Кіріспе

1912–1933 жылдардағы Никарагуаның Банана соғыстарының бөлігі ретінде АҚШ-тың Никарагуаны 1912–1933 жылдар аралығында оккупациялауы, Банана соғыстарының бір бөлігі болды. Осы кезеңде АҚШ әскері 1898–1934 жылдар аралығында Латын Америкасының түрлі елдеріне басып кірді. Ресми оккупация 1912 жылы басталды, бірақ осы мерзім ішінде АҚШ Никарагуаға тағы да бірнеше шабуылдар жасады. Никарагуаға жасалған американдық әскери араласулардың мақсаты – Никарагуа каналын салуға Америка Құрама Штаттарынан басқа ешбір елдің жол бермеуі. Никарагуа 1916 жылғы Брайан-Чаморро шарты бойынша жартылай протекторат статусын алды. Президент Герберт Гувер (1929–1933 жж.) бұл қарым-қатынасқа қарсы болды. 1933 жылдың 2 қаңтарында Гувер американдық араласуды тоқтатты.

Эстраданың көтерілісі (1909)

1909 жылы Никарагуа президенті Хосе Сантос Зелая Либералдық партиядан Консервативтік партияның қарсылығына тап болды. Оның басшысы – Блюфилдстің губернаторы Хуан Хосе Эстрада, ол АҚШ үкіметінен қолдау алды, себебі американдық кәсіпкерлер Эстраданың бүлігіне қаржылық көмек көрсетіп, бүлік жеңіске жеткеннен кейін экономикалық жеңілдіктер алуға үміттенеді. АҚШ-тың Никарагуадағы әскери қатысуы шектеулі болды, Блюфилдс жағалауында тек бір ғана АҚШ әскери-теңіз кемесі патрульдеуде болды, ол онда тұратын американдық азаматтардың өмірін және мүдделерін қорғау үшін деп мәлімделді. Консервативтік партия Зелаяны құлатуға тырысты, бұл 1909 жылдың желтоқсанында Эстраданың бүлігіне әкелді. Екі американдық – Леонард Гросс және Ли Рой Кэннон – бүлікке қосылғандары және миналар орналастырғандары үшін тұтқындалды және айыпталды. Зелая осы екі американдықты өлім жазасына кесуге бұйырды, бұл АҚШ-пен қарым-қатынасты үзіп тастады. Эмилиано Чаморро Варгас пен Никарагуа генералы Хуан Эстраданың әскерлері, Зелая үкіметіне қарсы консервативтік бүліктерді басқарып, Коста-Рикамен шекарадағы үш кішкентай қаланы басып алды және Манагуа астанасында ашық бүлікке шығарды. Мексика мен Коста-Рика жағалауларында күтіп тұрған АҚШ әскери кемелері өз позицияларына келді. "Des Moines", "Tacoma" және "Hannibal" қорғалған крейсерлері Атлант мұхитының жағалауындағы Блюфилдс портында тұрды, ал "Prairie" 700 теңізшісімен бірге Панаманың Колон қаласына бет алды. 1909 жылдың 12 желтоқсанында "Albany" 280 теңізшісімен және "Yorktown" 155 адаммен бірге Никарагуаның Коринто қаласына келді, "Vicksburg" атты 155 экипажға қосылды. Зелая 1909 жылдың 14 желтоқсанында отставкаға кетті, ал оның таңдаған мұрагері Хосе Мадриз 1909 жылдың 20 желтоқсанында либералды Никарагуа Ұлттық Ассамблеясының бірауыздан дауысымен сайланды. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Филандер К. Нокс, Мадриз өзінің "жауапты үкімет екенін және американдық азаматтарға келтірілген зиянды өтеуге дайын екенін" көрсеткенше, АҚШ Никарагуамен дипломатиялық қарым-қатынасты жаңарта алмайтынын ескертті. Мексикадан пана сұраған Зелая қарулы күзетпен Мексиканың "General Guerrero" канонерлік кемесіне дейін сүйемелдеді және 23 желтоқсан күні түнінде Коринтодан Мексиканың Салина-Круз қаласына аттанды, "Albany" дайын күйде тұрды, бірақ ешқандай әрекет жасаған жоқ. Никарагуа экспедициялық эскадрильясының флагманы ретінде, адмирал Уильям У. Кимбаллдың басшылығымен, "Albany" келесі бес айды Орталық Америкада, көбінесе Коринтода өткізді, жалғасатын бүлікте АҚШ-тың бейтараптығын сақтап, кейде АҚШ баспасөздері мен Кимбаллдың либералды Мадриз әкімшілігіне қатысты "достық" көзқарасына наразы болған бизнес мүдделерінің сыныптарына ұшырады. 1910 жылдың наурыз айының ортасына қарай Эстрада мен Чаморро бастаған бүліктер күйрегендей көрінді және Мадриздің күтпеген күшімен АҚШ-тың Никарагуа экспедициялық эскадрильясы Никарагуа суларынан толығымен шығып кетті. 1910 жылдың 27 мамырында АҚШ теңіз жаяу әскерлерінің майоры Смедли Батлер Блюфилдстегі қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатымен 250 теңіз жаяу әскерімен Никарагуа жағалауына келді. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Филандер К. Нокс Зелаяның әрекеттерін айыптады, Эстраданы қолдады. Зелая АҚШ-тың саяси қысымына мойын беріп, елден қашып кетті, Хосе Мадризтің оның орнына келуіне жол ашты. Мадриз өз кезегінде қайта жанданған шығыс бүлікші күштерінің шабуылына тап болды, бұл ақырында оның отставкасына әкелді. 1910 жылдың тамызында Хуан Эстрада АҚШ-тың ресми мойындауымен Никарагуа президенті болды.

