Кіріспе
Нацизмге немесе нацистік Германияға қатысты салыстырулар немесе параллельдер – нацистік аналогиялар немесе нацистік салыстырулар деп аталатын бұл салыстырулар немесе параллельдер көбінесе Адольф Гитлер, Йозеф Геббельс, СС немесе Холокостқа сілтеме жасайды. Сыни пікірлерге қарамастан, Гитлер билікке келгеннен бері осындай салыстырулар түрлі себептермен қолданылып келеді. Кейбір нацистік салыстырулар – «reductio ad Hitlerum» сияқты логикалық қателіктер. Годвин заңына сәйкес, интернеттегі пікірсайыс ұзаққа созылған сайын нацистік аналогия пайда болу ықтималдығы артады. Алайда, Майк Годвин барлық нацистік салыстырулардың жарамсыз емес екенін де айтқан.
Nazi analogies or Nazi comparisons are any comparisons or parallels which are related to Nazism or Nazi Germany, which often reference Adolf Hitler, Joseph Goebbels, the SS, or the Holocaust. Despite criticism, such comparisons have been employed for a wide variety of reasons since Hitler's rise to power. Some Nazi comparisons are logical fallacies, such as reductio ad Hitlerum. Godwin's law asserts that a Nazi analogy is increasingly likely the longer an internet discussion continues; Mike Godwin also stated that not all Nazi comparisons are invalid.
Шығу тегі
Нацистік дәуірде Адольф Гитлерді Наполеон, Македониялық Филипп және Навуходоносор сияқты бұрынғы басшылармен жиі салыстырды. Салыстыру жасайтындар Гитлерді белгілі басшылармен салыстыра отырып, оны өз аудиториясына түсінікті етуді мақсат етті, бірақ тарихшы Гавриил Розенфельдтің сөзіне сәйкес, бұл салыстырулар Гитлердің радикалды зұлымдығын жасырды. 1933 жылғы 30 қаңтарда Гитлер Германияның канцлері болған кезде, «Бруклин Игл» және «Миддлтаун Таймс» газеттері Гитлерді Наполеонмен салыстырды. «Ұзын пышақ түні» сол кезде 1572 жылы католиктер француз гугеноттарын қырған «Бартоломей күні» сияқты оқиғалармен салыстырылды. Гитлер мен Македониялық Филиппті салыстыруды АҚШ-тың Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуын жақтаған кейбір американдық журналистер пайдаланды. Басқалары мұның жеткілікті емес деп ойлады және Навуходоносор мен Тамерлан сияқты басқа метафораларды қолданды: «Нью-Йорк Таймс» газетінің тілшісі Гарольд Денни Бухенвальдқа сапар шекті және кейін «Тамерлан бас сүйектерден тау тұрғызды, ал Гитлердің жасаған қорлықтары барлық бұрынғы қылмыстарды өте басып кетеді» деді. 1941 жылғы 24 тамызда Уинстон Черчилль радиода сөйлеген сөзінде нацистердің Кеңес Одағындағы соғыс қылмыстарын моңғолдардың Еуропаға шапқан кезімен салыстырып, «Бұл сияқты ауқымдағы немесе оған жақын әділсіз, аяусыз қырғын бұрын ешқашан болған емес» деді. Академик Брайан Джонсонның сөзіне қарағанда, нацизм зұлымдықтың метафорасы болып кеткен, нәтижесінде нацистермен салыстырулар пайда болды. «Жалған ілімдерге қарсы күрес лигасы» нацистік дәуірді «дұрыс пен бұрыстың айырмасын көрсететін ең қолжетімді тарихи оқиға» деп атады. 2008 жылы британдық радио жүргізушісі Джон Гонт BBC радиосында бір қонақты «нацист» деп атады, осының салдарынан ол жұмыстан босатылды. 2010 жылы Ұлыбританияның Жоғарғы соты оның жұмыс берушісі TalkSport-қа қарсы Ofcom шағымын қолдады. 2019 жылы украиналық S14 тобы «Хромадске» газетіне қарсы қорлау ісін жеңіп алды, себебі газет оларды «неонацист» деп көрсеткен, бірақ Reuters және The Washington Post та осындай сипаттама қолданған. Израильде 2014 жылы Холокосттан аман қалғандарды құрметтеу мақсатында, біреуді «нацист» деп атауды немесе Холокостпен байланысты символдарды (мысалы, жолақты киім немесе сары жұлдыздарды) пайдалануды қылмыс деп жариялайтын заң ұсынылды.
