Кіріспе
Жермұқ – Арменияның оңтүстігіндегі Вайоц Дзор облысының таулы шипажай қаласы және Жермұқ муниципалитетінің орталығы. Облыстық орталық Егегнадзордан шығысқа қарай жолмен өлшенгенде орналасқан. Кеңес Одағы кезінде бұл қала медициналық туризмнің танымал орындарының бірі саналды. Жермұқ ыстық бұлақтарымен және қалада құйылған минералды су брендтерімен әйгілі. Оның таза ауасы, сарқырамасы, жасанды көлдері, серуендеу жолдары, айналасындағы орман және минералды су бассейндері қызығушылық тудырады. Қала қазіргі заманғы туризм және денсаулық сақтау орталығына айналдыру үшін қайта жаңартылуда. Сонымен қатар, қалада көптеген халықаралық шахмат турнирлері жоспарланғандықтан, шахматтың маңызды орталығы болуға дайындық жүріп жатыр. 2022 жылғы халық санауы бойынша Жермұқтың халқы 3936 адамды құрайды, бұл 2011 жылғы санауда тіркелген 4628 адамнан кем.
Jermuk is a mountain spa town and the centre of the Jermuk Municipality of the Vayots Dzor Province in southern Armenia, at a road distance of east of the provincial capital Yeghegnadzor. It was considered one of the popular destinations for medical tourism in the Soviet Union. Jermuk is known for its hot springs and mineral water brands bottled in the town. It is attractive for its fresh air, waterfall, artificial lakes, walking trails, the surrounding forests and mineral water pools. The town is being redeveloped to become a modern center of tourism and health services. It is also being set up to become a major chess centre, with numerous chess international tournaments scheduled in the town. As of the 2022 census, Jermuk had a population of 3,936, down from the 4,628 reported in the 2011 census.
Этимология
Қаланың атауы армян тіліндегі "жермұқ" (ջերմուկ) сөзінен шыққан, ол "жылы минералды бұлақ" деген мағынаны білдіреді. Бұл атау алғаш рет 13 ғасырда тарихшы Степанос Орбелианның "Сисакан провинциясының тарихы" еңбегінде кездеседі. Кейінгі ғасырларда бұл елді мекен Әзірбайжан тілінде "ыстық су" деген мағына беретін Истису деп те аталған, бірақ 1924 жылы Жермұқ деп қайта аталды.
Тарих
Жермұқ тарихи түрде Үлкен Арменияның Сюник провинциясының Вайоц Дзор кантонының бөлігі болған аймақты алып жатыр. Ол алғаш рет 13-шы ғасырда тарихшы Степанос Орбелианның "Сисакан провинциясының тарихы" атты еңбегінде еске алынған. Ежелгі циклоптық қамалдың қалдықтары мен 8-ші ғасырдағы базиликаның қираған жерлері Жермұқ бұлақтарының айналасындағы аймақтың 13-шы ғасырдан бұрын қоныстанғандығын көрсетеді. Жермұқ аймағы 10-13 ғасырлар аралығында Сиуния әулетімен басқарылды, ол кезде Вайоц Дзор Сюник патшалығының құрамында болды. Сюник князьдері Жермұқтың минералды суларын емдік деп санап, бірнеше бассейндер салып, онымен толтырған, осылайша кішкентай қалашықты демалыс орнына айналдырған. Орта ғасырларда Жібек жолы Вайоц Дзор арқылы өтті, әсіресе қазіргі уақытта Мартуни қаласын Егегняндзормен байланыстыратын жол Жермұқтың солтүстік-батысына қарай салды. 16-шы ғасырдың басында Шығыс Армения Сафавилердің парсы билігіне қарады. Жермұқ аймағы Эриван провинциясының, кейін Эриван хандығының құрамына кірді. 16-17 ғасырлар аралығы Вайоц Дзор тарихындағы ең қиын кезең болып саналады. Бұл аймақ түркі және иран тайпаларының басқыншы әскерлері арасындағы жиі соғыс алаңына айналды. Нәтижесінде көптеген ескерткіштер мен гүлденген ауылдар қиратылды, ал тұрғындар көшірілді. 1826 жылғы орыс-парсы соғысынан кейін 1828 жылы Ресей империясы мен Парсы арасында қол қойылған Түрікменчай шартының нәтижесінде Шығыс Арменияның көптеген аумақтары, соның ішінде Вайоц Дзор Ресей империясының құрамына енді. Ресей билігі кезінде Жермұқ едәуір өсіп, дамыды. 