Кіріспе
Ағылшын күнделік жазушы Ханна Кулвик (1833 жылғы 26 мамыр – 1909 жылғы 9 шілде) – жұмысшы табына жататын ағылшын әйелі. Оның күнделігі жұмысына деген үлкен мақтанышын көрсетеді және оның өмірін, сондай-ақ ол өмір сүрген империяның қоғамын құрылымдырған үй ішіндегі және нәсілдік фетишизм тақырыптарын ашады. Үй шаруасында жұмыс істеген кезде Ханна Кулвик танымал адвокат және қайырымдылық шараларын қолдаушы Артур Мунбимен кездеседі, ол жұмыс істейтін әйелдердің жағдайларын жақыннан зерттеп жатқан еді. Екеуі өмір бойына созылған, дәстүрден тыс қарым-қатынасқа түседі. Олардың күнделіктері, сондай-ақ хаттары мен суреттері олардың қарым-қатынасын Викториялық Англияның қабылданған нормаларынан ерекшелендіретін рөлдік ойындар, киім алмастыру және басқа фетиштік амалдарды көрсетеді. Кулвик күнделігінде оның қатты әлеуметтік теңсіздікке тап болғанда да дербестігін сақтап қалуға мүмкіндігін аңғартады.
Hannah Cullwick (26 May 1833 – 9 July 1909) was a working class English woman whose diary depicts her immense pride in her work and reveals themes of domestic and racial fetishism that structured both her life and the society of the empire in which she lived. While working in domestic service, Hannah Cullwick had a chance encounter with prominent barrister and philanthropist Arthur Munby, who was conducting a close study of the conditions of working women. The two embarked on a lifelong, unconventional relationship. Both of their diaries – as well as letters and photographs – document the role playing, cross dressing, and other fetish rituals that differentiate their relationship from the perceived norms of Victorian England. Cullwick's diary also reveals the autonomy she was able to keep even in the throes of extreme social inequality.
Жас шағы және жақын туыстары
Каллвик 1833 жылдың 26 мамырында дүниеге келді және Англияның Шропшир графтығындағы Шифнал қаласында өсті. Оның әкесі Чарльз Фокс Каллвик (1803–1847) Шифналдың шебер ат жабдықшысы және Бриджнорттың буржуы болған. Каллвиктер отбасысы Чарльздың ұлы-ұлы әкесі Ричард Каллвик (1648–1720) ат жабдықшылық бизнесін 1670 жылдары Ньюпорт қаласында құрғаннан бері Шропширде шебер ат жабдықшылары болып келген. Ханнаның анасы Марта Оуэн (1800–1847) аристократтық миссис Эйтонның үй шаруашылығын жүргізушісі болған. Каллвиктің оннан астам іні-қарындасы мен елуден астам туысы болды. Олардың барлығы сауатты, ал көпшілігі шаруа, салық жинаушы және ат жабдықшысы сияқты кәсіптермен айналысқан. Ханнаның әкесі Чарльз бизнесіндегі шығындарға байланысты қиындықтарға тап болған, соның салдарынан отбасы өте кедей болып қалған. Отбасында бес бала болды: Ханна, Джеймс (1830–1915), Дик (1836–1887), Эллен (1839–1915) және Полли (1844–1924). Джеймс дөңгелек жасау шебері болды және кейіннен үйлерге ие болды. Дик шебер ат жабдықшысы болып, Лондонда ат-экі жабдықтарын жасады. Эллен Лондондағы Поплар қаласының тіркеушісі Уильям Кукқа үйленді. Полли Ипсвич қаласының май сату орындарында үлкен киім-кешек дүкеніне ие болды. Бес бала да бастауыш білім алды; Ханна Шифналдағы Bluecoat Charity мектебіне жіберілді және сегіз жасынан бастап отбасына қаржылық көмек көрсетуге міндетті болды – бірінші адвокат әйелі, Каллвиктердің досы және көршісі Эндрю Филлипстің үйінде, содан кейін Red Lion тавернасында, ал соңында Ритон пастырлығындағы пастор Роберт Эйтонның үлкен отбасының жалғыз күтімшісі