Кіріспе

Жойылған Шығыс Рим университеті, 1922/1930 жылдарға дейін Осман империясы кезеңінде құрылған және бүгінге дейін жұмыс істеп келе жатқан университет атауы – Константинополь императорлық университеті, кейде Магнаура сарайының университеті (Πανδιδακτήριον τῆς Μαγναύρας) деп белгілі. Бұл Шығыс Римнің білім беру мекемесі болды, оның ұйымдық тарихы 425 жылға дейін жетеді, осы жылы император Феодосий II Пандидактерионды құрған. Пандидактерион 1046 жылы Константин IX Мономах тарапынан қайта құрылды, ол Заң (Διδασκαλεῖον τῶν Νόμων) және Философия (Γυμνάσιον) факультеттерін ашты. Сол кезде Константинополь қаласында түрлі экономикалық мектептер, колледждер, политехникалық институттар, кітапханалар және көркем өнер академиялары да жұмыс істеді.

Тарих

Византия қоғамы жалпы алғанда білімді болды. Бастауыш білім кеңінен қолжетімді болды, кейде тіпті ауылдық деңгейде де, және сол дәуір үшін ерекше жайт ретінде, екі жынысқа да берілді. Мәдениетке әйелдердің қатысуы жоғары болды. Оқу-білім Константинопольде ғана емес, Антиохия және Александрия сияқты ірі қалалардағы білім ошақтарында да дамыды. Алғашқы мектеп, Пандидактерион, 425 жылы император Феодосий II Константинопольдің Капитолийінде 31 орынмен құрылды: грек және латын грамматикасы үшін 10 орыннан; заң үшін екі; философия үшін бір; және риторика үшін сегіз орын, олардың бесеуі грек тілінде, ал үшеуі латын тілінде оқытылды. Пандидактерионның жалғыз мақсаты – мемлекеттік басқару үшін мемлекеттік қызметкерлерді даярлау болды. Көптеген студенттер үшін жоғары білімнің негізгі мазмұны риторика, философия және құқықтан тұрды, мақсаты – мемлекеттік және шіркеудің бюрократиялық қызметтеріне қабілетті, білімді кадрларды дайындау болды. Осы тұрғыдан алғанда, университет теологиялық мектептердің секулярлы баламасы болды. Университет Платонизм және Аристотелизмнің философиялық дәстүрін сақтап, дамытты, ал біріншісі ең ұзақ сақталған Платон мектебі болды, ол 15 ғасырға дейін шамамен екі мың жылға жуық уақыт бойы жұмыс істеді. Магнаура мектебі 9 ғасырда құрылды, бірақ ұзаққа созылмады, ал 11 ғасырда Капитолий мектебінде философия және құқық мектептері ашылды. 1204 жылғы латын жаулап алумен құлдырау кезеңі басталды, бірақ университет 1453 жылы Константинополь құлағанға дейін шіркеу басқаруындағы секулярлы емес мекеме ретінде сақталды және Фанар грек православ колледжі ретінде қайта құрылды. Қаланың негізгі университеті Мехмед II қаланы жаулап алғаннан кейін құрылған медресеге (қазіргі Стамбул университеті) айналды. Бұл екі мекеме де бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді. Университеттің лекторы Маттайос Камариотис 1454 жылы құрылған Фанар грек православ колледжінің алғашқы директоры болды.

Мәртебе

1046 жылы қайта құрылған Пандидактерион, қазіргі заманғы университеттер сияқты, көптеген оқу салаларында кафедралары бар жоғары білім беру мекемесі болғандықтан, көбінесе "университет" деп танылады. Алайда, кейбір ғалымдар оның Батыс Еуропаның ортағасырлық университеттеріне тән корпоративтік құрылымы болмағандықтан "университет" емес деп санайды. Бұл университеттер өздерін магистрлер мен студенттер қауымдастығы ретінде таныстырып, латын тіліндегі *universitas magistrorum et scholarium* терминін қолданған. Дегенмен, *Dictionnaire encyclopédique du Moyen Âge* 425 жылы құрылған Пандидактерионды да "университеттік мекеме" деп атайды.