Кіріспе

Кениялық этнос Меру немесе Амиру (Нгааны қоса алғанда) – Кенияның Меру аймағында қоныстанған банту этносы. Аймақ бұрынғы Шығыс провинциясындағы Кения тауының солтүстік және шығыс беткейлеріндегі құнарлы жерлерде орналасқан. Меру сөзі Меру тілінде «шағылысқан жарық» деген мағынаны білдіреді. Суахили тілінде Меру халқы Нгаа деп аталады, бұл сөз екі тілде де «көзді тамашалайтын сәуле» дегенді білдіреді. Амеру Меру тілінде «шағылысқандар» немесе «шағылысқанның балалары» деген мағынаны береді. Мииру сөзі сондай-ақ Кения тауының жақын орманды аймақтарын атау үшін де қолданылған, сондықтан Амииру атауы «орман халқы» дегенді білдіреді. Амеру халқы тоғыз кіші топқа бөлінеді: Игоджи, Именти, Тигания, Митин, Игембе, Мвимби, Мутамби, Чука және Тарака. Тарака халқы Үлкен Мерудың жартылай шөлейтті бөлігінде тұрады және олар Мвимби, Мутамби және Чукамен бірге Тарака Нити округін құрайды. Амерулер Танзанияның солтүстігіндегі Вамерумен туыс емес, екеуі де егіншілікпен айналысатын банту қауымдары ғана.

Тілдер

Меру халқы Меру тілінде сөйлейді, ол Кимирү деп те аталады. Меру, Кикамба, Киембу, Кимбире және Кикую тілдері маңызды тілдік ерекшеліктерді бөліседі. Меру тілі Меру аймақтарында біртекті емес, географиялық тұрғыдан әртүрлі болатын бірнеше өзара түсіністі диалекттерден тұрады. Әр диалект – бұрынғы көші-қон жолдарының, қауым ішіндегі байланыстар деңгейінің және жақын орналасқан банту, нилот және кушит қауымдастықтарының ықпалының көрінісі. Тіл мамандарының зерттеулері көрсеткендей, Меру тілі көршілес банту тілдерімен салыстырғанда грамматикасы мен дыбысталуы жағынан көне банту тілінің белгілерін сақтайды.

Тарих

Меру халқы банту тегінен шыққан. Кикую, Эмбу және Мбире сияқты, олар Кения тауының айналасында шоғырланған. Бастапқы банту кеңеюінен кейін Меру аталарының қайдан көшіп келгені нақты белгісіз. Кейбір зерттеушілер олардың қазіргі Кения тауына дейінгі жерлері солтүстік және шығыстағы бұрынғы қоныстар болғанын айтады. Үлкен Меру шамамен 700 км² аумақты құрады, ол оңтүстікте Эмбу облысымен шекарадағы Түсі өзенінен басталып, солтүстікте Исиоло облысымен шекараға дейін созылған.

