігі кезінде Сирияны қатыгездікпен, зорлық-зомбылықпен, мемлекеттік террормен, жаппай қырғынмен, қалаларды әуеден бомбалаумен, әскери шаралармен және т.б. сипаттады, бұл жүз мыңдаған адамның өліміне әкелді. Троцкишіл «Жұмысшылардың еркіндігі үшін одақ» сияқты кейбір социалистік топтар қазіргі Қытайды «неосталиндік» деп сипаттайды. 20-шы ғасырдың соңы мен 21-ші ғасырдың басында Түрікменстанның Сапармұрат Ниязовтың коммунистік емес режимі кейде неосталиндік деп есептелді, әсіресе Ниязовтың жеке басына табынуына байланысты. Өзбекстанда 1989–2016 жылдар аралығында Ислам Каримовтың коммунистік емес авторитарлық режимі де «неосталиндік» деп сипатталды.

Кеңес Одағы

1956 жылғы ақпанда Кеңес Одағының басшысы Никита Хрущев өзінің ізашары Иосиф Сталинге қатысты жеке тұлғаға табынуды сынап, Ұлы тазалау кезінде жасалған қылмыстарды айыптады. Хрущев төрт сағаттық "Жеке тұлға культі және оның салдары" атты сөйлемін жасап, Сталин режимін айыптады. Тарихшы Роберт В. Дэниелс "Сталин өзі кеткеннен кейін, ширек ғасырдан астам уақыт бойы неосталинизм саяси үстемдік құрды" деп санайды. Троцкишілер Сталиннің саясатын марксизм-ленинизмнен ауытқу деп қарастырғандықтан, Джордж Новак Хрущевтің саясатын "неосталиндік бағыт" деп сипаттап, оның қағидасы "социалистік күштер тіпті империалистік орталықтардағы барлық қарсылықты ішкі сыныптық күш көрсету арқылы емес, кеңестік үлгінің сыртқы күші арқылы жеңе алады" деп түсіндірді. Ол былай деді: "Хрущевтің жиырмасыншы съездегі жаңалықтары Сталиннің ревизионистік тәжірибесін ресми доктринаға айналдырды, жаңа бағдарлама Лениннің империализм жөніндегі тұжырымын және оған сәйкес революциялық сыныптық күрес саясатын жоққа шығарды". 1950 жылдардың соңында Еуропаға таратылған американдық хабарламалар "ескі сталинистер" мен "неосталиндік Хрущев" арасындағы саяси күрес туралы айтты. 1964 жылғы қазан айында Хрущевтің орнына Леонид Брежнев келді, ол 1982 жылғы қарашада қайтыс болғанға дейін билікте болды. Оның кезінде Сталинге қатысты даулы мәселелерге назар аударылмайтын болды. Андрес Лайапеа мұны "көптеген диссиденттердің, әсіресе Александр Солженицынның жер аударылуымен" байланыстырады, бірақ Лайапеа "Сталиннің абыройын қайтару Брежневтің айналасында жеке тұлға культін құрумен бірге жүрді" деп жазады. Александр Дубчек былай деді: "Брежнев режимінің келуі неосталинизмнің пайда болуын жариялады, ал 1968 жылы Чехословакияға қарсы қабылданған шаралар Кеңес Одағында, Польшада, Венгрияда және басқа елдерде неосталиндік күштердің толық консоидациясы болды". Америкалық саясаттанушы Северин Биалер Брежневтің қайтысынан кейін Кеңес саясатының неосталинизмге бет бұрғанын айтты. 1985 жылғы наурызда Михаил Горбачев билікке келгеннен кейін, совет жүйесін либерализациялау мақсатында қоғамдық талқылауларда гласность саясатын енгізді. Алты жылдың ішінде Кеңес Одағы құлап кетті. Дегенмен, Горбачев 2000 жылы "қазір де Ресейде бізде сол мәселе бар. Сталиндік және неосталиндік кезеңнен қалған мұраны тастау оңай емес, адамдар дөңгелектің тісшелеріне айналған, ал биліктегілер олар үшін барлық шешімдерді қабылдаған кезде" деп мойындады. Горбачевтің ішкі саясатын кейбір батыс деректері неосталиндік деп сипаттады.

