Кіріспе
Ислам философиясындағы даналық ұғымы
Исламдағы даналық ұғымы
Хикма (сонымен қатар Хикмат, حكمة) – араб тілінде даналық, сабырлылық, философия, қисын немесе түпкі себеп деген мағынаны білдіретін сөз. Құранда «хикма» әр түрлі жерлерде айтылады, онда ол Құранды білу және түсіну, Алладан қорқу және рухты немесе ақыл-оқты дамыту құралы ретінде түсіндіріледі. Хикма кейде пайғамбарлықпен, иманмен, ақылмен ('ақылмен), түсінікпен (фахммен) немесе қисынды дәлелдеу күшімен байланыстырылады. Құранда Алла Тағала Өзі қалаған адамға даналық сыйлайды, және Ибраһим, Дәуіт, Жүсіп, Мұса, Иса, Мұхаммед және Луқман сияқты тұлғаларға даналық берілгені айтылады. Құран хикма терминін Китапқа немесе жалпыға ортақ Киелі кітаптарға қатысты да қолданады. Құран өзін Дана кітап деп атайды, ал Алланы бірнеше жерде Дана деп сипаттайды. Хадис әдебиеті де хикманы ұстанудың маңыздылығын баса көрсетеді, оның Пайғамбарымыздың сүннетінде көрініс тапқанына сенеді. Ибн Сина «хикма» ұғымының адам жанының іске асырылуымен және жетілдірілуімен тығыз байланысты екеніне сенді. Ол оны адам жанының нұрлы кемелдікке жету процесі деп сипаттады, бұл процесте заттарды түсіну және теориялық және практикалық шындықтарды адамның қабілетіне сәйкес бағалау қажет. Мулла Садра хикматты адамдардың объективті әлемге ұқсап, ғаламның тәртібімен үйлесетіндей түсінік деңгейіне жету құралы ретінде сипаттады. Ол хикматты теориялық және практикалық екі түрге бөлді. Теориялық хикма иманға, ал практикалық хикма игі амалдарға қатысты. Фахр әл-Дин әл-Рази хикматты каламмен, ал Сейед Хосейн Наср оны білімділікпен байланыстырды. Хикма сондай-ақ интеллектуалдық ғылымдармен, әсіресе дәстүрлі философиямен байланысты. Практикалық тұрғыдан алғанда, хикма бірнеше жолмен түсіндіріледі, мысалы, ғылымның ең жақсысы арқылы білім алу, білімді іс-қимылмен үйлестіру, тәжірибелік тәжірибе жинақтау, әділ шешім шығару, заттардың нағыз мәнін түсіну, бірігіп, надандықтан сақтану, заттарды олардың лайықты орнына қою және оларға лайықты мәртебе беру, сондай-ақ жақсылық жасау.
the Islamic concept of wisdom
Hikmah (also Hikmat, حكمة, ) is an Arabic word that means wisdom, sagacity, philosophy, rationale or underlying reason. The Quran mentions "hikmah" in various places, where it is understood as knowledge and understanding of the Quran, fear of God, and a means of nourishing the spirit or intellect. Hikmah is sometimes associated with prophethood, faith, intelligence ('aql), comprehension (fahm), or the power of rational demonstration. In the Quran, God bestows wisdom upon whomever He chooses, and various individuals including the House of Abraham, David, Joseph, Moses, Jesus, Muhammad and Luqman are said to have received wisdom. The Quran also uses the term hikmah in connection with the Book or the scripture in general. The Quran also refers to itself as the Wise Book, and refers to God as The Wise in several places. Hadith literature also emphasizes the importance of acquiring hikmah, which is believed to have been reflected in the sunnah of the Prophet. Ibn Sina believed that the concept of "hikmah" is intricately related to the actualization and refinement of the human soul. He described it as the process of achieving perfection of the human soul through the understanding of things and the assessment of both theoretical and practical truths according to human capacity. Mulla Sadra characterized hikmah as a means by which humans can attain a level of understanding that makes them resemble the objective world and align with the order of the universe. He categorized hikmah into two types theoretical and practical. Theoretical hikmah pertains to faith, while practical hikmah pertains to good deeds. Fakhr al Din al Razi equated hikmah with kalam, while Seyyed Hossein Nasr linked it to sapiential knowledge. Hikmah has also been linked to intellectual sciences, particularly traditional philosophy. On a more practical level, hikmah has been explained in several ways, such as acquiring knowledge through best of sciences, combining knowledge with action, having practical experience, applying fair judgment, understanding the true nature of things, avoiding ignorance, placing things in their proper context and assigning them their rightful status, and doing good deeds.
