Кіріспе
Германдық генерал Курт Гебхард Адольф Филипп Фрайхерр фон Хаммерштейн Экуорд (26 қыркүйек 1878 – 24 сәуір 1943) – Веймар Республикасының қарулы күштері Рейхсверінің бас қолбасшысы болған неміс генералы (Generaloberst). Ол Адольф Гитлер мен нацистік режимнің «жасырын қарсыласы» ретінде танылады. Оның ата-анасы Мекленбург-Штрелиц герцогтығының бас орманшысы (Oberförster) Хайно фон Хаммерштейн мен оның әйелі Ида, туған тегі Густдет (сонымен қатар ақсүйек отбасынан) болған. Алғашқы білімін алғаннан кейін Хаммерштейн 1888 жылы он жасында Плёндегі кадет корпусына, ал 1893 жылы Берлин-Лихтерфельдедегі Пруссия кадет корпусына қабылданды. Ол 15 наурыз 1898 жылы 3-ші гвардиялық пехота полкіндегі лейтенант (Secondelieutenant) шеніне көтеріліп, Императорлық неміс армиясына ресми түрде қабылданды. 1907 жылы Хаммерштейн Экуорд Вальтер фон Лютвицтің қызы Мария фон Лютвицке үйленді. Болашақ канцлер Курт фон Шлейхер (1882–1934) Хаммерштейнмен бір бөлімде қызмет етті және олар тез арада дос болып кетті. 1905 жылдан 1907 жылға дейін Хаммерштейн Кассельде қызмет етті. 1907 жылдан 1910 жылға дейін ол Пруссия әскери академиясында (Kriegsakademie) оқыды, ал 1911 жылы Ұлы генерал-штабтың дислокациялық бөліміне жіберілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Хаммерштейн Георг фон Вальдерзеенің адъютанты, содан кейін әртүрлі әскери бөлімдерде бас штаб офицері болып қызмет етті, оның ішінде 1915 жылы VIII резервтік корпус штабының бірінші бас штаб офицері, 1916 жылы Ұлы генерал-штабта және 1918 жылы генерал-командование штабында операциялар және тактика жөніндегі бірінші бас штаб офицері болды. 1914 жылы Хаммерштейн Фландрияда ротаға да басшылық етті, онда ол Темір крест орденімен марапатталды. 1916 жылы ол Румыния кампаниясы барысында Туртукайя шайқасына қатысты және 1917 жылы майор шеніне көтерілді.
Kurt Gebhard Adolf Philipp Freiherr von Hammerstein Equord (26 September 1878 – 24 April 1943) was a German general (Generaloberst) who was the Commander in Chief of the Reichswehr, the Weimar Republic's armed forces. He is regarded as "an undisguised opponent" of Adolf Hitler and the Nazi regime. His parents were the head forester (Oberförster) of the Grand Duchy of Mecklenburg Strelitz, Heino von Hammerstein, and his wife Ida, née Gustedt (also from a noble family). After his initial schooling, Hammerstein joined the Cadet Corps in Plön in 1888 at the age of ten, followed by the Prussian Cadet Corps Berlin Lichterfelde in 1893. He officially entered the Imperial German Army on 15 March 1898 upon his promotion to lieutenant (Secondelieutenant) in the 3rd Foot Guards. In 1907, Hammerstein Equord married Maria von Lüttwitz, the daughter of Walther von Lüttwitz
The future Chancellor Kurt von Schleicher (1882–1934) served in the same unit with Hammerstein, and they soon became friends. From 1905 to 1907, Hammerstein served in Kassel. From 1907 to 1910, he attended the Prussian Military Academy (Kriegsakademie) and in 1911, he was posted to the deployment section of the Great General Staff. During the First World War, Hammerstein served as adjutant of Georg von Waldersee and then as a General Staff officer in various military units, including as a First General Staff Officer of the VIII Reserve Corps in 1915, at the Great General Staff in 1916 and as first General Staff Officer in charge of operations and tactics in the staff of a General Command in 1918. In 1914, Hammerstein also had commanded a company in Flanders, where he earned the Iron Cross. In 1916, he participated in the Battle of Turtucaia during the Romanian Campaign, and he was promoted to major in 1917.