Мена көтерілісі (1912)

Эстраданың әкімшілігі президент Уильям Говард Тафт пен Мемлекеттік хатшы Филандер К. Ноксқа «Доллар дипломатиясы» немесе «оқтарға доллар» саясатын қолдануға мүмкіндік берді. Мақсаты – аймақтағы Еуропаның қаржылық күшін әлсірету болды, бұл Американың тасмузда канал салу мүддесіне қауіп төндірді, сондай-ақ Никарагуаның табиғи ресурстарын дамытудағы американдық жеке инвестицияларды қорғауды қамтамасыз етті. Бұл саясат американдық банктерге Никарагуа үкіметіне ақша беруге жол ашты, осы арқылы АҚШ елдің қаржысын бақылауға мүмкіндік алды. 1912 жылға қарай Никарагуадағы либералдық және консервативтік фракциялар арасындағы саяси қақтығыс осы деңгейге жетті, АҚШ президенті Тафттың «Доллар дипломатиясы» аясындағы АҚШ инвестициялары, соның ішінде консервативті президент Хуан Хосе Эстраданың нашар коалициялық үкіметіне берілген маңызды қарыздар қауіп төніп тұрды. Соғыс министрі, генерал Луис Мена Эстраданы отставкаға кетуге мәжбүр етті. Оның орнына консерватор Адольфо Диас вице-президент болды. Диас АҚШ үкіметінің Никарагуаның консервативтік фракциясын дәстүрлі түрде қолдауын пайдаланып, Никарагуадағы АҚШ азаматтарының және мүліктің қауіпсіздігіне кепілдік бере алмайтынын мәлімдеді және АҚШ-тың араласуын сұрады. 1912 жылдың тамыз айының алғашқы екі аптасында Мена мен оның күштері АҚШ мүдделері басқаратын теміржол компаниясына тиесілі Манагуа және Никарагуа көлдеріндегі бу кемелерін басып алды. Көтерілісшілер ел астанасы Манагуаға шабуыл жасап, оны төрт сағат бойы бомбалады. АҚШ-тың өкілі Джордж Ветцель АҚШ делегациясын қорғау үшін әскер жіберу туралы Вашингтонға телеграмма жіберді. Революция басталған кезде Тынық мұхиты флотының «Анаполис» канонерлік кемесі Никарагуаның батыс жағалауында әдеттегі патрульдеуде болды. 1912 жылдың жазында USS Annapolis кемесімен 100 американдық теңізші келді. Олардан кейін Смедли Батлер Панамадан 350 теңізшімен оралды. Американдық күштердің қолбасшысы адмирал Уильям Генри Хадсон Саузерленд болды, оған полковник Джозеф Генри Пендлтон және 750 теңізші қосылды. Басты мақсат – Коринтодан Манагуаға дейінгі теміржолды қамтамасыз ету еді.