Қателіктер
Редукция Хитлерума, алғаш рет 1951 жылы Лео Штраус ашқан, Гитлер немесе нацистер тарапынан қолдау көрсетілген идеяны осы себеппен мойын бұрмайтын логикалық қателік. 1990 жылы Майк Годвин жасаған Годвин заңы, "онлайн талқылау ұзарған сайын, нацистерге немесе Гитлерге қатысты салыстыру мүмкіндігі 1-ге жақындайды" деп мәлімдейді. Соған байланысты қолданылатын ереже: "Гитлерді бірінші болып айтқан адам пікір таласында жеңіледі". Дегенмен, Годвин нацистермен салыстырудың барлығы да дұрыс емес екенін айтқан.
Темекі шегуге қарсы
Екінші дүниежүзілік соғыстан бері темекі шегуді азайту мақсатында қабылданған қоғамдық денсаулық сақтау шаралары, нацистік Германиядағы темекіге қарсы қозғалыспен салыстырылып келді. Темекіге қарсы шараларды қолдайтындар бұл салыстыруды бұрыс "reductio ad Hitlerum" деп санайды, ол нацистердің темекі шегуге қаншалықты қарсы болғандығын көбінесе шамадан тыс көрсетіп береді. Ғылым тарихшысы Роберт Н. Проктордың пікірінше, нацистік байланыстар "бірнеше ондаған жылдар бойы темекіге қарсы тиімді шараларды әзірлеуге кедерес келтірді".
Биоэтика
Артур Капланның "Science" журналындағы редакторлық мақаласына сәйкес, биоэтикалық мәселелер, мысалы "көшет жасушаларын зерттеу, өмір соңындағы күтім, кедей елдерде клиникалық сынақтар жүргізу, түсік жасау, ұрықты зерттеу, жануарлармен тәжірибе жасау, генетикалық тестілеу немесе осал топтарды қатыстыратын адамдармен тәжірибе жасау" жиі нацистік евгеникамен және нацистердің адамдармен тәжірибе жасауымен салыстырылады. Капланның пікірінше, нацистік салыстыру пікір таласын тоқтатуға әкелуі мүмкін, ал оны ойсыз қолдану этикалық емес. Осыған ұқсас аргументтерді 1988 жылы The Hastings Center Report журналында жазған Нат Хентофф та келтірген.
Қытай Коммунистік партиясы
Қытай мен нацистік Германия арасындағы аналогияны Австралиялық саясаткер Эндрю Хасти де айтқан. Бірақ Эдвард Люс Қытайды нацистермен салыстыруды қытайға қарсы пікірдің бір түрі және болашақты болжау ретінде қарастырады. 2020 жылдың шілдесінде британдық еврей қауымының жетекшісі Мари ван дер Зил Қытайдағы ұйғырларға қатысты жасалған әрекеттер мен нацистік Германияның жасаған қылмыстары арасында "ұқсастықтар" бар екенін мәлімдеді.