болды. Каллвик он төрт жасқа келгенде, оның екі ата-анасы да кенеттен қайтыс болды. Анасы 47 жасында жұқпалы аурудан қайтыс болды, ал Ханнаның жұмыс берушісі пастор Роберт Эйтон, қызба Райтонға, жақын маңдағы ауылға тарауынан қорқып, оның отбасына баруына рұқсат бермеді. Ханнаның әкесі екі аптадан кейін 44 жасында қайтыс болды, бес баласын (3-16 жас) жетім қалдырды. Үш кіші балаға баспана керек болды: Дик өзінің ағасы Уильям Каллвикпен (1781–1853) бірге Уолвергемптон қаласының Хорсли Филдс аймағында ат жабдықшылыққа оқуға жіберілді; Эллен Шрусбери маңындағы Олбрайттон қаласындағы үлкен шаруашылығында Смолл тәтесімен (туған аты Сара Оуэн) бірге тұрды; ал Полли Шифнал қаласындағы Хаутон ауылында қалыңдық әпкесі Элизабет Каллвикпен (1789–1866) бірге тұрды. Шындығында, көптеген орта тапқа жататын әйелдер үйлерін күтіп-ұстау үшін тынымсыз еңбек етіп, "құрметті" топтағы өздерінің мәртебесін сақтауға тырысты. "Көзге түсетін бос уақытпен" айналысатын идеалды әйел туралы түсінік әйелдердің іс жүзінде атқаратын жұмысының құнын төмендетіп, осы жұмысты қоғамнан жасырды. Егер Виктория дәуіріндегі үй шаруашылықтары жеткілікті табысқа ие болса және олар үй қызметшілерін жұмысқа алса, бұл қызметшілердің көрінбеуі күтілді. Қызметшілер өздерінің ең нашар жұмыстарын таңертеңгі немесе кешкі сағаттарда орындауға міндетті болды, бұл олардың жұмыс берушілері мен қонақтарының назарынан қашуға мүмкіндік берді. Қызметшілер мен үй ұстаздары таза, ақ жең мен алжапқыштармен киініп, үйдегі еңбектерінің кез келген белгісін жоюға тиіс болды.
Калвиктің өз жұмысына мақтануы
Каллвиктің күнделікті жазбалары мен оның киім ауыстыру фотосуреттері оның қоғамдағы жағдайын өзгертуге ұмтылуынан гөрі, жұмысшы сыныбының әйелі ретіндегі мәртебесімен және рөлімен терең байланысты екенін көрсетеді. Калвиктің жұмысшы сыныбының ортасында өскені осы мақтаныш сезімін қалыптастыруға көмектесті. Оның анасының қызметші әйел ретінде жұмыс істегені, әсіресе, Калвиктің жұмысшы әйел болуымен мақтан тұтуына ықпал етті. Калвиктің кең көлемді күнделігі оның жұмысының күнделікті тәртібін, атқарған жұмысының мөлшерін нақты сандармен тізімдейді. Атап айтқанда, Калвик ай сайын және жыл сайын тазалаған аяқ киімдерінің санын мұқият жазады. Ол жыл сайын жүздеген жұп аяқ киім тазалаған, кейде тілімен шайнап тазалаған. Бірде ол Мунбиге өзінің "Мырзасының" қай жерде болғанын оның аяқ киімінің дәмінен білетінін айтқан. Оның физикалық еңбектің өзіне назар аударуы Виктория дәуіріндегі бос әйелдердің сөздеріне және олардың көзге көрінбейтін еңбегіне қарсы келеді. Калвиктің күнделігі оның өміріндегі христиан дінінің де ықпалын көрсетеді. Калвик өзінің ауыр еңбегін рухани капитал жинау құралы ретінде қарастырды, бұл оның жұмаққа жолында көмектеседі. Оның мақтанышы, тіпті айналасындағы қоғам үй шаруасын мойындамаса да, Құдай оның құндылығын таниды деген сенімнен туындайды. Сонымен қатар, Калвик тіпті Мунби оны шешуді сұрағанда да құлдың белбеуін жиі таққан. Мысалы, жоғарғы сынып әйелі ретінде киінген суретінде Калвиктің құл белбеуі оның білегінде көрінеді. Өзінің жеке басын және жұмысымен байланысын толықтай тастаудың орнына, Калвик құл белбеуін тағады, тіпті Мунбидің оны толыққанды жоғарғы сынып әйеліне айналдыру тілегіне қарамастан. Калвиктің үй шаруасында тапқан мақтанышы Виктория дәуірінде әйелдер еңбегінің және оны атқарған әйелдердің рөліне көбірек назар аударуға мүмкіндік береді.