Веймар Республикасы
Веймар республикасы жарияланғанда Хаммерштейн Рейхсверге ауыстырылды. 1919 жылы ол әкесінің күйеуі, генерал Вальтер фон Лютвицтің штабында, Фрайкорпс Лютвиц құрамында қызмет етті және бір жылдан кейін подполковник шеніне ие болды. Сол жылы ол Лютвиц қолдаған Капп төңкерісіне қатысудан бас тартты. Содан кейін ол Кассельде орналасқан II топтық басқаруға штаб бастығы болып тағайындалды. 1922 жылы Мюнхен аймағында батальон командирі болды. 1924 жылы ол Берлиндегі III әскери округ штабына ауыстырылды. 1929 жылы ол қысқа мерзімге I топтық басқаруда қызмет етті. 1929 жылдың 1 қазанында генерал-майор шеніне көтеріліп, Truppenamt бастығы болып тағайындалды, ол де-факто Бас штабтың бастығы болды. Веймар республикасында атау өзгертілуі қажет болды, өйткені Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Версаль келісімінде одақтастар Ұлы Бас штабты тыйым салған еді. Оның алдыңғысы генерал Вернер фон Бломберг болды, ол Франция мен Польшаға қарсы екі фронтты соғыс мүмкіндігіне байланысты үкіметпен келіспеушіліктерге ұшырады және оны тиімді деп есептеді. Ал Рейхсвер министрі Вильгельм Гренер мен канцлер Генрих Брюнинг Хаммерштейннің саяси экстремизм мен әскери тәуекелдерге қарсы тұруын жоғары бағалады. Хаммерштейн армия үшін Ұлттар Лигасы араласпайынша, шабуыл жағдайында тұрақты қорғаныс ұйымдастыруға бағытталған алғашқы тактикалық ұғымдарды әзірледі. Алайда, 1930 жылы ол 1923 жылдан бері жасалмаған бірінші мобилизация жоспарын жасады, ол жаяу әскер дивизияларының санын жетіден 21-ге дейін үш есеге арттыруды көздеді. 1930 жылы Рейхсвердің Бас қолбасшысы генерал Вильгельм Хей зейнетке шықты. Енді қорғаныс министрі Шлейхер, Брюнингтің қолдауымен, Хаммерштейнді Хейдің орнына тағайындады. 1930 жылдың 1 қарашасында ол лауазымға кірісіп, бірден пехота генералы шеніне ие болды. Хаммерштейн жылдам түрде кемінде 42 дивизия құруды талап ететін қарулану бағдарламасын жасады. Курт фон Шлейхердің жақын досы ретінде Хаммерштейн президент Пол фон Гинденбургті Адольф Гитлерді, Ұлттық социалистік неміс жұмысшы партиясының басшысын канцлер етіп тағайындаудың қаупі туралы бірнеше рет ескертті. Гинденбург Хаммерштейнге: «Ол тіпті сол австриялық ефрейторды қорғаныс министрі немесе канцлер етіп тағайындауды ойламайды», - деп жауап берді. Алайда, төрт күннен кейін, 1933 жылдың 30 қаңтарында Гинденбургтің өтініші бойынша Гитлер Германия Ұлттық халық партиясымен коалиция құрып, канцлер болып тағайындалды. Гитлерге қарсы шығуына байланысты Хаммерштейн 1933 жылдың қазан айында отставкаға кетті. Ол желтоқсанда қабылданды және 1934 жылдың 31 қаңтарында күшіне енді. Оның орнын генерал Вернер фон Фрич иеленді.
