Кіріспе

Бұрынғы жаңалықтарды мойындаудың стильдік құралы – "алыптардың иығында тұру" фразасы, "интеллектуалды прогресс жасау үшін бұрынғы көрнекті ойшылдардың білімін пайдалану" мағынасын беретін метафора. Бұл – алыптардың иығында тұрған кішкентай адамдардың (nani gigantum humeris insidentes) метафорасы және "бұрынғы жаңалықтарға сүйене отырып шындықты табу" дегенді білдіреді. Бұл тұжырым 12 ғасырға дейін жетеді және Джон Солсберидің сөзіне сәйкес, Бернард Шартрға жатқызылады. Алайда, бұл сөздің ең танымал және кең таралған түрі Исаак Ньютонның 1675 жылғы хатында кездеседі: "Егер мен [басқалардан] көбірек көрдім десем, онда бұл – алыптардың иығында тұрғандықтан".

Орта ғасырлар

1159 жылы Джон Солсбери Бернард Шартрға қатысты белгісіз бір жазбасында, Джон өзінің "Металогикон" кітабында былай деп жазды: "Бернард Шартр бізді алыптардың иығында отырған карликтермен салыстыратын. Ол біздің бұрынғылардан гөрі артық көретініміз бен алысқа қарай алатынымыздың себебі, көзіміздің жақсырақ болуы немесе бойымыздың биік болуы емес, олардың алып келісімен көтеріліп, биікке шығуымыз екенін айтты". Дегенмен, Умберто Эконың сөзінше, бұл тіркестің ең ерте кездесуі Гилёум де Конш сілтеме жасайтын Присцианға жатады. Орта ғасыр тарихшысы Ричард Уильям Саузерн Бернардтың 12 ғасырдың қазіргі ғалымдарын ежелгі Грекия мен Рим ғалымдарымен салыстырғанын айтады. Осыған ұқсас пікір Ordericus Vitalis еңбегінде де кездеседі. [Бұл тіркес] кафедралық мектептердің білім беру тарихындағы сапасын көрсетеді, және Гербертпен (950–1003) және Фулбертпен (960–1028) басталып, 12 ғасырдың бірінші тоқсанында Пётр Абелардпен аяқталған дәуірді сипаттайды. Бұл үлкен мақтаныш емес, сонымен қатар, ежелгілік құлшынысына мойынсұнудың мысалы да емес. Бұл өте өткір және әділ байқау, ал ең маңыздысы және түпкіліктісі – карлик алыптан сәл ары қарай көре алады. Мұның мүмкін болуы, ең алдымен, соборлық мектептердің терең тамырланған дәстүрінің болмауымен және нақты белгіленген оқу жоспарының жоқтығымен байланысты болды.

Діни мәтіндер

Визуалды бейне (Шартрлық Бернардтан) Шартр соборының оңтүстік трансептісіндегі боялған әйнекте көрінеді. Роза терезесінің астындағы биік терезелерде Еврей Киелі кітабының төрт маңызды пайғамбары (Ишая, Еремия, Езекиел және Даниял) алып тұлғалар ретінде, ал Жаңа өсиеттің төрт евангелисі (Матфей, Марк, Лұқа және Иоанн) олардың иықтарында отырған қарапайым адамдар ретінде бейнеленген. Евангелистер, кішкентай болғанымен, алып пайғамбарлардан "көп көреді" (өйткені олар пайғамбарлар айтқан Мессияны көрді). Бұл сөз тіркесі еврей тосафисі Исаия ди Транидің (шамамен 1180 – 1250 жж.) еңбектерінде де кездеседі:

Егер Нун ұлы Иешуа қате пікірді қолдаса, мен оны дереу қабылдамаймын, мұндай мәселелерде маған берілген ақыл-ой шегінде өз пікірімді білдіруден тартынбаймын. Мен ешқашан "Менің даналығым маған жақсы қызмет етті" деп мақтан қылған емеспін. Керісінше, мен өзімді философтардың мысалына теңедім. Себебі философтардан мынаны естідім: "Ең білімді философтан сұрады: «Біздің алдыңғы буындар бізден дана болғанын мойындаймыз. Бірқатарда олардың пікірлерін сынап, көбінесе оларды қабылдамаймыз және шындық бізде деп мәлімдейміз. Бұл қалай мүмкін?» Дана философ жауап берді: «Кім алысқа көреді – кішкентай адам ба, әлде алып ба? Әрине, алып, өйткені оның көзі кішкентай адамнан биік орналасқан. Бірақ егер кішкентай адамды алыптың иығына қойса, кім алысқа көреді? Сол сияқты, біз алыптардың иығында отырған кішкентаймыз. Біз олардың даналығын меңгеріп, одан да өтеміз. Олардың даналығының арқасында біз дана боламыз және айта алатығымыздың барлығын айта аламыз, бірақ олардан артық болғандықтан емес."

Қазіргі кездегі сілтемелер

NASA-ның Аполлон 17 айға қону миссиясының ресми фильмі "Алыптардың иығында" деп аталды. "Standing on the Shoulders of Giants" – ағылшын рок-тобы Oasis-тің төртінші студиялық альбомының атауы. Бұл атау шын мәнінде Ноэль Галлахердің пабта британдық екі фунт монетасындағы цитатаны көргеннен кейін қате айтқан сөзі болды. Британдық екі фунт монетаның шетінде "Алыптардың иығында тұр" деген жазу бар; бұл Ньютонның сөзін келтіруге арналған. Стивен Хокинг: "Әр ұрпақ өзінен бұрынғылардың иығында тұрады, мен де жас PhD студенті ретінде Кембридж университетінде Исаак Ньютон, Джеймс Клерк Максвелл және Альберт Эйнштейннің еңбектерінен шабыттандым". Сонымен қатар, Хокинг "Алыптардың иығында" атты кітап жазды, онда оған әсер еткен физика мен астрономияның маңызды еңбектері қарастырылған. Google Scholar, академиялық әдебиеттерді іздеу жүйесі, іздеу өрісінің астында "Алыптардың иығында тұрып" деген фразаны көрсетеді. Умберто Эко өзінің 1980 жылғы "Розаның аты" романында Николай Моримондоның: "Бізде ежелгілердің білімі жоқ, алыптар дәуірі өтті!" деп ренжуін жазады. Оған Баскервиллдің Вильгельмы былай деп жауап береді: "Біз – карликтерміз, бірақ сол алыптардың иығында тұрған карликтер, және кішкентай болсақ та, кейде біз горизонтта олардан да алысқа көре аламыз".