Жалпы қатынастар
Лондонда Куллуик Артур Манбимен жұмыс істейтін әйелдерді зерттеу үшін жасаған қалалық сапарларының бірінде кездесті. Манби оның бойына (5 фут 7+1⁄2 дюйм (171,5 см), 161 фунт (73 кг)) және күшіне таң қалды, сонымен қатар жұмысшы әйелдерде көретін мінез-құлықтың асылдығымен де әсерленді. Куллуик оны идеалды мырза ретінде қарастырды, ол оның барлық жұмысты атқаратын қызметші ретіндегі қажырлы еңбегін бағалады. Манбиге жақын болу үшін ол Лондонның орта тапқа жататын әртүрлі үйлерінде жұмыс істеді, олардың ішінде жиһаз жасайтын шеберхана, сыра саудагері, пансиондар (мұнда оған қадағалау аз болды) және бірнеше қызы бар жесір әйелдің үйі болды. Манбимен танысқанға дейін Куллуик «Сарданапалдың өлімі» атты әсем мюзикл көріпті; ол өмірінде алғаш рет театрға барыпты. Лорд Байронның пьесасына негізделген мюзикл ежелгі, бейбітшіл патшаның бір құл қызына ғашық болуы туралы айтты. Мырра есімді құл патшаға ғашық болған, бірақ оның да демократиялық және республикалық ұмтылыстары болды. Куллуик пьесаның басты кейіпкеріне шын жүректен бірдей сезімді. Куллуик өзін Манбидің «қызметшісі және құлы» деп мақтан тұтып, оны «Масса» деп атады, бұл шебер мен құл қарым-қатынасын білдіреді. Өмірінің көп бөлігінде ол оң білегіне былғары бау, ал мойнына кілті Манбиде болған тізбек тақты. Ол оған күнделікті хат жазып, жұмыстың ұзақ сағаттарын егжей-тегжейлі сипаттап берді. Ол оны «ластығымен» (қалдықтарымен) күйеуіне көрсетуге келісіп, бір күндік тазалау және басқа да үй шаруаларының нәтижесін көрсетті. Куллуик жұмысшы әйел ретіндегі мәртебесін бағалады, бірақ 1873 жылдың қаңтарында Клеркенвелл шіркеуінде Кентербери архиепискобы Арчибальд Кэмпбелл Тейттің арнайы рұқсатымен Манбиге негізінен қарсылықпен тұрмысқа шықты. Тұрмысқа шыққаннан кейін де Ханна Куллуик бойындағы есімін сақтап қалды. Манби мен Куллуик балалары болған жоқ, себебі Куллуик бала туғызуды қалаған жоқ.
Кескі киім кию: империя, нәсіл және тап
Каллвик пен Мунбидің қарым-қатынасы империяның билік динамикасы мен мұндай биліктің бұзылуын «қалыпты» адамдардың өміріндегі егжей-тегжейлі көріністерде қалай іске асырылатынын көрсетеді. Әртүрлі таптар мен нәсілдер ретінде киіну арқылы Каллвик пен Мунбидің фетишизациялық тәжірибелері империяның билік динамикасының күнделікті өмірге қалай сіңіп жатқанын көрсетеді. Бұл билік динамикасына таптық, нәсілдік, гендерлік, жас және экономикалық қатынастар жатады. Кросс-дрессинг пен садомазохизмнің театрында бір актер екіншісіне билік жүргізеді. Каллвик пен Мунби өздерінің сценарийлерін құру үшін өз заманындағы нақты билік қатынастарын пайдаланды – ересек балаға, қожайын құлға, ақ адам қара құлға қарағанда. Мысалы, Куллуиктің қара бояумен (blackface) құл кейпінде түскен суреті Британ империясының нәсілдік теңсіздікке негізделгенін көрсетеді. Сол сияқты, Куллуиктің фермер ретінде киінуі империя аясында қала мен ауыл арасындағы теңсіздікті көрсетеді – империяның шетіндегі фермерлер сияқты адамдардың билікке қолжетімділігі, әдетте, империяның орталығына жақын адамдарға қарағанда төмен болды. Олардың S/M қарым-қатынасының парадоксы империяның әлеуметтік нормаларын толығымен құрастырылған ретінде ашады. Бұл парадокс қарым-қатынастың бір мезгілде «билік нормаларына құлдық бойынсұнуды» көрсетуімен және «костюмге, сценарийге және декорацияға артық мән беруімен» «әлеуметтік тәртіптің табиғи емес, сценарийленген және ойлап табылгандығын» аңғартуында жатыр. Басқаша айтқанда, ер және әйел, құл және қожайын, ақ және қара сияқты екіұшты санаттар табиғи емес, бұрыннан бар бөліністер емес, керісінше, қоғамның гегемониялық құндылықтарымен уақыт өте келе құрастырылып, манипуляцияланған. Каллвиктің әртүрлі әлеуметтік рөлдерді қалауынша қабылдау қабілеті басқа адамдардың да түрлі нәсілдерге, әлеуметтік топтарға және гендерлерге айналуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл санаттарда күтілген қатаң шекаралар болған жоқ, керісінше, белгілі бір икемділік сақталды, бұл Каллвик пен Мунбидің кросс-дрессинг арқылы фетишизациялануын мүмкін етті.
