Кіріспе

2005 жылғы жазықтық геометрияны жаңаша қарастыратын кітап

«Құдай пропорциялары: Ұсыныс тригонометриядан әмбебап геометрияға» – математик Норман Дж. Уайлдбергердің 2005 жылы жарық көрген, Эвклид геометриясы мен тригонометрияға ұсынылатын жаңа тәсіл туралы кітабы. Бұл тәсіл рационалды тригонометрия деп аталады. Кітапта тригонометрияның дәстүрлі негізгі шамалары – Эвклидтік қашықтық және бұрыш өлшемі, тиісінше, қашықтықтың квадраты және бұрыш синусының квадратымен алмастыру ұсынылады. Бұл логикалық жағынан стандартты әдістемемен тең (өйткені алмастырылған шамаларды стандартты шамалар арқылы және керісінше өрнектеуге болады). Автор өзінің тәсілінің бірнеше артықшылықтары бар екенін, мысалы, иррационал сандарды пайдалану қажеттілігінен құтылуға болатынын мәлімдейді. Кітап Уайлдбергердің өзі құрған «Wild Egg» баспасы арқылы дерлік өзіндік басылым түрінде жарық көрді. Кітаптағы формулалар мен теоремалар дұрыс математикалық ережелер деп есептеледі, бірақ оның практикалық немесе оқу-әдістемелік артықшылықтары туралы айғақтарды негізінен Уайлдбергер өзі жариялап, оларға қатысты пікірлер әртүрлі болды.

Шолу

"Құдай пропорциялары"ның негізгі идеясы – қашықтықты Евклидтік квадрат қашықтығымен алмастыру, оны Уайлдбергер квадранс деп атайды, ал бұрыш өлшемдерін олардың синустарының квадраттарымен алмастыру, оны Уайлдбергер екі түзу арасындағы таралу деп атайды. "Құдай пропорциялары" осы екі ұғымды да түзу сызық сегментін немесе қиылысатын түзулер жұбын анықтайтын нүктелердің картезиандық координаттары арқылы анықтайды. Осылай анықталғанда, олар осы координаттардың рационалды функциялары болып табылады және қашықтықты немесе бұрыш өлшемдерін есептеу кезінде қажетті квадрат түбірлерді немесе кері тригонометриялық функцияларды алу қажеттілігінсіз тікелей есептелуі мүмкін. Финитист Вилдбергер үшін бұл алмастырудың артықшылығы – нақты сандарды анықтауда қолданылатын шектер мен нақты шексіздік ұғымдарын болдырмау, оларды Вилдбергер негізсіз деп санайды. Бұдан әрі, бұл ұқсас ұғымдарды рационалды сандардан басқа сандық жүйелерге, мысалы, шекті өрістерге квадранс пен таралудың бірдей формулаларын қолдану арқылы тікелей кеңейтуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл әдіс екі түзудің құрамындағы екі қосымша бұрыштың мағынасыздығын болдырмайды, себебі екі бұрыш та бірдей таралуға ие. Бұл жүйе интуитивті және екі өлшемнен үш өлшемге оңай кеңейтіледі деп есептеледі. Дегенмен, осы артықшылықтардың орнына қашықтықтар мен бұрыштардың қосылу қасиеті жоғалады: мысалы, егер түзу сегменті екіге бөлінсе, оның ұзындығы екі бөліктің ұзындықтарының қосындысына тең болады, бірақ бөліктердің квадранстарын біріктіру қиынрақ және квадрат түбірлерді қажет етеді.

Ұйымдастыру және тақырыптар

"Құдай пропорциялары" төрт бөлімнен тұрады. I бөлім қашықтық пен бұрышты квадранс және таралумен алмастыруды қарастырады және олардың артықшылықтарын дәлелдейді. II бөлім I бөлімде айтылған талаптарды ресми түрде бекітеді және оларды қатаң түрде дәлелдейді. Сызықтарды нүктелердің шексіз жиынтығы ретінде анықтаудың орнына, олар нүктелер мен сызықтардың бір-бірімен сәйкес келуін тексеру формулаларында қолданылатын біртекті координаттар арқылы анықталады. Синус, косинус және тангенс сияқты, рационалды эквиваленттермен – "керісу" және "бұрылу" деп аталатын шамалармен алмастырылады, ал "Құдай пропорциялары" осы шамаларды қолданатын тригонометриялық тепе-теңдіктердің әртүрлі аналогтарын, соның ішінде Пифагор теоремасының, синус заңының және косинус заңының нұсқаларын ұсынады. III бөлімде алдыңғы екі бөлімде жасалған құралдарды пайдалана отырып, үшбұрыштар мен коникалық қималардың геометриясы дамытылады. Мысалы, үшбұрыштың қабырғаларының ұзындығы бойынша ауданын есептеуге арналған Герон формуласы немесе шеңбердегі хордаға сүйенген бұрыштар шеңбердің басқа нүктелерінен қарағанда тең болатын шеңберлік бұрыш теоремасы сияқты белгілі нәтижелер квадранс және таралу тұрғысынан қайта формулировкаланады, соның салдарынан сандардың кез келген өрісіне жалпыланады. Соңында, IV бөлім физика және геодезиядағы практикалық қолданымдарды қарастырады және жоғары өлшемді Евклид кеңістігіне және полярлық координаттарға кеңейтулерді әзірлейді.