Кеңес Одағынан кейінгі Ресей

Неосталиндіктің және посткеңестік Ресейде Сталиннің абыройын қайта жаңғыртудың ең жақтастары Ресей Федерациясының Коммунистік партиясын (КПРФ) қамтиды. Путин үкіметінің келісімімен, КПРФ 2000 жылдардан бері бүкіл Ресейде Сталинді дәріптейтін жүздеген ескерткіштерді орнатты. КПРФ жыл сайын Сталиннің туған күнін атап өту үшін Кремль қабырғасындағы қабірінде салтанатты шаралар ұйымдастырып келеді. 1992 жылы КПСС-ның Горбачевке қарсы қатал топтары құрған КПРФ, 1990-шы жылдардағы жекешелендіру саясатына қарсы күресті және Ресей Федерациясының қазіргі шекараларын "табиғи емес" деп айыптады. Ресейдің құлдырауына Батыс капитализмін кінәлап, КПРФ басшысы Геннадий Зюганов Ресейдің беделін қайта жаңғырту үшін Кеңес Одағын қайта құруды ұсынады. Партия посткеңестік елдерді қайта біріктіру арқылы жаңа "социалистік Еуразиялық отаны" құруға сенетін коммунистік еуразияшылдықты қолдайды; жаңа мемлекетті "тарихты қайта жасау" және социалистік блокты қайта басқарудың бастауы ретінде көреді. Партия орыс ұлтшылдығын қабылдауы арқылы коммунизмді "орыс әлемінің батыс әлемінен және оның "бұржауи құндылықтары мен нарықтық жекешелігінен" ерекшеленетін "қазақ дәуіріндегі орыс дәстүрлерінің қауымдастық және ұжымшылдық" рухани көрінісі немесе қоғамдық жаны ("соборност") ретінде бейнелейді. КПРФ Ресейдің "Держава" (үлкен держава мәртебесі) қайта жаңғыруының ресейліктерге кеңестік патриотизм мен неосталинизмді сіңіруден тұратынын санайды; бұл большевиктік революцияны және Кеңес Одағының технологиялық жетістіктерін даңқтаумен, "Ұлы Отан соғысы" туралы мифтерді таратумен және сталиндік дәуірді мақтаумен сипатталады. Владимир Путиннің тұсында Ресей бұқаралық ақпарат құралдары, кино, ғылым, білім беру мекемелері, әскери пропаганда және тарихнама арқылы қайта сталиндеудің кең ауқымды мемлекеттік бағдарламасын іске қосты. Әлеуметтанушы Дина Хапаева Ресей азаматтарының көпшілігі, ғалымдар мен билік өкілдері арасында Сталинді абыроймен қайта жаңғырту бойынша "әлеуметтік келісім" қалыптасқанын мәлімдеді. 2014 жылы Ресей Думасы "Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі оқиғалардың тарихи естелігін" қорғау және неонацизмге қарсы күрес сылтауымен, Сталиндік дәуірде жасалған қылмыстарды талқылауды немесе нацизм мен сталинизмді салыстыруды қылмыстық қылық деп жариялаған "естеу туралы заңды" қабылдады. Әлемдегі халықаралық тарихшылар қауымдастықтарының күшті айыптауларына қарамастан, заң жобасы қабылданды және Ресей Федерациясының Қылмыстық кодексіне бап ретінде енгізілді. Заң жобасын биліктегі Біріккен Ресей партиясы мен одақтас Коммунистік партия қолдады. Украинаның шығысында Ресейдің қолдауымен құрылған сепаратистер бақылап отырған аумақтарда Сталиннің түрлі бюстері мен портреттері орнатылды. Ресей Коммунистік партиясы 2022 жылы Путиннің бұйрығымен Украинаға басып кіруді қолдаған басты күштердің бірі болды, бұл басып кіруді өз неосталиндік көзқарастарымен үйлестірді деп есептеді. 2008 жылы ресейліктердің жартысынан астамы Сталинге оң пікірде болды және көптегендер оның ескерткіштерін қайта орнатуды қолдады, ал 1991 жылы Кеңес Одағы тараған кезде бұрынғы басшылар бұзған немесе наразылық білдірген ресейліктер бұзған ескерткіштерді қалпына келтіруді қолдады. Левада орталығының сауалнамасы бойынша, соңғы жиырма жылда Сталиннің ресейліктер арасындағы танымалдығы үш есеге өсті және Владимир Путин билікке келгеннен кейін бұл үрдіс жылдамдады. 2019 жылдың сәуірінде Левада орталығының сауалнамасы көрсеткендей, ресейліктердің 70% Сталиннің Ресей тарихындағы рөлін мақұлдады, бұл ең жоғары көрсеткіш, ал 51% Сталинге оң көзқараспен қарады. Эндрю Осборнның сөзіне сүйенсек, Сталиннің мүсіндері "қайта пайда бола бастады" және оның құрметіне Волгоградта (бұрынғы Сталинград) музей ашылды. 2013 жылдың желтоқсан айында Путин Сталинді XVII ғасырдың "ақылға сыймайтын" ағылшын әскери диктаторы Оливер Кромвельден кем емес деп сипаттады.