Топырақ фетишисі мен құлдар тобы
Виктория дәуірінде кірдің болуы жұмысшы табымен байланысты болды; кір еңбекпен байланысты болды. Әйелдердің өз еңбегін көрсетуі қабылданбас нәрсе саналды. Әйелдердің қолында немесе киімдерінде кір болуына рұқсат етілмеді. Ханна Кулвик Викториялық қоғамдық нормаларға қарсы шығып, қолындағы "құлдық белгісін" мақтан тұтып киді және үй шаруасынан келген кірді көрсетті. Артур Манби түсірген фотосуреттерде Ханна Кулвик өзінің кірге құштарлығын және "құлдық белгісін" тағуын көрсетіп тұрады. Осылайша, Ханна Кулвик өзінің жұмысшы табының еңбегін мойындайды және әйелдердің үй шаруасына қатысты наразылықты жояды. Ханна Кулвик үй шаруасында білегін жарақаттағаннан кейін, білегіне былғары бау байлап бастады. Білегі жазылғаннан кейін, ол Артур Манбиге деген адалдығының символы ретінде бауды киюді жалғастырды. Күнделігінің бірінде ол жұмыс берушісінің қонақтарға тамақ беріп жатқанда "құлдық белгісін" шешуді сұраған жағдайды егжей-тегжейлі сипаттайды. Кулвик жұмыс берушінің кірлі бауды шешу туралы талабын қабылдамай, одан бас тартты. Нәтижесінде Кулвик жұмыстан шығарылды. Күнделігінде Ханна Кулвик бауды шешуден бас тартқанын жазды, себебі ол "Мен жұмысшымын және Мырзаға тиесілімін" деген белгі, бұл оның үй шаруасының кемсінуін қабылдамайтынын көрсетеді (МакКлинток). Виктория дәуіріндегі орта таптың асханасында, әйелдердің бос уақыттарын көрсетуі тиіс болған жерде, Ханна Кулвик өзінің еңбегінің символын мақтан тұтып киді. Ханна Кулвик өзінің "құлдық белгісін" Артур Манбидің олардың өзара ләззаты үшін түсірген фотосуреттерінде де көрсетті. Ханна Кулвик киген "құлдық белгісі" Британ империясының құл еңбегіне тәуелділігін де білдірді. Ұлыбританиядағы құлдыққа қарсы қозғалыстың нәтижесінде, Ханна Кулвик өмір сүрген кезеңде британдық өнеркәсіптік экономика құл нарығынан жалақы нарығына қадамсап ауысты. Кулвик өзінің "құлдық белгісін" жұмыс берушісінің үйінде көрсеткен кезде, ол буржуазиялық естеліктерді империялық құлдықтың суреттерімен мазалады. Оның "құлдық белгісі" Британ империясындағы еңбектің идеалды бейнесін бұзды. "Құлдық белгісі" империяның негізін құраған құл еңбегінің маңызды нәтижелерін көрсетеді.