Ақсақалдар кеңесі

Америу тайпасы 17 ғасырдан бері сайланған және иерархиялық ақсақалдар кеңесімен басқарылып келеді. Бұл жүйе клан деңгейінен басталып, жоғарғы Нжури Нчеке кеңесіне дейін созылады. Нжури Нчеке мүшелігі – меру адамының жете алатын ең жоғары әлеуметтік дәрежесі. Нжури Нчеке құрамына кіретін ақсақалдар мұқият іріктеледі және қоғамда пісіп-жетілген, сабырлы, құрметке лайық және жемқорлыққа төзбейтін мүшелерден тұрады. Олардың жұмысы зор даналықты, жеке тәртіпті және дәстүрлерді білуді қажет етеді, сондықтан мұндай іріктеу аса маңызды. Нжури Нчеке сонымен қатар дәстүрлі меру сот жүйесінің ең жоғары сатысы болып табылады және олардың шешімдері бүкіл қауымға қолданылады. Нжури Нчеке кеңесінің міндеттеріне қоғамдық заңдарды жасау және орындау, дау-жанжалдарды тыңдап шешу, сондай-ақ дәстүрлі мәдениеттің сақтаушылары ретінде білім мен нормаларды ұрпақтан ұрпаққа жеткізу кіреді. Жергілікті даулар әдетте алдымен төменгі дәрежедегі ақсақалдар (Киама) арқылы, содан кейін орта дәрежедегілер (Нжури) және соңында Нжури Нчеке арқылы қарастырылады. Дегенмен, Нжури Нчеке меру емес адамдарға қатысты мәселелерді немесе Кенияның жалпы құқығымен реттелген мәселелерді қарастырмайды. Нжури Нчеке істерді қарау кезінде, жалпы құқық сияқты, сот практикасы мен бұрынғы үлгілерге көп сүйенеді. Нжури Нчекедің көпшілікке әйгілі емес, бірақ маңызды функциясы – ашық жайылымдарды, тұздықтарды және орманды пайдалану мен қорғау қағидаларын бақылау және орындау. Олардың сақтаушылық жұмысы қасиетті орындарды қорғауды да қамтиды. Нжури Нчеке меру тайпасының әлеуметтік-экономикалық және саяси шешімдер қабылдауына зор ықпал етеді. Кеңес Меру ғылым және технология колледжін құруға бастамашылық жасады және 1983 жылы оның дамуы үшін 641 акр жер сыйлады. 2008 жылы колледж Жомо Кениата ауыл шаруашылығы және технология университетінің құрамына университет колледжі ретінде қосылды. 2013 жылдың басында колледж президент Мвай Кибакидің жарғысымен мақұлданды және Меру ғылым және технология университеті болып қайта аталды. Нжури Нчеке университет кеңесінде өкілдік етіледі.

Мәдениет және отбасылық дәстүрлер

Мерулар негізінен егіншілікпен айналысады, олардың үй тіршілігі мен мәдениеті басқа Жоғары Тау бантуларына ұқсас. Меру халқы халықтың әртүрлі топтары арасында белгілі бір қатаң дәстүрлі кодекске адалдығын сақтап келеді. Мысалы, сүндеттеу – ұл балалар үшін міндетті өткел қадамы, осы кезеңде қоғамдық нормалар мен күтілімдер, соның ішінде ақсақалдарға құрмет көрсету және балаларды қорғау сияқты мәдени білім беріледі, бұл оқшаулау кезеңінде бір айға дейін созуы мүмкін. Принцип бойынша, жас жігіттер бастама алғаннан кейін аналарымен ең аз байланыста болуы керек. Бүгінде білім берудің тереңдігі қалалық әсерге байланысты өзгереді. Бұрын қыздар да сүндеттеуден өтетін, бірақ 1956 жылдың сәуір айында Нжури Нчеке бұл амалды тыйым салған. Бұл практика біртіндеп тоқтатылып, оның орнына нұсқауларға негізделген баламалы өткел қадамдары енгізілуде.

Ас мәзірі

Меру асханасының әдеттегі тағамдарына ньяни (ұсатылған жасыл бұршақ немесе бұршақ; дәстүрлі көкөністер; және жебе тамыры, ямс немесе картоп), гитверо (ұсатылған банан), китре немесе мутре (бұршақ немесе бұршақпен бірге пісірілген жүгері дәні), ньяма ця гваакия (қуырылған ет), уки (жүгері, қарақұмыр немесе сорго ұнынан жасалған ашытылған ботқа) және ругику (бал, ет және көкөністер қоспасы) жатады.

Білім

Меру халқының берік қазіргі заманғы білім мұрасы христиан миссионерлерінің арқасында қалыптасқан. Басты білім беру мекемелерін католик, методист және пресвитериан шіркеулері ашқан немесе қолдаған. Үлкен Меру аймағында бастауыш мектептер, орта мектептер, мұғалімдер даярлайтын колледждер, медбикелік мектептер, техникалық институттар және университеттер сияқты көптеген оқу орындары бар. Кениядағы ең беделді жеке университеттердің бірі – Кения методистік университеті 2006 жылы осы аймақта алғаш құрылды. Тарка-Нити облысындағы Чука университеті және Меру облысындағы Меру ғылым және технология университеті сияқты екі мемлекеттік университет те құрылды. Найроби университеті, Эгертон университеті, Кениятта университеті, Кооперативтік университет колледжі, Назарейн университеті және Маунт Кения университеті сияқты жоғары оқу орындары аймақта филиалдар ашты, соның нәтижесінде Үлкен Меру Кениядағы маңызды білім орталығына айналды.