Ұзын пышақ түні
1934 жылдың 30 маусымынан бастап Гитлер SA басшысы Эрнст Рёмнің төңкеріс жасауға әзір екенін сылтау етіп, күдікті және белгілі қарсыластарын кең ауқымды түрде тұтқындау, өлтіру, қорқыту және жою бағдарламасын іске қосты. Кейбір тарихшылардың пікірінше, Хаммерштейн және бұрынғы канцлер Франц фон Папен сияқты көрнекті қарсыластар тазалаудан зардап шекпеді, бұл мүмкін Гинденбургтің жеке өтінішінің нәтижесі болды. Бірақ коммунистік агенттер жүргізген баяндамада Хаммерштейннің «осы күндері Берлин офицерлік айналымының орталығында» екені айтылды. Министрліктің серіктері оны қорғаған болар, себебі олар «әр уақытта оның тұтқындалуынан қорқып жүрген». Жолдастарын өлтіруге қарсы шыққан офицерлердің қатарында майор Ханс Остер де болды. Хаммерштейн мен фельдмаршал Август фон Маккенсен алдымен тазалауды тоқтату үшін жеке Гинденбургке жүгінуге тырысты. 18 шілдеде олар оған көк мүшелік папкадағы меморандумды жіберді, ол «Көк кітап» деп аталды. Басқа деректерге сәйкес, ол Гинденбургтің қайтыс болуынан бұрын оған жетпеген. 1934 жылдың 13 шілдесінде Гитлер Рейхстагта сөйлеген сөзінде тазалауды ақтауға тырысты, әсіресе Шлейхер мен Бредоуды Рёммен бірлесіп «ұлттық большевиктік төңкеріс» мақсатында басқа елдермен құлық жасады деп айыптады. Әскери қызметкерлердің осы айыптауларды сынауына Соғыс министрі Вернер фон Бломберг қолдау көрсетпеді, ол Гитлердің талаптарын растады және дәлелдер ұсынуға уәде берді. Бірақ мұндай дәлелдер келмегенімен, сын-пікірлер жалғасып, Гитлер ақыры мойын бұрды. Үкіметтің, партияның және Рейхсвердің жетекші өкілдері қатысқан жабық отырыста Гитлер «зерттеулер» генералдар Шлейхер мен фон Бредоутың «жасаған қателік» нәтижесінде атылғанын көрсетті. Бірақ бұл ақпарат құпия сақталуы керек еді, сондықтан барлық әскери шенеуніктерге Шлейхердің жерлеу рәсіміне қатысуға тыйым салынды. Осы бұйрыққа бағынбаған Хаммерштейн жерлеу рәсіміне қатысуға тырысты, бірақ СС оған рұқсат бермеді және аза тұрғандар әкелген гүл шоқтарын тәркіледі, бұған ол қатты ашуланды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Хаммерштейн қысқа мерзімге әскерге қайта шақырылды. 1939 жылдың 10 қыркүйегінде ол Польшаға жасалған шабуыл кезінде батыс шекараны қорғаған А армиялық бөлімінің командирі болып тағайындалды. Осы қызметте ол Гитлерді Зигфрид сызығындағы өзінің басқаруындағы нығайтылған базаға баруға бірнеше рет сұрады. Ол отставкадағы армия штабының бастығы және ірі заговоршы генерал-полковник Людвиг Бекке, фюрер өз базасына келгенде "қатаң оқиға болады" деп сендірді. Бірақ Гитлер Хаммерштейннің шақыруын қабылдамады. Хаммерштейн Силезиядағы VIII әскери округтің (Wehrkreis) басқаруына ауыстырылды және "ұлттық социализмге қарсы теріс көзқарасы" үшін Гитлер оны қызметінен босатті. Хаммерштейн 1939 жылдың 21 қыркүйегінде қайта зейнетке шықты, бірақ неміс қарсыласы қозғалысына белсенді қатысты. Хаммерштейн Экуорд Гитлерді құлатуға бағытталған бірнеше қастандықтарға қатысты, соның ішінде 1944 жылдың 20 шілдесіндегі сәтсіз қастандыққа да қатысты. Хаммерштейн Экуорд өмірінің соңғы апталарын Берлиннің әулетті Далем ауданындағы үйінде қатты ауырып өткізді. Гестапо оны бақылап отырғанын білсе де, ол келушілерге режимді сынап айтуын тоқтатпады. Олардың арасындағы өнер тарихшысы Удо фон Альвенслебен 1943 жылдың ақпан айының ортасында онымен кездескеннен кейін күнделігіне: "Мен барлық қылмыстарға куә болған және төзімділік танытқан армияның құрамында болғаным үшін ұяламын", - деп жазды. Бұл Хаммерштейннің соңғы тұжырымы болды. 