Мектептегі білім беру

2007 жылдың маусым айында Ресей президенті Владимир Путин жоғары сынып мұғалімдеріне арналған конференция ұйымдастырды, мақсаты – "Ресейдің қазіргі тарихы: 1945–2006: Тарих мұғалімдеріне арналған нұсқаулық" атты оқулығын насихаттау. Ирина Флидж (Мемориал адам құқықтары ұйымының кеңсе директоры) бұл нұсқаулықтың Сталинді "рационалды әрекет еткен" қатыгез, бірақ табысты көшбасшы ретінде бейнелейтінін айтады. Ол сондай-ақ, бұл Сталиннің террорын "даму құралы" ретінде ақтауға бағытталғанын мәлімдейді. Путин конференцияда жаңа нұсқаулықтың "жастарға Ресейге деген мақтаныш сезімін сіңіруге көмектесетінін" айтты және Сталиннің тазалаулары АҚШ-тың Хиросима мен Нагасакиге жасаған атомдық бомбалауларымен салыстырғанда мардымсыз екенін жеткізді. Сталиннің құрбандарына арналған естелік шарасында Путин ресейліктердің "өткендегі трагедияларды еске алумен қатар, елдегі барлық жақсылыққа назар аударуы керек" деді. Ресей Федерациясының ресми саясаты бойынша, мұғалімдер мен мектептер бекітілген тізімнен тарих оқулықтарын таңдауға құқылы. Осы тізімге бастауыш сыныптар үшін қырық сегіз, ал жоғары сыныптар үшін жиырма төрт оқулық кіреді. 2009 жылдың қыркүйегінде Ресей Білім министрлігі Александр Солженицынның "ГУЛАГ архипелагы" кітабын Ресейдің жоғары сынып оқушылары үшін міндетті оқу материалы ретінде бекітті. Бұрын ресейлік студенттер Солженицынның "Матрионин двор" әңгімесі мен "Иван Денисовичтің өміріндегі бір күн" повесін оқыған болатын.

Тарих зерттеулері

2009 жылы Ресей үкіметі Екінші дүниежүзілік соғыста фашизмді жеңген Кеңес Одағының жеңісін немесе Шығыс Еуропаны азат етудегі рөлін жоққа шығаратын мәлімдемелер мен әрекеттерді қылмыстық деп тануды жоспарлап отырғаны хабарланды. 2009 жылдың мамыр айында президент Дмитрий Медведев соғыстағы Кеңес Одағын "біздің еліміз" деп сипаттап, Кремль Ресей тарихының бұрмалаушылығы деп санайтындарға қарсы күресу үшін Тарихи шындық комиссиясын құрды. 2009 жылдың 3 шілдесінде Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының (ЕҚЫҰ) жылдық парламенттік мәжілісінде Литва мен Словения делегаттары дайындаған, Екінші дүниежүзілік соғыстың бастауында нацистік Германия мен Кеңес Одағының рөлін теңестіретін резолюция қабылданғаннан кейін Ресей делегациясы наразылық білдіріп, залдан шығып кетті. Резолюцияда 1939 жылы нацистік Германия мен Кеңес Одағы бейтараптық туралы Молотов-Риббентроп пактісіне құпия хаттамамен қол қойған күні, яғни Орталық және Шығыс Еуропаның бір бөлігін өзара ықпал аймақтарына бөліп берген 23 тамыз күні Сталиндік және нацистік режимдердің құрбандарын еске алу күні ретінде белгілеу ұсынылды. Ресей парламентінің төменгі палатасының сыртқы қатынастар комитетінің төрағасы Константин Косачев бұл резолюцияны "Екінші дүниежүзілік соғыстың тарихын жаңсақ түсіндіруге жасалған әрекет" деп бағалады. Ресей делегациясының басшысы Александр Козловский резолюцияны "Ресейге қарсы ұятты шабуыл" деп атап, "[н]ацизм мен сталинизмді бірдей деңгейге қоятындар, Сталин дәуіріндегі Кеңес Одағының Еуропаны фашизмнен азат етуге ең көп үлес қосқанын және ең көп құрбандық бергенін ұмытып жатыр" деді. 385 делегаттың арасында тек сегізі ғана резолюцияға қарсы дауыс берді.

