Кіріспе

Американдық планета ғалымы Паскаль Ли (1964 жылы туған) – Марс институтының негізін қалаушы және төрағасы, SETI институтының ғалымы, сондай-ақ Калифорния штатының Маунтин-Вью қаласындағы NASA Ames зерттеу орталығының Haughton Mars Project (HMP) жобасының бас зерттеушісі. Ол Париж университетінің геология және геофизика мамандығы бойынша магистр, ал Корнелл университетінің астрономия және ғарыш ғылымдары бойынша докторлық дәрежесін алған. Лидің зерттеулері Марс, астероидтар және соққы кратерлеріне, әсіресе планеталардағы судың тарихы және сыртқы өмірдің болу мүмкіндігіне қатысты. Ол Арктика, Антарктида және Жердегі басқа да экстремалды орталардағы Ай мен Марсқа ұқсас жағдайларды зерттеудегі жұмыстарымен халықаралық деңгейде танымал. Ол 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы және авторларының бірі. Жердің полярлық аймақтарының геологиясын зерттеу нәтижесінде Марстың эволюциясының "Марс әрқашан суық, кейде ылғал" моделін алғаш рет ұсынды. 1988 жылы Ли Антарктиданың Адели Лэнд аймағындағы Думонт д'Урвилл станциясында 402 күн қыстады, онда ол станцияның бас геофизигі болып қызмет етті. Сондай-ақ, ол Антарктидада геолог және планета ғалымы ретінде бес жазғы науқанға қатысты, әсіресе АҚШ-тың Антарктидадағы метеориттерді іздеу (ANSMET) бағдарламасының мүшесі ретінде. 1997 жылы Ли Haughton Mars Project (HMP) жобасын бастады – бұл халықаралық көпсалалық далалық зерттеу жобасы, Ай мен Марсқа ұқсас орта ретінде қаралатын Арктикалық Канаданың Девон аралындағы Haughton соққы кратерінде және оның айналасындағы аумақтағы ғылым мен зерттеулерге бағытталған. Ли осы уақытқа дейін 18-ден астам HMP далалық экспедициясын жүргізді, соның ішінде 2009 жылдың сәуірінде және 2010 жылдың мамырында өткен "Солтүстік-Батыс Теңіз жолы экспедициясы", және NASA мен Канада Ғарыш агенттігінің зерттеулерін қолдау үшін HMP директоры қызметін атқаруда. Паскаль Ли Марсты зерттеуді дамытуға, әсіресе оның Фобос және Деймос сияқты астероид тәрізді серіктері арқылы зерттеуге салған үлкен еңбегімен кеңінен танымал. Ли Америка Құрама Штаттарының Антарктика қызметі медалін және Space Frontier Foundation ұйымының "Vision to Reality" сыйлығын алған. Ли – FAA сертификаты бар тікұшақ ұшқыштарын даярлаушы және Санта-Клара (Калифорния) қаласында тұрады.

Алғашқы жылдар

Паскаль Ли 1964 жылы (Гонконг) дүниеге келді және Ван Чайдағы Сент-Джозеф бастауыш мектебінде оқыды. 8 жасында ол Франциядағы интернат мектебіне түсті, онда алдымен Септейль, Ивелиндегі Ле Петит колледж де ла Турнельде, содан кейін Париждің жанындағы Понтуаз қаласындағы Францияның Сент-Мартин мектебінде білім алды. Париж университетінің физика факультетін бітіргеннен кейін, Ли Париж университетінің Ғылым және Технология институтында (IST) геология және геофизика мамандығы бойынша магистр дәрежесін алды. Марс планетасын зерттеуді Париж обсерваториясында Адуэн Доллфус пен Париж Оңтүстік университетінде Филипп Массонның студенттік тәжірибешісі ретінде бастады. Парис колледжінде оқып жүрген кезінде Паскаль Ли ғарыш ғалымы және жазушы Альберт Дюкрок құрған ғарыш зерттеу қоғамы – Cosmos Club de France-тің белсенді мүшесі болды. 1982 жылы Ли Cosmos Club de France бас хатшысы болып сайланды және 1987 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. 1987 жылдың қарашасынан 1989 жылдың ақпанына дейін Ли Антарктидада бір жылдан астам уақыт ұлттық қызметте өтті. Отанына оралғаннан кейін ол АҚШ-қа көшіп, Нью-Йорк штатының Итака қаласындағы Корнелл университетінде астрономия мамандығы бойынша аспирантураға түсті.