Аудитория

"Құдай пропорциялары" кітабы оқырмандарынан көп математикалық білімді талап етпейді, бірақ оның көптеген ұзақ формулалары, жиі шекті өрістерді қарастыруы және (I бөлімнен кейін) математикалық дәлдікке баса назар аударуы, математиканы жақсы білетін көпшілік оқырмандар үшін қиындық тудыруы мүмкін. Оның орнына, бұл кітап негізінен математика мұғалімдері мен зерттеушілеріне арналған. Дегенмен, математика студенттері де оны оқи алады, сонымен қатар математика курсының негізі ретінде қолдануға болатын есептер де бар.

Сыни қабылдау

Кітаптың сыншылар тарапынан ең оң баға алған ерекшелігі – оның арақашықтық және бұрыш геометриясы бойынша нәтижелерді шекті өрістерге дейін кеңейтуі. Сарапшы Лора Уайсвелл бұл жұмысты әсерлі деп тапты және тұрақты бесбұрышты қамтитын ең кішкентай шекті өрістің нәтижесімен таң қалды. Майкл Хенле кітаптың үшінші бөлімінде үшбұрыш және конус қима геометриясын шекті өрістерге кеңейтуді «үлкен жалпылықтың сәнді теориясы» деп атайды, ал Уильям Баркер де кітаптың осы аспектісін мақұлдап, оны «әсіресе жаңа» деп сипаттайды және жаңа зерттеу бағыттарын ашуға мүмкіндік береді. Уайсвелл бұл жұмыста келтірілген егжей-тегжейлі нәтижелердің қаншасы жаңалық болып табылады деген сұрақ қояды. Осыған байланысты Майкл Хенле еуропалық қашықтықтың квадратын қолданудың «басқа жағдайларда да жиі ыңғайлы екенін» атап өтеді; мысалы, ол қашықтық геометриясында, ең кіші квадраттар статистикасында және дөңгелек оптимизацияда қолданылады. Джеймс Франклин үш немесе одан көп өлшемді кеңістіктер үшін, дәстүрлі түрде сызықтық алгебраны пайдалану арқылы модельдегенде, Дивиан пропорциялары арқылы таралуды пайдалану тригонометриялық функциялардың орнына нүктелік көбейтуді қамтитын стандартты әдістерден көп айырмашылығы жоқ екенін көрсетеді. Вильдбергердің әдістерінің бір артықшылығы, Хенленің атап көрсетуінше, олар қарапайым алгебраны ғана қамтитындықтан, дәлелдерді оқу оңай және компьютер үшін тексеру оңай. Алайда, ол кітаптың жалпы теориясының үлкен қарапайымдығы туралы талаптары жалған салыстыруға негізделгенін айтады, онда квадранс және таралу арақашықтық, бұрыш және синус туралы классикалық түсініктерге емес, классикалық тригонометрияның құралдарының әлдеқайда кең жиынтығына қарсы салыстырылады. Ол сондай-ақ ғылыми калькулятормен студент үшін түбірлерді және тригонометриялық функцияларды болдырмайтын формулалар мәселе емес екенін атап өтеді, ал Баркер жаңа формулалар көбінесе жеке есептеу қадамдарының санын арттырады деп қосады. Көптеген сыншылар студенттерге тригонометрияны оқытуға қажетті уақытты қысқартуды құптаса да, Пол Кэмпбелл бұл әдістердің оқуды жылдамдататынына күмәнмен қарайды. Джерри Леверша ашық көзқарас білдіріп, «Уайлдбергердің мектеп оқушыларына арналған оқулықтарын және студенттерді сынауға қатысты бақыланатын эксперименттерді жасау туралы уәдесін көру қызықты болар еді» деп жазады. Алайда, 2020 жылға дейін бұл оқулықтар мен эксперименттер жарияланбаған. Уайсвелл дәстүрлі геометрияның осы әдістерден аулақ болатын негізгі кемшіліктері бар деген пікірге келіспейді. Уайсвеллмен келіскен Баркер, Вильдбергердің шексіздікке қатысты философиялық күдіктерін бөлісетін басқа математиктер болуы мүмкін екенін және бұл жұмыс олар үшін үлкен қызығушылық тудыруы керек екенін атап өтеді. Көптеген сыншылар көтерген соңғы мәселе – инерция: егер бұл әдістер жақсырақ болса, геометрия мен тригонометрияны осы тұрғыда қайта оқуға жұмсалатын жеке күш-жігер және классикалық геометрия мен тригонометрияның орнына оларды пайдалану үшін мектеп оқу бағдарламасын қайта құруға жұмсалатын институционалдық күш-жігер осыған тұрарлық па еді? Хенле, Баркер және Леверша кітаптың бұл туралы нақты дәлел келтірмегенін айтады, бірақ Сандра Арлингхаус бұл жұмысты өзінің математикалық географиясы сияқты «дәстүрлі институционалдық қатаңдыққа салыстырмалы түрде аз инвестиция салған» салалар үшін осындай ауыстырудың мүмкіндігін көрсету мүмкіндігі ретінде қарастырады.