Каллвиктің тәуелсіздігі және күнделікті жазбалары
Оның замандағы осы топтағы көптеген әйелдер сауатсыз болса, Каллвик бірнеше күнделік қалдырды. Өз өмірін жазуының өзіндік құндылығы – қоғамдық қағидаларға наразылық пен тәуелсіздіктің белгісі. Осы күнделіктердегі мәліметтерге қарамастан, Мунбидің биографы Дерек Хадсон және басқа тарихшылар Каллвиктің еркінің жоқтығын, оны бағынышты, әрекет етуге бейім емес адам ретінде бейнелейді. Дегенмен, Каллвиктің күнделіктері оның өзін-өзі басқару қабілетін көрсетеді. Ол Мунбимен қарым-қатынасының шарттары бұзылған деп ойлағанда, өз құқығын қорғады. Мысалы, оның әйел ретінде қоғамға қатысудан бас тартуы және кейіннен оған келісуі, тең емес жағдайда да белгілі бір еркіндікке ие екенін көрсетеді. Каллвик Мунбимен некеге тұруға тартынды, себебі әйел болу тәуелділікке және көңілсіздікке алып келеді деп ойлады. Сондай-ақ, ол неке шарты бойынша туған атын өзгертпеді. Сол сияқты, Каллвик бала тудырудан бас тартты және уақытын бала күтіміне емес, жұмысына жұмсады. Олар үйленгеннен кейін ол Мунбидің Иннер Темплдегі Фиг Три Корттағы пәтеріне көшті, онда ол оның әйелі де, қызметшісі де болды. Мунби Каллвикке өмірінің соңына дейін үй шаруасының жалақысын төледі – сол кезде әйелдің міндеттері әдетте экономикалық құнға ие болмаған. Мунби тіпті 1877 жылдың қазан айының соңында болған үлкен жанжалдан кейін, олардың уақытша ажырасуына себеп болған он жыл бойы оған жалақы төледі. Келесі 9 жыл ішінде ол күйеуімен сирек кездесіп, Шифнал, Вомбридж, Бревуд, Вулвергемптон және Стратфорд-апон-Авонға жақын Бэрлидегі достары мен туыстарымен бірге тұрды, онда ол күйеуінің әжесі Хана Гиббске күтім жасады. 1887 жылдан бастап олар Мунбимен Шропширдегі Хэдли ауылында шағын үй жалдады және үнемі бірге уақыт өткізді. 1903 жылы олар Каллвиктің туған үйінен небары бірнеше метр қашықтықтағы Шифналдағы Уайк Плейске көшті. Каллвиктің күнделіктері оның және Мунбидің фетиш ритуалдарын қадағалаудағы тәуелсіздігін көрсетеді. Дерек Хадсон сияқты тарихшылар Каллвикті Мунбидің құштарлығына толығымен бағынған ретінде көрсетсе де, ол олардың қарым-қатынасын ұйымдастыруда белгілі бір билікке ие болды. Кейбір жағдайларда билік тепе-теңдігі өзгеріп, Каллвик үстемдік танытты. Мунбидің күнделіктері осы жағдайлардың кейбірін жасырса да, Каллвик Мунбиді жуып, құшағына алып, нәресте сияқты күтім жасағанын жазды.
Өлім және мұра
Каллвик қайтыс болғанға дейін белсенді жұмыс істеді. Ол 1909 жылғы 9 шілдеде 76 жасында дүние салды. Өлім себебі "жүрек әрекетінің тоқтауы және қарттық" деп тіркелді. Оның мәйіті Шифналдағы Сент-Эндрю шіркеуінің қорымына жерленді, қабір тасында былай деп жазылған: "Ол 36 жыл бойы таза және үзілмеген махаббатпен Клифтон Холмдегі Бульмердің Вапентакесіндегі Артур Мунбидің заңды әйелі болды". Мунби келесі қаңтарда 81 жасында 26 000 фунт стерлинг мүлік қалдырып қайтыс болды. Ол кітаптарын, хат-хабарлары, күнделіктері мен фотосуреттері салынған 2 қорапты Британ мұражайына сыйға берді. Мұражай бұл сыйлықты қабылдай алмады, сондықтан бұл заттар Кембридж университетінің Тринити колледжінде сақталып, 1950 жылға дейін ашылмады. Эмили Гиббстің қызы Ада Перкс (1882–1971) Тринити колледжінің магистрінен Каллвик отбасы атынан қораптарды ашуға қатысуға рұхсат сұрады, бірақ оған мұндай қажеттілік жоқ екені айтылды. Каллвиктің күнделіктері (олардың шағын бөлігі марксистік тарихшы Лизбет Стэнлидің күмәнді басылымында "Ханна Каллвиктің күнделіктері, Виктория дәуірінің үй қызметкері" деген атпен жарияланды, бірақ Каллвик отбасы бұл басылымды мақұлдамады) жұмысшы табының Виктория дәуіріндегі үй қызметкерлерінің өмірі туралы толыққанды ақпарат береді. Олар он алты сағаттық жұмыс күнінің тізімі және оның сексуалдық нормалардан ауытқуына қарамастан, сол дәуірдің орта тап мораліне деген терең құрметті көрсетеді. 2003 жылы Ким Вуд Каллвиктің күнделіктеріне негізделген "Тиісті бойда" (On My Knees) атты қысқа метражды тәуелсіз фильм түсірді, онда Распутина тобынан Мелора Крейгер басты рөлде ойнады. 2022 жылы Ханна Мунбидің қашық туысы Джон Каллвик жариялаған толық өмірбаянында оның ерте өмірі, 1877–1887 жылдар аралығында Мунбимен ажырасу себептері және Шропширдегі олардың соңғы 20 жылы туралы көптеген жаңа фактілер келтірілген.