Этимология
Хикма – араб тілінде даналық, сабырлылық, философия, логикалық ой немесе жатқан себеп деген мағына беретін сөз. Сейид Хосейн Наср араб тіліндегі "хикма" терминінің қазіргі еуропалық философиямен немесе теологиямен үйлеспейтін ерекше мағынасы бар екенін айтады. Керісінше, ол ежелгі грек теософиясына жақын. Наср үшін хикма – сонымен қатар білімділік, себебі оның мағынасы латын тіліндегі "sapere" және араб тіліндегі "dhawq" сөздерімен байланысты, екеуі де "дәм тату" дегенді білдіреді. Бұдан өзге, хикманы "зерттеуші даналық" деп қарастыруға болады, өйткені ол адам жанын айнаға айналдырып, құдайлық білімді көрсетуге тырысады, бұл латын тіліндегі "speculum" – "айна" сөзінің мағынасына ұқсас.
Құран мен түсіндірме дәстүрлерде
"Хикма" сөзі Құранда түрлі жерлерде айтылады, бірақ ең көп сілтеме жасалатыны – "Ол кімге қаласа, соған хикмет береді, ал кімге хикмет берілсе, оған зор игілік берілді". (2:269). Алла кімге қаласа, соған хикмет сыйлайды. Осы контексте "Даналық" – Құранды білу және түсіну, Алладан қорқу, ақыл ('ақл), түсінік (фахм), сауал-жауап арқылы дәлелдеу қабілеті немесе пайғамбарлық ретінде түсіндіріледі. Даналық рухты немесе интеллектті қуаттандырады деп есептеледі. Даналық – дұрыс амалдан өзгеше, ол түсінік пен дұрыс амалды біріктіреді. Әл-Замахшари айтқандай, барлық даналықтың бастауы мен тірегі – Алланың бірлігін (таухид) тану және түсіну. Құранда "Даналық" сөзі бірнеше рет "Кітап" немесе "Құран" сөздерімен бірге келеді. Мұхаммед пайғамбарға Кітап пен Даналық берілді (2:151; 3:164; 4:54). Құранда Ибраһим (а.с.) Алладан: "Өз халқыңнан Сенің аяттарыңды оқитын, оларға Кітап пен Даналықты үйрететін және оларды тазартатын елші жібер!" деп дұға етеді (2:129). Бұл дұға 2:151 аятта қабыл болды деп есептеледі, онда Алла өз халқынан бір елші жіберді, ол оларға Алланың аяттарын оқиды, оларды тазартады, оларға Кітап пен Даналықты үйретеді және оларға бұрын білмеген нәрселерін үйретеді делінеді. Бұл елші – Мұхаммед деп саналады. Құранды зерттеушілердің пікірінше, 2:129 аяттағы "Даналық" – Мұхаммедтің үлгілі сөздері мен істері, яки Сүннетке, немесе жалпы алғанда дін туралы білім мен түсінікке сілтеме жасайды. Алайда, Құранды зерттеуде Кітап пен Даналықтың бірге айтылуының әмбебап маңызы бар екені атап көрсетіледі, себебі бұл Иса (Ғайса) (3:48; 5:110), Исраил ұлдары (45:16) және Ибраһим үйі (4:54) сияқты басқа да Құран персонаждарына қатысты қолданылған. Құран бойынша Алла Даудқа (2:251), Жүсіпке (12:21), Мұсаға (28:14) және көпшілік пайғамбар деп есептелмейтін Лұқманға да даналық сыйлады. Құран адамдарды даналықпен (16:125) – яғни, дінге шақыру арқылы, ашық және шындыққа сай тілмен, ақылға көз жеткізетін дәлелдер ұсыну арқылы Аллаға шақыруға үлгі етеді. Әл-Рази сияқты кейбір ғалымдар осы әдісті Алланың жолына шақырудың ең тиімді жолы деп санайды. Сонымен қатар, Құран өзін бірнеше жерде "Дана кітап" деп атайды, мысалы 10:1 және 31:2 аяттарда. 3:58 аятта ол өзін "Дана еске түсіруші" (әл-дхикр әл-хаким) деп сипаттайды. Құран Алланы да көптеген жерде "Дана" (әл-Хаким) деп атайды, мысалы 31:9 аятта ("Ол – Мәңгі күшті, Дана").