Экономика

Меру халқы негізінен егіншілікпен айналысады, түрлі дақылдар өсіріп, мал шаруашылығымен де шұғылданады. Үлкен Меру аймағында бидай, арпа, картоп, тары, сорго және жүгері сияқты көптеген өнімдерді өндіруге қолайлы топырақ және климат жағдайлары бар. Жоғары сапалы шай, кофе, банан және мираа (хат) – негізгі ақшалай дақылдар. Меру халқы Кенияда кофе өсіруді бастаған алғашқы африкалықтардың бірі болды, олар 1923 жылғы Девоншир ақ кітабы іске асырылғаннан кейін, 1930 жылдардың басында осы шаруалыққа кірісті. Басқа дақылдардың ішінде арахис, сондай-ақ әртүрлі бақша өнімдері, көкөністер мен жемістер де бар. Меру халқы мал шаруашылығымен де айналысады, олар малды өмірлік және коммерциялық мақсаттар үшін өсіреді. Оларға сүттік және еттік мал, ешкі, қой, құс және бал аралары жатады. Меру аймағы Меру және Маунт Кения ұлттық парктері мен Лева қорығының орналасқан жері болғандықтан, туризм үшін зор әлеуетке ие. Сонымен қатар, Таракадағы темір кенін іздеу жұмыстары аяқталғаннан кейін кен өндірісінің де қарқын алуы күтілуде.

Саясат және одақтар

Мерулер Кенияда өзінің салмақты және стратегиялық саяси ұйымының арқасында зор саяси ықпалға ие. Кенияда Меру тайпасынан президент болған ешкім жоқ. Дегенмен, осы қауымдастықтың өкілдері үкіметте маңызды және стратегиялық лауазымдарды әрдайым иеленген. Кения тәуелсіздігінің алғашқы жылдары Меру тайпасы Джомо Кениата билігі тұсында құрылған саяси жұмылдыру ұйымы – Гикую, Эмбу және Меру қауымдастығына (GEMA) кірді. GEMA-ға 1980 жылы ресми түрде тыйым салынды, бірақ 1992 жылы Кенияда көп партиялық жүйе орнағаннан бері Меру тайпасы президенттік сайлауларда Кикую және Эмбу тайпаларымен бірге дауыс беріп келеді. Президенттік емес сайлауларда Үлкен Меру аймағындағы көптеген сайлау округтері кандидаттарды демеуші партияға емес, жеке қасиеттеріне қарай таңдайды. Бұл 2013 жылғы жалпы сайлауда айқын көрінді, онда «Құрметті демократиялық қозғалысы» (Orange Democratic Movement) үлкен аймақта «Жубалы партияның» (Jubilee Party) басымдығына қарамастан, Меру округінде екі орынды – Игембе Орталық және Тигания Шығыс – жеңіп алды. Сол сайлауда Азия тегінен шыққан Рахим Дауд Именти Солтүстік сайлау округын, ал 26 жастағы тәуелсіз кандидат Киноти Гатобу Буури сайлау округын ұтып алды. Осы сайлауда Тарака-Нити округының сенаторы Китхуре Киндики Сенатта көпшілік көшбасшысы болды.

Меру мұражайы

Мерудың тарихи және мәдени ескерткіштері Меру мұражайында сақталады, бұл бұрынғы колониялық кеңсе болған. Нхирудағы Нжури Нчеке қасиетті орны да мұра нысаны ретінде тіркелген және Кенияның Ұлттық мұражайлардың қамқорлығына берілген. Қасиетті орын жылдың көп бөлігінде ашық және көпшілікке қолжетімді, егер сол жерде Нжури Нчеке іс-шаралары өтіп жатса басқа. Нжури Нчеке мүшелері, қатаң құпиялылық сертіне бағынғанмен, Меру дәстүрлері мен мәдениеті туралы құнды және сенімді ақпарат пен түсінік бере алады, бұл дәстүрлер ежелгі заманнан бері келе жатыр және ұрпақтан ұрпаққа жетіп келді.

Бизнес және корпоративтік

Эдвард Х. Нталами, кәсіпкер