Дональд Трамп
Кейбір тарихшылар, NeverTrump республикашылары және демократтар Гитлердің билікке келуі мен Дональд Трамптың 2016 жылғы АҚШ президенттік сайлауларындағы жеңісі арасында сақталған ұқсастықтарды атап көрсеткенімен, басқа ғалымдар мен сарапшылар бұл салыстыруға қарсы тұрады. Олардың пікірінше, Трамптың тұрақты идеологиясы болмаған, диктатураны немесе саяси зорлық-зомбылықты қолдамаған, сондай-ақ араласушы шетелдік саясатты қабылдамаған. Розенфельдтің зерттеуіне сәйкес, Трамп пен Гитлерді салыстыру медиада 2017 жылы ең көп кездесіп, "Трамп пен Гитлер" деген сұраныс 2015 жылдың ортасы мен 2017 жылдың ортасы аралығындағы ең жоғары көрсеткіштен кейін азайған.
Еуропалық Одақ
Кейбір Еуроскептик саясаткерлер, оның ішінде UKIP партиясының Жерар Баттен және Фин партиясының депутаты Вилле Тавио, Еуропалық Одақты нацистік Германиямен салыстырды. Ал Ресейге жақын "Украин таңдауы" партиясының өкілі, украиналық саясатшы Виктор Медведчук, Еуропалық Одақты "объективті түрде" нацистік Германияның мұрагері деп санайды. Грекияның көптеген газеттерінде Грекияның мемлекеттік қарыз дағдарысы кезінде Еуропалық үштік және Ангела Меркельді Грекияны басып алуды қайта жасауға дайындалып жатқан нацистер ретінде бейнелейтін карикатуралар жарияланды. Меркель 2016 жылы Чехияға жасаған сапарына қарсы демонстрациялар кезінде Гитлер ретінде бейнеленді; демонстрацияшылар оның Еуропалық мигранттық дағдарысқа қатысты ұстанымына қарсы болды. Оппозиция өкілдері нацистік империя жаулап алу арқылы құрылғанын, ал ЕО-ға қосылу ерікті екенін, сондай-ақ басқа да айырмашылықтар бар екенін айтады.
Үнді соғыстары
Шығыс майданындағы нацистік құрту соғысы Америка Құрама Штаттары армиясының Үнді соғыстарындағы әрекеттерімен салыстырылып келді. Дегенмен, американдық жергілікті халықтың демографиялық құлдырауы көбінесе соғыстан емес, әкелінген аурулардың салдарынан болды, және тарихшылар Үнді соғыстарының, немесе олардың бір бөлігінің геноцид түрі санала ма, саналмай ма деген мәселеде пікір келіспеушіліктер бар.
Исламшылдық және ислам фундаментализмі
Кейбір тарихшылар, оның ішінде Маттиас Кюнцель, Вольфганг Г. Шваниц және Барри Рубин, нацизм мен исламизм идеологияларының, әсіресе олардың радикалды антисемитизмі мен шетелге қарсы көзқарастарының өте ұқсас екенін айтады.
Израиль
Израиль мен нацистік Германияны салыстырудың антисемиттік екендігі күмәнда тудырады. Еврейлерге қарсы жала жабумен күресу лигасы бұл салыстыруды қате және антисемиттік деп есептейді, сондай-ақ ол антисемитизмнің жұмыс анықтамасының құрамына кіреді. Дегенмен, Холокосттан аман қалған кейбір адамдар өздері осындай салыстыру жасап, палестиналықтардың басынан өткендермен өзінің тәжірибелерін үйлестірген.
ЛГБТ мәселелері
ҚИДСТА-Холокост метафорасы даулы болуы мүмкін. Сьюзан Сонтаг «Нақты кінә бар жағдайды кінәсіз жағдаймен салыстыру дұрыс емес» десе де, гомофобиялық көзқарастар зерттеу және емдеу ұсыныстарын қабылдамауға алып келді, бұл эпидемияны күрт ушықтырды. 2017 жылы Ресей Православ шіркеуінің жоғары билігі Патриарх Кирилл, бір жынысты некелерді нацизммен салыстырды, себебі оның пікірінше, екеуі де дәстүрлі отбасыға қауіп төндіреді. 2019 жылы Папа Франциск гомосексуалдарға, цығандарға және еврейлерге шабуыл жасайтын саясаткерлерді сынап, бұл оған Адольф Гитлердің 1930 жылдардағы сөздерін еске салды деді. Трансгендерлерді жақтамайтын радикалды феминизмнің кейбір өкілдері трансгендерлерге медициналық көмек көрсетуді нацистік адамдық тәжірибелермен немесе трансгендерлікті нацизммен салыстырды.