Корнелл оқу жылы

Паскаль Ли Корнелл университетінде астрономия және ғарыш ғылымдарын оқыды, сондай-ақ өзінің диссертациялық жетекшісі Джозеф Веверка мен қадірлі Карл Саганның ғылыми-зерттеу және оқытуға көмектесушісі болып жұмыс істеді. Паскаль Лидің докторлық диссертациясы "Астероид реголиттері мен ішкі құрылымының физикалық қасиеттері және оларды өңдеу" деп аталды. Аспирант ретінде Ли бірнеше NASA планеталық ғарыш кемелерінің миссияларына қатысты, оның ішінде Вояджер-2 Нептун және оның ірі серігі Тритонды зерттеуі, Галилейдің 951 Гаспра және 243 Ида астероидтарымен және Марс бақылаушысымен ұшулары бар. 1993 жылы Паскаль Ли Корнелл университетінің астрономия факультетінің Элеонора Нортон Йорк сыйлығымен марапатталды. 2004 жылы Ли Корнелл университетіне астрономияның қонақ профессоры ретінде бір семестр оқыту үшін қайта оралды.

Марсқа жіберілген миссиялар

1999 жылы Паскаль Ли NASA-ның Марс полярлық қондырғышы миссиясында қатысушы ғалым ретінде жұмыс істеді. 2001 жылы Ли SETI институты мен Boeing компаниясы бірлесіп NASA-ның Марс Скаут бағдарламасына ұсынған "H2O Mars Exploration Rover" немесе HOMER миссиясының тұжырымдамасының бас зерттеушісі болды. "Хомер" – Boeing компаниясы Марсқа ұсынған алғашқы миссия. 2006 жылы Ли Марс институты, Optech Inc. және MDA бірлесіп Канада ғарыш агенттігіне ұсынған "Фобосты барлау және Халықаралық Марсты зерттеу" немесе PRIME Марс миссиясының тұжырымдамалық зерттеуінің бас зерттеушісі болды. Ли қазіргі уақытта NASA-ның "Холл" миссиясының тұжырымдамалық зерттеуінің бас зерттеушісі, бұл Жаңа шекаралар класындағы Фобос және Деймос үлгілерін қайтару миссиясының тұжырымдамалық зерттеуі.

Марс институты

2002 жылы Паскаль Ли және ғарыш кәсіпкері Марк Бушер Марс институтын бірлесіп құрды, ол Марстың ғылыми зерттеуін, барлауын және жұртшылықтың түсінігін дамытуға арналған халықаралық коммерциялық емес, қоғамдық мүддедегі зерттеу ұйымы. АҚШ-тың Марс институты Калифорния штатының Моффетт Филдтегі NASA Ames зерттеу паркінде орналасқан. Канаданың Марс институтының бас кеңсесі Ванкувер қаласында, Британдық Колумбия провинциясында орналасқан.

Хаутон-Марс жобасы

Хаутон Марс жобасы – Ай мен Марс үшін аналогтық алап ретінде қаралатын Канаданың Арктикасындағы Девон аралындағы Хаутон соққы кратері мен оның төңірегіндегі аумақтағы ғылыми және зерттеу саяхаттарына бағытталған халықаралық көпсалалы далалық зерттеу жобасы. 75°26′ С, 89°52′ Б координаталарында орналасқан Хаутон Марс жобасының ғылыми-зерттеу станциясы немесе HMPRS – әлемдегі ең ірі жекеменшік полярлық ғылыми-зерттеу станциясы. 2005 жылы HMPRS Канада Ғарыш агенттігінің жаңа құрылған Канадалық аналогтық зерттеу желісінің (CARN) торабы болу үшін таңдалды. HMP RS Марс институты SETI институтымен бірлесіп басқарады және қазіргі уақытта NASA мен Канада Ғарыш агенттігінің зерттеулерін қолдайды. Паскаль Лидің NASA Ames Research Center-дегі HMP-дегі негізгі серіктестері – Кристофер Маккей (HMP техникалық мониторы), Терри Фонг (Интеллектуалды робототехника тобының директоры) және Брайан Гласс (Автономды технологиялар тобының директоры). Марс институтында HMP бойынша Лидің негізгі серіктестері – Стивен Брахам (HMP жетекшісінің орынбасары және бас дала инженері), Джон Шутт (HMP базасының менеджері және бас далалық жетекшісі) және Кира Лорбер (HMP логистика менеджері).