1830 жылдары орыс геологы Г. Воскобойников Арменияға келіп, Жермұқтың географиялық тереңдігін, сондай-ақ Жермұқ суларының құрамын және сипаттамаларын зерттеді. Оның Жермұқ туралы байқаулары 1831 жылы "Горный Журнал" журналында, ал кейін 1855 жылы "Кавказский календарь" альманахында жарияланды. Воскобойниковтың еңбектері Жермұқ туралы алғашқы ғылыми зерттеулер болды. 1860 жылдары Сюник князьдері Орбелиандар салған Жермұктегі бассейн, Ресей үкіметінің шешімімен Пристав (полиция бастығы) Геворг Ханганмен қайта жаңартылды. Бүгінде бұл көл Пристави гьол ("Пристав көлі") деп аталады және тарихи ескерткіш ретінде сақталған. 1870 жылы Жермұқ жаңадан құрылған Шарур Даралайаз уезінің құрамына енді. 1880 жылғы орыс есебінде, 1873 жылғы статистика бойынша, Истисуда (яғни Жермұқта) 114 татар (кейін әзербайжандар деп аталды) тұрған. 1918-1920 жылдар аралығында Жермұқ қысқа ғұмырлы Армения Республикасының құрамына кірді. Арменияның кеңестікке айналуынан кейін Жермұқ және оның айналасындағы аумақтар Кеңес өкіметіне қарсылық көрсеткен және Гарегин Нждех басшылығымен мойындалмаған Таулы Армения Республикасын құрған аймақтардың бірі болды. Алайда 1921 жылдың шілдесінде Жермұқ большевиктердің бақылауына өтіп, Армения Кеңестік Социалистік Республикасының құрамына кірді. Жермұқтың алғашқы қала құрылысы жоспарын 1945 жылы сәулетші П. Мсрян енгізді. Екінші жоспарды 1952 жылы архитектор П. Манукян жасады. Бұл жоспар кейіннен 1960 жылдардың басында өзгертілді. 1962 жылы бірінші санаторий, содан кейін 1963 жылы екінші санаторий және 1966 жылы минералды сулы шипа орталығы ашылды, осылайша Жермұқ шипажай орталығының жемісті қызметіне жол ашылды, осылайша Жермұқ барлық совет азаматтары үшін заманауи курортқа айналды. 1967 жылы Жермұққа республикалық бағыныстағы қала мәртебесі берілді. Қызметтердің біртіндеп дамуымен Жермұқтың халқы 1980 жылдары 9000-ға жетті. 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауынан кейін және Арменияның тәуелсіздік алғаннан кейінгі экономикалық дағдарысының нәтижесінде халық саны 21-ші ғасырдың алғашқы онжылдығында 5000-нан төмендеді. 1995 жылы Жермұқ 1995 жылғы әкімшілік реформаларға сәйкес жаңадан құрылған Вайоц Дзор провинциясының бөлігі болды. Алайда, соңғы жылдары Жермұқта көптеген даму жоспарлары жүзеге асырылды, бұл қаланың жазғы курорт және қысқы туризм бағыты ретінде одан әрі дамуы үшін, соның ішінде жақын маңдағы Кечут ауылы мен Жермұқ әуежайы. Көптеген жаңа қонақ үйлер мен денсаулық орталықтары ашылды, көптеген санаторийлер қалпына келтірілді, ал шаңғы курортының канат жолының бірінші кезеңі толығымен жаңартылды. 2022 жылдың қыркүйегінде Жермұқ, сондай-ақ Варденис (Гегаркуник провинциясы), Горис (Сюник провинциясы) және Соцк (Гегаркуник) сияқты бірнеше басқа армян қалалары Әзірбайжан Қарулы Күштерінің шабуылына ұшырады. Көптеген тұрғын үйлер оқтан зақымданды; адамдар үйлерінен көшірілді. Жермұқ орманды аймақтарында Әзірбайжан тарапынан оқ ату салдарынан өрт шықты. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің отырысында Арменияның тұрақты өкілі Мгер Маркарян Жермұққа жасалған Әзірбайжанның шабуылын айыптап: "Әскери нысаналары жоқ курорттық қала Жермұқтың оққа түсуі – соғыс қылмысы, сондай-ақ Кечут су қоймасына жасалған шабуыл, оның салдары адам өміріне және қоршаған ортаға қатысты ауыр болуы мүмкін" деді. Атысты тоқтатудан кейін Арменияда аккредиттелген дипломатиялық миссиялар мен халықаралық ұйымдардың басшылары Жермұққа оқтан келген зиянмен танысу үшін келді.