Пауль Кагаме
Конго Демократиялық Республикасының президенті Феликс Чисекеди 2023 жылдың 9 желтоқсанында жасаған сөйлесінде Руанда президенті Пауль Кагамені Гитлермен салыстырып, егер ол "[өзінің] экспансиялық мақсаттарымен Адольф Гитлер сияқты мінез-құлық танытса, оның Адольф Гитлер сияқты аяқталатынына уәде беремін" деді. Руанда үкіметінің өкілі бұл мәлімдемені айыптап, Чисекедиді "ашық және нақты қауіп көрсетумен" айыптады. Бұл мәлімдеме 23 наурыз қозғалысының Демократиялық Конго Республикасындағы шабуылының аясында жасалды, бұл көтерілісшіл топ Руанда тарапынан тікелей қолдау алады деп кеңінен саналады, Руанда үкіметі бұл айыптауларды жоққа шығарады.
"Екінші Холокост"
"Екінші Холокост" термині Израиль мемлекетіне, яһудилерге және яһуди өміріне қатысты туындайтын қауіптерді білдіру үшін қолданылады. 2018 жылы Израиль премьер-министрі Беньямин Нетаньяху, Иранның Израильді "қатерлі ісік" деп сипаттағаннан кейін, "Иран екінші Холокостты қалайды" және "тағы алты миллионнан астам яһудиді жоюды қалайды" деді. 2019 жылы Израильдің білім министрі Рафи Перец яһудилер арасындағы әртүрлі некелерді "екінші Холокостқа" теңеді.
Владимир Путин
Владимир Путин мен Адольф Гитлердің арасында, әсіресе 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі барысында салыстырулар жасалды.
Байлық
2014 жылы венчурлық капиталист және миллиардер Томас Перкинс The Wall Street Journal газетіне хат жазып, "америкалық миллиардтан бір процентке қарсы прогрессивтік соғыс" деп атағанын, яһудилер Кристалл түнінде бастан өткен жағдаймен салыстырды. The Atlantic журналында жазған Джордан Вайсманн бұл туралы "ұзақ уақыттан бері кездесетін ең нашар тарихи теңеу" деп атады. Перкинс Twitter-де де сынға ұшырады, The New York Times журналисі Стивен Гринхаус: "Нацистердің газ камераларында көптеген туыстарын жоғалтқан адам ретінде, мен мұндай мәлімдемелерді қынжырлы және түсіндіруге келмейтін деп санаймын" деп жазды.
Сын
Құрама Штаттардағы Холокост мемориалдық мұражайының баспасөз хабарламасында: "Мұқият ескерілмеген Холокост аналогиялары өз нысаналарын кемсітуге, ар-намысын жарақаттауға және қорқытуға әкелуі мүмкін", - делінген. "Антидиффамация лигасының" директоры Джонатан Гринблатт: "Орынсыз салыстырулар адамзат тарихындағы бұл бірегей трагедияны, әсіресе саяси ұпай жинау үшін қоғамдық тұлғалар Холокостты пайдаланғанда, арзансыздандырады" деді. Ағылшын тілді одақтың зерттеушісі Аманда Морген нацистермен салыстыру көбінесе көндірмейтінін айтты: "Фашизмді айыптауды қорлау ретінде қолдану тыңдаушылардың ықыласын тудырмайды, керісінше, пікірталасқа қатысушылардың ақылға қонымды ұстанымдары болуы мүмкін жағдайларда, 'жақсылық' пен 'жамандық' арасындағы қақтығысты күшейтеді". Оның орнына, қарсыластың аргументін тікелей сынауды ұсынды.