1912 жылғы жұмыс

4 тамызда Никарагуа президентінің ұсынысымен 100 әскери-теңізшінің десант тобы Анаполистен ел астанасы Манагуаға американдық азаматтарды қорғау және бүлік кезінде АҚШ елшілігін күзету үшін жіберілді. Никарагуаның шығыс жағалауында «Такома» (Американың Солтүстік Атлантика флотының қорғалған крейсері) 6 тамызда Никарагуаның Блюфилдс қаласына жетіп, 50 адамнан тұратын күшпен американдықтардың өмірі мен мүлкін қорғауға бұйрық алды. АҚШ-тың 350 теңіз жауынгері Канал аймағынан солтүстікке қарай «Джюстин» кемесімен жүзіп, 1912 жылдың 15 тамызында Манагуаға қонып, елшілік күзетін күшейтті. Осы жағдайға байланысты 1912 жылдың тамыз айының соңынан қыркүйек айына дейін контр-адмирал В. Х. Х. Саузерлендтің басшылығымен «Денвер» және Тынық мұхиты флотының тағы жеті кемесі Никарагуаның Коринта қаласына келді. Командир Томас Вашингтонның басшылығындағы «Денвер» 1912 жылдың 27 тамызында Коринтаға 350 теңізші мен теңіз жауынгерлерін әкелді. Адмирал Саузерлендтің басымдықтары – негізгі Коринт порты мен оңтүстік-шығысқа қарай 113 шақырым қашықтықта орналасқан Манагуа арасындағы бұзылған темір жол және кабель желілерін қалпына келтіру және қорғау болды. 1912 жылдың 29 тамызында кеме навигаторы лейтенант Аллен Б. Ридтің басшылығындағы «USS Denver» кемесінен 120 адамнан тұратын десант күштері Коринтоға келіп, Коринтодан Манагуаға және одан кейін оңтүстікке қарай Гранадаға дейін жүретін темір жолды қорғау үшін Никарагуа көлінің солтүстік жағалауында орналасты. Бұл десант тобы 1912 жылдың 24-25 қазанында кемеге қайта отырды. Бір офицер мен 24 теңізші «Денверден» Никарагуа тасмуының оңтүстік шетіндегі Сан-Хуан-дель-Сурға 30 тамыздан 6 қыркүйекке дейін және 11 қыркүйектен 27 қыркүйекке дейін кабель стансасын, кеден үйін және американдық мүдделерді қорғау үшін келді. «Денвер» Сан-Хуан-дель-Сурда қалып, басқа әскери кемелердің Вашингтонға және одан 30 қыркүйекте патрульдік міндеттерге шыққанға дейін сымсыз хабарларын жеткізді. 22 қыркүйек күні таңертең АҚШ-тың майор Смедли Батлер басқаратын екі теңіз жауынгерлері батальоны мен артиллерия батареясы Никарагуаның Гранада қаласына кірді (он тоғызыншы күні Масаяда көтерілісшілердің шабуылына ұшырағаннан кейін), онда оларды полковник Джозеф Пендлтон басқарған теңіз жауынгерлерінің бірінші батальоны күшейтті. АҚШ әскери-теңіз флотының генералы Мена, сәтсіз төңкерістің бастамашысы, 700 әскерін Саузерлендке тапсырды және Панамаға жер аударылды. 27 қыркүйек күні таңертеңнен бастап 1 қазанға дейін Никарагуа үкімет әскерлері Манагуа мен Гранаданың арасында орналасқан Масаядағы маңызды темір жол желісіне қарап тұрған екі төбе – Барранка мен Койотепеді бомбалады. 