Курская стансасының дау-дамайлары

2009 жылдың тамызының соңында алтынмен қапталған ұран, Кеңес Одағының ұлттық әнұранының бір бөлігі Мәскеу метросының Курский станциясындағы сегіз социалистік реализм мүсінінің астына қайта жазылды: «Сталин бізді халыққа адалдықпен тәрбиеледі. Ол бізге еңбек пен ерлікке шақырды». Бұл ұран 1950 жылдары Никита Хрущевтің десталинизация кезеңінде алынып тасталған еді. Тағы бір қалпына келтірілген ұран: «Отан үшін! Сталин үшін!». Метро басшысы Дмитрий Гаев ұрандарды қалпына келтіруді бұйырды. Ол өз шешімін станцияның тарихи келбетін сақтау қажеттігімен түсіндірді: «Менің бұл оқиғаға деген көзқарасым қарапайым: бұл жазу Курская станциясының құрылысынан бері болды және осы жерде қалады». Адам құқықтары жөніндегі «Мемориал» ұйымының төрағасы Арсений Рогинский: «Бұл – қайтадан сталинизмге бет бұрудың нәтижесі, және олар [билік өкілдері] оның есімін бүкіл әлемнің қорқатын күшті авторитарлық мемлекеттің символы ретінде пайдалануды қалайды», – деді. Адам құқықтары жөніндегі басқа ұйымдар мен Сталиннің қуғынынан аман қалғандар Мәскеу мэрі Юрий Лужковқа жолдаған хатында осы безендірулерді алып тастауды талап етті. 2005 жылы коммунистік саясаткер Геннадий Зюганов Ресейдің «социализмді құруда және адамзатты нацистік апаттан құтқарудағы рөлі үшін Сталинге қайта құрмет көрсетуі керек» деді. Зюганов «Ұлы Сталинге оңалтудың қажеті жоқ» деп мәлімдеді және Волгоградтың атын Сталинградқа қайтаруды ұсынды. 2010 жылы коммунистік көшбасшы: «Бүгін Сталин дәуірінің ұлылығы оның ең жақтастарына да айқын көрінеді. Біз бүкіл әлемді азат еттік!» деді. 2008 жылы Дмитрий Пучков биліктің халықтың назарын өзекті мәселелерден аудару үшін Сталинге қарсы үгіт-насихат толқынын қозғауда айыптады. 2008 жылдың желтоқсанында берген сұхбатында оған мына сұрақ қойылды: «Дмитрий Юрьевич, сіздің ойыңызша, телеарналарда «сталинизмнің қорқынышын ашудың» жаңа толқыны дағдарыстың салдарымен байланысты ма, әлде бұл тағы бір [психикалық] күйзеліс пе?». Ол былай деп жауап берді: «Бұл толқын халықтың назарын қазіргі проблемалардан аудару үшін тудырылды. Сізге зейнетақыңыз туралы ойлаудың қажеті жоқ, білім туралы ойлаудың қажеті жоқ, маңыздысы – сталинизмнің қорқынышы». Ресейлік жазушы Сергей Кара-Мурза Ресейдегі осы тенденция Польшада, Украинада және Чехияда ғана емес, Ресейде де кең таралғанын айтады. Ол Кеңес Одағын қаралау – бұрынғыдай, қазір де тиімді бизнес екенін мәлімдеді: «Егер біздің елімізде де осындай (және біз үшін тіпті қауіптірек) сарапшылар, философтар, тарихшылар бар болса, неге біз поляктарға наразылық білдіруіміз керек?». 2016 жылы саясаттанушы Томас Шерлок Ресейдің неосталиндік саясатынан біршама шегінгенін мәлімдеді: «Кремль шовинизмді, гипернационализмді және қайта сталинизмді насихаттайтын тарихи түсіндірмелерді дамытуға және қоғамға таңуға құштар емес. Мұндай бағдарлама элита мен қоғамның бір бөлігі тарапынан қолдау тапса да, ол бағынышты күйде қалады. Енді режимі Кеңес кезеңіне сынды көзқарасқа қолдау көрсетуде, бұл Батыспен қарым-қатынасты жақсартуға септігін тигізеді. Осы мақсатта Кремль кеңес кезеңінің өткеніне сынды баға беретін жаңа тарих оқулықтарын және кеңестік қуғын-сүргіннің құрбандарын еске алуға арналған маңызды бағдарламаны мақұлдады».

Америка Құрама Штаттары

Самира Хан, бұрынғы «Мисс Нью-Джерси» және RT телеарнасының тілшісі, бірнеше твиттер арқылы Сталин мен ГУЛАГ жүйесін мақтап, оның қайта оралуын қалады. Хан бұл пікірлерін білдіргені үшін қатты сынға ұшырады, тіпті RT телеарнасы да оны сынады, нәтижесінде ол кешірім сұрап, телеарнадан шеттетілді. «Жұлдызды соғыстар» сериалының шоураннері Тони Гилрой Кассиан Андор кейіпкерінің тарихын Иосиф Сталиннің өміріне негіздеді. Сериалдың жұлдызы Диего Луна туралы Гилрой Rolling Stone журналына: "Жас Сталиннің суретіне қарасаңыз, ол қаншалықты тартымды емес пе? Ол Диегоға ұқсайды!"