География және климат
Қала теңіз деңгейінен 2080 метр биіктікте, Вайоц Дзор тауларында, тығыз ормандардың арасында, Ереванның оңтүстік-шығысында, Арпа өзенінің шатқалымен екіге бөлінген жазықта орналасқан. Қаланың солтүстігінде Варденис тау тізбегі, оңтүстігінде Вайк тау тізбегі көтеріледі. Айналасындағы таулардың биіктігі 2500-3500 метр аралығында, олардың барлығы ормандармен және альпілік шалғындармен жабылған. Жермұқ ормандарында емен, қарағай, ителгі, жабайы алмұрт, өрік және арша өсімдіктері көптеп өседі. Онда түлкі, қоян, борсық және аю сияқты жануарларды кездестіруге болады. Дегенмен, қала ең алдымен оның ыстық суларымен (гейзерлермен) әйгілі. Арпа өзеніндегі Жермұқ сарқырамасының биіктігі 70 метрді құрайды. Қала ылғалды континенттік климатқа (Köppen: Dsb) ие, ол жаз айларында қоңыл температураны, ал ұзақ қыста суық және қарлы ауа райын қамтамасыз етеді. Жылдық жауын-шашын мөлшері .
Көлік
Жермұқ аймақтық H 42 тас жолы арқылы M 2 тас жолымен қосылған. Қала автобустар мен микроавтобустар арқылы Ереванмен және жақын қалалармен байланысады. Қаланың оңтүстік жиегінде, Кешут суқоймасының жанында шағын ұшу-қону жолағы бар.
Өнеркәсіп
Табиғи суды бөтелкеге құю өнеркәсібінің тамырлары Жермұқ қаласында тереңге сіңген. Алғашқы зауыт, "Жермұқ Бас Зауыты" (Жермұқ майр горцаран) 1951 жылы құрылған. Бүгінде Жермұқта көптеген ірі су бөтелкелеу зауыттары бар, олардың ең ірісі – 1999 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан "Жермұқ" тобы. 2015–2016 жылдары "Жермұқ" тобы "Жермұқ Бас Зауытын" сатып алды, содан кейін зауыттың қуатын арттыру және экспортты дамыту мақсатында жаңа өндіріс желісі іске қосылды. "Жермұқ" таңбалы минералды су бірнеше елдерге экспортталады.
Туризм
Жермұқ экономикасының тағы бір маңызды саласы – туризм. Қалада бірнеше денсаулық сақтау орталықтары мен курорттары бар және ол Арменияның негізгі туристік орындарының бірі болып табылады. Келушілер Жермұқтың табиғи аймағына, Ваёц Дзор тауларына (3000 метр биіктікте), сарқырамаларға, емдік сулы бассейндерге, қонақүйлерге және денсаулық сақтау курорттарына, санаторияларға, арқан жолға және тау шаңғысымен айналысу мүмкіндіктеріне тартылады. Бұл Армениядағы медициналық туризмнің орталығы болып есептеледі. 10 ғасырға дейін салынған Гндеванк монастыры – жақын жердегі ең танымал нысандардың бірі. Ол Жермұқтың батыс жағында орналасқан. Қалада Grand Resort Jermuk, Gladzor Sanatorium, Olympia Sanatorium, Jermuk Armenia Health Spa, Ararat Health Spa, Jermuk Moscow Health Resort, Jermuk Ashkharh Health Center және Jermuk Resort & Spa сияқты бірнеше атақты курорттар мен санаториялар бар. Сонымен қатар, Жермұқта көптеген шағын қонақүйлер мен пансионаттар да кездеседі. Жермұқ – Арменияның үш қаласының бірі (Цахкадзор және Севан қалаларымен бірге), онда құмар ойындарға арналған орындар мен қызметтерге рұқсат берілген.
Спорт
Ермұқ – Армениядағы маңызды қысқы спорт орталықтарының бірі. Қаланың оңтүстік-шығысында орналасқан шаңғы трассасын 900 метрлік канат жолы қамтамасыз етеді. Аймақтағы қысқы туризмді жандандыру үшін шаңғы көтерілісінің екінші кезеңіне қатысты жұмыстар жүргізілуде. Ермұқ халықаралық шахмат турнирлерін тұрақты түрде қабылдайды. Жыл сайын жаз мезгілінде қалада ФИДЕ Гран-при Ермұқ шахмат турнирі өтеді. Қалада кең, бірақ құлай бастаған, кеңес заманынан қалған ішкі спорт сарайы бар.