Сезімталдық: Таным мен эмоционалдық жауапкершілік тарихы

Кіріспе

Сезімталдық – нәрсені қабылдаудың немесе оған жауап берудің жоғары деңгейі.

Сезімталдық – басқа адамның сезімдері сияқты нәрсеге қатысты өткір сезіну немесе жауап беру қабілеті. Бұл ұғым XVIII ғасырдағы Ұлыбританияда пайда болды және білімді жинау құралы ретінде сезімдік қабылдауды зерттеумен тығыз байланысты болды. Ол сондай-ақ сезімталдық моральдық философиясымен де байланысты болды.

Шығу тегі

Мұндай мәтіндердің алғашқыларының бірі Джон Локктың "Адам ақылы туралы зерттеу" (1690) еңбегі, онда ол былай дейді: "Мен ақылдағы идеялардың сезіммен бір мезгілде туатынын түсінемін; ол – денедегі бір бөлікке тиетін әсер немесе қозғалыс, осы арқылы ақыл оны байқайды". Джордж Чейне және басқа медициналық жазушылар "Англия дерті" туралы жазды, ол әйелдерде "истерия", ал ерлерде "гипохондрия" деп аталды – бұл қазіргі клиникалық депрессия диагнозына ұқсас белгілері бар жағдай. Чейне бұл дертті жүйкелердің шамадан тыс жұмыс істеуінің салдары деп есептеді. Сонымен қатар, теоретиктер аса сезімтал жүйкелері бар адамдардың сезімталдығы күштірек болатынын, сондықтан олар әдемілік пен моральдық шындықты жақсырақ сезінетінін айтты. Осылайша, бұл физикалық және/немесе эмоционалдық осалдық ретінде қарастырылса да, сезімталдық сонымен қатар кеңінен ізгілік қасиет ретінде қабылдалды.

Әдебиетте

Философиялық және ғылыми жазбалардан бастау алған сезімталдық, ағылшын тіліндегі әдеби ағымға айналды, әсіресе романның жаңа жанрында. Мұндай туындыларда, көбінесе жылап, есінен танып, әлсіздік сезінетін, немесе эмоционалды түрде әсерлі оқиғаға байланысты құрысуларға ұшырайтын адамдар бейнеленген. Егер адам сезімтал болса, ол басқалар үшін маңызсыз көрінетін жағдайларға немесе заттарға осылай реакция жасайтын болды. Бұл реакциялық қабілет, сезімтал адамның айналасындағы әлемдегі зияли немесе эмоционалды қозғалысты сезіну мүмкіндігінің белгісі саналды. Алайда, танымал сентименталды жанр көп ұзамай күшті қарсылыққа тап болды, себебі сезімталдыққа қарсы тұратын оқырмандар мен жазушылар мұндай шамадан тыс мінез-құлықты әдемілікке құмарлық деп, ал өз сезімдері мен реакцияларына осылай назар аударуды – нәпсішілік белгісі деп есептеді. Сэмюэл Джонсон Мисс Джентльдің суреті арқылы бұл сынды былай жеткізді:
Ол күнделікті қайырымдылығын өзінің танысы бар әрбір отбасының басына келген әрбір қайғыны аяу арқылы көрсетеді; ол біреудің жаңбырда суық тиіп қалуынан немесе екінші біреудің қатты желден қорқуынан сағат сайын қорқады. Ол қайырымдылығын көптеген кедейлердің көшеде азаптануын өкінішпен айту арқылы, сондай-ақ үлкендердің мұндай зор байлықпен неге аз жақсылық жасайтынын таңқалып қарау арқылы көрсетеді.