Қысыммен жүретін роверлер

2003 жылдың мамыр айында Ли Арктикадағы қысқы экспедицияны жетектеп, Марс институтының Марс 1 Хамви Роверін Корнуоллис аралындағы Резолют шығанағынан Девон аралындағы МакБэйн мысығына дейін Веллингтон арнасының 40 км теңіз мұзы арқылы айдап әкелді. Марс 1 – жарық қызыл түсті, Мишавака, ИН қаласындағы AM General компаниясы өндірген модификацияланған M997 әскери жедел жәрдем Хамви. Лимен бірге американдық зерттеуші Джон Шутт және Резолют шығанағынан канадалық инуиттік экскурсоводтар Пол Амагаулик пен Джо Амаруалик болды. Өту сәтті аяқталды және Марс 1 сол кезден бері Хаутон Марс жобасында Айға немесе Марсқа арналған болашақ қысымды роверлер үшін мобильді далалық зертхана және тұжырымдамалық көлік ретінде қызмет етіп келеді. НАСА-ның бірінші симуляцияланған қысымды ровердің далалық сынағы 2008 жылдың шілдесінде Хаутон Марс жобасында Марс 1 роверін пайдалану арқылы жүргізілді. Ли миссияға басшылық етті, ал НАСА Джонсон ғарыш орталығының Эндрю Аберкромби роверді зерттеу жетекшісі болды. 2009 жылдың сәуірінде Ли Солтүстік-Батыс өткелінің экспедициясына екінші Хамвиді, ашық сары түстегі Ай 1 Хамви Роверін Куглюктуктан, Нунавуттан Девон аралына, теңіз мұзы арқылы жеткізуге басшылық етті. Лимен бірге тәжірибелі Джон Шутт пен Джо Амаруалик, экспедиция техникалық қызметкері Джесси Уивер және «Жюль Верн оқиғалары» киносының операторы Марк Кэрролл болды. Команда 8 күн ішінде Куглюктуктан Кембридж шығанағына дейін 494 км қашықтықты жүріп, солтүстік-батыстағы аңызға айналған жолмен теңіз мұзында автомобильмен ең ұзақ қашықтықты жүргізу рекордын орнатты. Кембридж шығанағынан Резолют шығанағына дейін жүру жоспарлары өте қиын теңіз мұздық жағдайларына байланысты тоқтатылды. Куглюктуктан Кембридж шығанағына дейінгі жолдың бір жерінде Ай 1 жартылай мұздың жарығына (теңіз мұзындағы жарық) түсіп кетті, бірақ экспедиция тобы оны құтқарып алды. «Мун 1» ақырында Кембридж шығанағынан Резолют шығанағына ұшырылып, Девон аралына сапарын аяқтағанға дейін бір жыл күтті. 2010 жылдың мамыр айында Ли Солтүстік-Батыс өткелінің екінші және соңғы кезеңіне жетекшілік етті. Ол Ай 1 Хамви Роверін Корнуоллис аралындағы Резолют шығанағынан Девон аралындағы Домвилл нүктесіне дейін жүргізді. Лимен бірге тәжірибелі Джон Шутт, Джо Амаруалик, Джесси Уивер және Марк Кэрролл, сондай-ақ деректі фильм режиссері Жан Кристоф Жэоффр болды. 150 шақырымдық сапарға 12 күн кетті, оның 60 шақырымы теңіз мұзымен жүрілді. Ай-1 роверінің Девон аралына жеткені Хаутон Марс жобасының маңызды жетістігі ретінде бағаланды, өйткені ол екі Хамви роверін бірлесіп жұмыс істейтін екі қысымды ровердің симуляциясын жүргізуге мүмкіндік берді. Ли сонымен қатар НАСА-ның Жер бетін зерттеу машинасының (SEV) далалық сынақтарына қатысты, бұрын Айды зерттеу ровері (LER) немесе Кішкентай қысымды ровер (SPR) деп аталған. 2008 жылдың тамызында Ли Солтүстік Аризонадағы Black Point Lava Flow алаңында НАСА Desert RATS жобасының аясында өткізілген SEV-дің алғашқы далалық сынағының пилоты болды. НАСА астронавы Рекс Уолхайм бір күндік миссияның ұшқыш-командирі болды. SEV негізінен астронавт Майкл Гернхардт пен робототехник Роберт Амброуздың басшылығымен НАСА Джонсон ғарыш орталығында жасалды.

Марс мекендері

1998 жылы Паскаль Ли Девон аралындағы Хаутон кратерінде Марсқа қондырылатын сияқты тұрғын үй құруды ұсынды, бұл болашақ адамзаттың Марс саяхатын зерттеу талаптарын далалық зерттеулермен қолдауға арналған еді. Марс қоғамын бірлесіп құрғаннан кейін, Ли әлемдегі алғашқы симуляцияланған Марс мекені – "Flashline Mars Arctic Research Station" немесе FMARS-тің дамуына, құрылуына және бастапқы жұмысына жетекшілік етті. Ли FMARS-ті Хаутон Марс жобасының жаңа зерттеу бөлігі ретінде жобалады. Марс қоғамы 2001 жылғы далалық маусымға дейін HMP жобасымен ынтымақтасты, бірақ 2002 жылдан бері қоғам HMP-нің серіктесі болмайды.

Дрейк теңдеуі

Дрейк теңдеуінің ықтимал мәндеріне сүйене отырып, Паскаль Ли Галактикадағы саналы өркениеттердің саны 1-ге тең немесе 1-ге өте жақын болуы мүмкін екенін, демек біз жалғызбыз деген тұжырым жасады. Мұндай төмен санның басты себебі – саналы өмірдің пайда болуының үлесі, ол Жердің жалпы жасына (4,6 миллиард жыл) қарағанда, саналы өмірге (Homo erectus) жеткенге кеткен уақытқа байланысты.