16 сәуірде Гестапо және СД агенттері Хаммерштейнге келді, содан кейін ол комаға түсіп, одан ешқашан аңғарған жоқ. Ол 1943 жылдың 24 сәуірінде өз үйінде қайтыс болды. Оның отбасы Берлиндегі Invalidenfriedhof бейістігінде ресми жерлеу рәсімінен бас тартты, себебі бұл оның табытының нацилік свастикасы бар Рейхскригсфлагпен жабылуын білдіретін еді. Оның орнына ол Төменгі Саксониядағы Штейнхорст қаласындағы отбасылық бейітте жерленді. Гитлер көңіл айту гүлдерін жіберуге бұйрық берді, бірақ Хаммерштейннің отбасы Берлин метросында "ұмытып кеткендіктен" гүлдер жерлеу рәсімінде көрсетілмеді. 1930-1932 жылдары канцлер қызметін атқарған Орталық партияның жетекшісі Генрих Брюнинг Хаммерштейн Экуордты "Гитлерді жоюға қабілетті жалғыз адам – жүйкесіз адам" деп сипаттады. Кунрат фон Хаммерштейннің естеліктерінде айтылғандай, Хаммерштейн Экуорд 1942 жылдың жазына дейін еврейлерге қарсы "ұйымдастырылған жаппай қырғынды" талқылаған. Ол қызы Мария Тереза фон Хаммерштейн Пашеге депортация немесе тұтқындалуға жататын еврейлердің тізімін берді, осылайша оларға ескерту беруге немесе жасыруға көмектесті. Оның екі ұлы, Людвиг пен Кунрат, 1944 жылдың 20 шілдесінде нацистік режимді жаңа үкіметпен алмастыру жоспарына қатысты және оның сәтсіз аяқталуынан кейін Германиядан қашып кетті. Оның әйелі мен екі кіші баласы концлагерге айдалып, 1945 жылы одақтас әскерлер лагерьлерді азат еткеннен кейін ғана босатылды.
"I am ashamed to have belonged in an army, that witnessed and tolerated all the crimes", is Hammerstein's final conclusion. On 16 April, agents of the Gestapo and SD visited Hammerstein after which he fell into a coma from which he never recovered. He died in his home on 24 April 1943. His family refused an official funeral at Berlin's Invalidenfriedhof because that would have meant that his coffin would have been draped in the Reichskriegsflagge with the swastika. He was instead interred at the family grave in Steinhorst, Lower Saxony. Hitler ordered the sending of a wreath with a message of condolence, but the wreath was not on display at the funeral since it had been "forgotten" in a Berlin subway by Hammerstein's family. Heinrich Brüning, the leader of the Center Party who had served as chancellor between 1930 and 1932, called Hammerstein Equord "the only man who could remove Hitler—a man without nerves". According to the memoirs of Kunrat von Hammerstein, Hammerstein Equord had spoken of "organized mass murder" of the Jews before the summer of 1942. He supplied his daughter Maria Therese von Hammerstein Paasche with the names of Jews who were scheduled for deportation or arrest to enable her to warn or to hide them. Two of his sons, Ludwig and Kunrat, took part in the plot to replace the Nazi regime with a new government on 20 July 1944, and fled Germany after its failure. His widow and two younger children were deported to a concentration camp and freed only after the Allies had liberated the camps in 1945.
Отбасы және балалар
Үйде фон Хаммерштейн Экуорд еврейлер мен басқа да қуғынға ұшыраған адамдарға қарсы жоспарланған іс-қимылдар туралы хабарлаған, соның арқасында оның үлкен балалары көптеген еврей таныстарына ескерту бере алды. Мари Луиза фон Хаммерштейн (1908–1999), кейін Мюнхгаузен бароншасы Мари Луиза, 1940 жылы Бухенвальдта атылған Вернер Шолемнің досы болды. 