Сын

Сезімталдыққа қарсы пікірлер басқа да бағыттарда пайда болды. Біріншіден, кейбір консервативті ойшылдар априорлық түсініктерге, яғни тәжірибеден тәуелсіз білімге, Құдай берген деп есептелетін туа біткен білім сияқты нәрселерге сенді. Априорлық теорияның жақтастары, білім алу үшін тәжірибеге тым көп жүйкеленгендіктен, сезімталдыққа күмәнмен қарады. Сонымен қатар, XVIII ғасырдың соңғы онжылдықтарында сезімталдыққа қарсы тұрғандар, сезімталдықтың эмоционалдық тұрақсыздығын француз революциясының аспаптық зорлық-зомбылығымен байланыстырды. Ұлыбританияда революция туындауы мүмкін деген қорқынышқа жауап ретінде, сезімтал адамдар патриоттық емес, тіпті саяси бұзылған деп есептелді. Мысалы, Мария Эджворттың 1806 жылғы «Леонора» романында «ақылды» Оливия өз құмарлықтарын құрастыратын, немесе кем дегенде оларды өзімшіл тілектеріне бейімдейтін жаман қыз ретінде бейнеленеді. Мәтінде сондай-ақ Оливия Францияда өмір сүргендігі және осылайша «француздық» мінез-құлықты қабылдағандығы айтылады. Джейн Остіннің 1811 жылғы «Ақыл мен сезімталдық» романы сезімнің артық көрінуіне, әсіресе әйелдермен байланысты реакцияның таныс мысалы болып табылады. Оқырмандар мен көптеген сыншылар осы романды сегізінші ғасырдың соңында кең таралған сентиментализм «культіне» сын ретінде қарастырады. Генри Маккензидің 1771 жылғы «Сенімді адам» романындағы Харли сияқты көптеген сентиментальді кейіпкерлердің құштарлығы, замандас сыншылардың көбінесе әлсіз, әйелдік мінезді мақтататындықтан, сынға ұшырады. Бұл, бұрын танымал болған сентиментальді романдарды (және шамалы дәрежеде барлық романдарды) еркекке лайық емес туындылар ретінде қарауға әкелді. Бұл алаңдаушылық сол кезеңдегі әйелдердің роман жазу өнімділігінің өсуімен бірге келді, олар сентиментальді стильде жазса да, жазбаса да, және сегізінші ғасырдың соңғы онжылдығы мен тоғызыншы ғасырдың алғашқы онжылдығында гендер, жанр, әдеби құндылық және ұлттық-саяси мақсаттар туралы кең пікірталастарда маңызды рөл атқарды. Бұл оқиға француз революциялық соғыстарынан кейін және Ұлыбритания мен Ирландияның бірігуінен кейін «Ұлттық әңгіме» тұжырымының пайда болуымен байланысты болды.

Objections to sensibility emerged on other fronts. For one, some conservative thinkers believed in a priori concepts, that is, knowledge that exists independent of experience, such as innate knowledge believed to be imparted by God. Theorists of the a priori distrusted sensibility because of its over reliance on experience for knowledge. Also, in the last decades of the eighteenth century, anti sensibility thinkers often associated the emotional volatility of sensibility with the exuberant violence of the French Revolution, and in response to fears of a revolution emerging in Britain, sensible figures were coded as anti patriotic or even politically subversive. Maria Edgeworth's 1806 novel Leonora, for example, depicts the "sensible" Olivia as a villainess who contrives her passions or at least bends them to suit her selfish wants; the text also makes a point to say that Olivia has lived in France and thus adopted "French" manners. Jane Austen's 1811 novel Sense and Sensibility provides a more familiar example of this reaction against the excesses of feeling, especially those associated with women. Readers and many critics have seen the novel as a critique of the "cult" of sentimentalism prevalent in the late eighteenth century. The effusive nature of many sentimental heroes, such as Harley in Henry Mackenzie's 1771 novel The Man of Feeling, was often decried by contemporary critics as celebrating a weak, effeminate character, which ultimately contributed to a discrediting of previously popular sentimental novels (and to a lesser extent, all novels) as unmanly works. This concern coincided with a marked rise in the production of novels by women writers of the period, whether they chose to write in a sentimental mode or not, and played a significant role in larger debates about gender, genre, literary value, and nationalist political aims during the last decade of the eighteenth century and the first decades of the nineteenth, when the "National Tale" concept emerged in the wake of the French Revolutionary Wars and the union of Great Britain and Ireland.