2 қазанда президент Диасқа адал Никарагуа үкімет әскерлері Зелайдонға бас беру туралы ультиматум берді, бірақ ол бас тартты. Контр-адмирал Саузерленд Никарагуа үкімет әскерлерінің бомбалау немесе жаяу әскер шабуылымен көтерілісшілерді жеңе алмайтынын түсінді және теңіз жауынгерлерінің командирлеріне төбелерді басып алуға дайындалуға бұйрық берді. 3 қазанда Батлер мен оның әскерлері Гранаданы басып алғаннан кейін күн бойы төбелерді артиллериямен ұрып-соқты, бірақ көтерілісшілер жауап бермеді. 4 қазанның таңертеңгісінде Батлердің 250 теңіз жауынгері жоғарырақ төбеге, Койотепеге көтеріле бастады, Пендлтонның 600 теңіз жауынгерлерімен және Калифорниядан келген теңізшілердің десанттық батальонымен кездесу үшін. Саммитте американдықтар көтерілісшілердің артиллериясын басып алып, оны өзеннің арғы жағындағы Барранкадағы Зелайдон әскерлерін талқандауға қолданды. Зелайдон мен оның әскерлерінің көпшілігі бомбалау кезінде өткен күні қашып кетті, көбі Масаяға, онда Никарагуа үкімет әскерлері олардың көпшілігін, соның ішінде Зелайдонды тұтқынға алды немесе өлтірді. Көтерілісшілер Масаядан айдалғаннан кейін Саузерленд АҚШ бақылауындағы темір жолға бұдан әрі араласуды тоқтату үшін Леонды басып алуға бұйрық берді. 6 қазанда «Калифорния», «Колорадо» және «Денвер» крейсерлерінен 1000 теңізші мен теңіз жауынгерлері, полковник Чарльз Г. Лонгтың басшылығымен Никарагуаның Леон қаласын басып алды, бұл бүлікшілердің соңғы бекінісі болды. Никарагуаға интервенция жасаған АҚШ әскери қызметшілерінің 1100-ден 37-сі соғыста қаза тапты. Диас ел президенті болғаннан кейін, АҚШ Никарагуа аумағынан көп бөлігін шығарып, жүз теңіз жауынгерін «Манагуадағы американдық елшілігін қорғауға» қалдырды. 1911 жылы қол қойылған Кнокс Кастрильо келісімі 1912 жылы АҚШ-ты Никарагуаның қаржы жүйесінің көп бөлігіне жауапты етті. 1916 жылы консерватор Эмилиано Чаморро Варгас президенттікке келді және шетелдік инвестицияларды тартуын жалғастырды. Кейінірек сол жылы теңізшінің бірі Никарагуа полицейін атқылап өлтірді.

1927 жылғы жұмыс

1926 жылы 2 мамырда консервативті және либералды фракциялар арасында азамат соғысы басталды, либералдар Блюфилдс қаласын басып алды, ал Жозе Мария Монкада Тапия тамыз айында Пуэрто-Кабезас қаласын жаулады. Кальвин Кулидж Никарагуаға АҚШ теңіз жаяу әскерін жіберді. Гувер әкімшілігі АҚШ әскерін қайтаруды бастады, нәтижесінде 1932 жылдың ақпанына қарай тек 745 сарбаз қалды. Хуан Сакаса 1932 жылғы 6 қарашада өткен сайлауда президент болып сайланды. Эль-Соусе шайқасы – АҚШ-тың араласуының соңғы маңызды шайқасы болды.