1937 жылдан 1951 жылға дейін ол Эрнст Фридрих фон Мюнхгаузенмен екінші некеде тұрды. Соғыс аяқталғаннан кейін олар ажырасты. Мари Луиза 1949 жылы Батыс Берлинден Шығыс Берлинге көшіп, СОКП мүшесі болып, көбінесе еврей клиенттеріне заңгерлік қызмет көрсетті. Хельга фон Хаммерштейн Экуорд (1913–2005) 15 жасында Лео Ротпен танысып, 17 жасында мектепті тастап, КПГ-ға қосылды. Ол агент Герт Каденді КПГ-мен байланыстыруға көмектесті. Хельга 1937 жылға дейін «Гретта Пельгерт» атты кодолық есіммен КПГ-ның құпия қызметінде жұмыс істеді, сол кезде Рот Мәскеуде сатқындық үшін өлім жазасына кесілді. 1939 жылы ол Кайзер Вильгельм институтында химия ғылымдарының докторы ғылымын қорғады. Оның қызы Мария Тереза фон Хаммерштейн Пааше (1909–2000) нацистік режимнің алғашқы жылдарында еврейлерді Германиядан шығаруға көмектескен, кейін Жапонияға эмиграциялап, бірнеше жылдан кейін АҚШ-қа қоныс аударған антифашист белсендісі болды. Кунрат фон Хаммерштейн Экуорд (1918–2007) Польшада және Батыс майданында бронетехникалық барлау офицері болып қызмет етті. Жарақат алғаннан кейін ол майданға жарамсыз деп танылып, штаб офицері және оқытушы ретінде тыл майданында қызмет етті. Ол белсенді әскери қарсылыққа қатыспаған, бірақ көптеген қарсыластарды жеке таныған және 20 шілдедегі Берлиндегі қастандыққа белсенді қатысқан жоқ, бірақ оған қатысты болды. Тұтқындалудан қорқып, 1944 жылдың қыркүйегінде Кёльнде жасырынған. Кейін, ағасы Людвиг сияқты, ол Берлиндегі Рейхскриминалполиция басқармасымен дезертирлік айыбымен қуылды, бірақ тұтқындалудан қашып шықты. Соғыстан кейін ол өзінің күнделіктерінің бөліктерін және әкесі туралы жазбаларын жариялады. Людвиг фон Хаммерштейн Экуорд (1919–1996) Ресей майданында жаяу әскер офицері болып қызмет етті және соғыстағы жарақаттан кейін фронт қызметінен шеттетілді, бірақ Гитлерге қарсы әскери қарсылыққа қосылды. 1944 жылдың 20 шілдесінде ол Бендлерблокта қарсылықтың басқа мүшелерінің тұтқындалуын көрді. Ол қашып құтылып, соғыс аяқталғанға дейін Берлиннің астыртын қозғалысында өмір сүрді. Соғыстан кейін ол әкесі туралы екі өмірбаян жазды. Франц фон Хаммерштейн Экуорд (1921–2011) – өнеркәсіптік саудагер. 1944 жылдың 20 шілдесінен кейін ол «туыс тұтқыны» деп белгіленді. Ол анасы мен әпкесі Хильдурмен бірге депортацияланды. Ол соғыстан аман қалды, теологияны оқыды және кейін бірнеше христиандық, әлеуметтік және саяси ұйымдарда жұмыс істеді.
Тұлға
Хаммерштейн Экуорд тәуелсіздігімен және еңбектен қашумен танымал болды, ол әкімшілік жұмысынан гөрі аң аулау мен оқ жаруды артық көретін. Ол достарына өзінің мансабына "жеке жайлылыққа деген қажеттілік" кедері келтіріп отырғанын айтты. Ол алыс және сарказмды мінезді адам болды, немқұрайлылығымен танымал еді. Хаммерштейн Экуорд өзін неміс мемлекетінің, саяси партиялардың емес, қызметшісі деп санады. Ол нацистік партияға өте жаулы болды, тіпті 1933 жылы нацистерді "қылмыстық топ және іздеушілер" (Verbrecherbande und Schweinigels) деп атады, соңғысы кейбір SA басшыларының гомосексуалды бейімділіктеріне сілтеме жасады. Кәсіби одақ өкілдерімен байланыс жасағаны үшін "Қызыл генерал" деген лақап атқа ие болды. Хаммерштейн Экуорд 1932 жылдың желтоқсанында Адольф Гитлерді төңкеріс жасауға тырыспау туралы ескертті, және олай болған жағдайда оқ атуға бұйрық беретінін уәделеді. Ол американ елшісі Фредерик М. Сэкеттке де осыған ұқсас уәде берді.
Танымал мәдениет
Хаммерштейннің көркемделіп суреттелген нұсқасы неміс нео-нуарлық «Вавилон Берлин» сериалында генерал-майор Вильгельм фон Зигерс рөлінде бейнеленеді. Зигерс, Хаммерштейн сияқты, Рейхсвердің (және Қара Рейхсвердің әріптесі) көрнекті мүшесі болып көрсетілген, бірақ бұл ретте нацистерге қарсы белсенді түрде қарсылық танытқан. Оның қызы Малу Зигерспен арақатынасы Хаммерштейннің Мари Луиза фон Хаммерштейнмен болған күрделі қарым-қатынасына еліктейді.