Хадис әдебиетінде
"Хикма" Мұхаммедтің үйретіктері мен сөздерін қамтитын хадис әдебиетінде де кездеседі. Бір хадисте былай делінген: "Хикманы (даналықты) ұстану – сенің міндетің, өйткені жақсылық хикмада (даналықта) жатыр". Тағы бір хадис ақымақтарға "хикма" (даналық) туралы айтпауға кеңес береді: "Ақымақтарға хикма (даналық) айтпаңдар".
Теология мен философияда
Мұсылман ғалымдары Құран аяттары мен Пайғамбардың сөздеріндегі хикманың мағынасы туралы келіспейді, олардың кейбіреулері оны каламмен байланыстырады. Дегенмен, ислам тарихында көптеген адамдар хикматты зияткерлік ғылымдармен, әсіресе дәстүрлі философиямен байланыстырды. Бұл сала Персияда бастапқы мағынасында «аль-хикма аль-илахия» немесе «теософия» деп аталды. Әртүрлі ислам түсіндірмелері хикматты «ең жақсы ғылым арқылы ең жақсы нәрселерді білу», тәжірибе жинақтау, «әділдікпен үкім шығару», «нәрселердің нақты мәнін білу», «білімсіздіктің алдын алу» және «нәрселерді олардың орнына қою, оларға лайықты мәртебе беру» деп сипаттайды. Ибн Синаның пікірінше, «хикма» адам жанының іске асуымен және кемелденуімен тығыз байланысты, себебі ол оны «адам жанының нәрселерді ұғыну арқылы кемелденуі және теориялық және практикалық шындықтарды адамның қабілетіне қарай бағалау» деп анықтайды. Сейед Хосейн Насрдың сөзіне қарағанда, Ибн Синаның анықтамасы «білім мен оның іске асырылуы арасындағы тығыз үйлесімділікті» білдіреді, бұл кейінгі ислам философиясына зор әсер етті. Мулла Садра хикматты «адамның объективті әлемге ұқсайтын және ғаламдық өмірдің тәртібіне сай келетін түсінікті әлемге айналуына мүмкіндік беретін құрал» деп анықтады. Садраның пікірінше, Мұхаммедтің Аллаға «бізге нәрселерді шын мәнінде көрсете гөр» деген дұғасы осы хикма ұғымына қатысты. Сонымен қатар, Садра Құранның «Біз адамды ең жақсы құрылымда жараттық, содан кейін оны ең төменгі деңгейге түсірдік, бірақ сеніп, ізгі амал жасағандардан басқа» (95:4-6) деген аятын түсіндіреді. Ол «ең жақсы құрылымды» рухани әлем және жанның періштелік бөлігі деп, ал «ең төменгі деңгейді» материалдық әлем және жанның жануарлық жағы деп түсіндіреді. Бұл көзқарас бойынша, хикма білім мен амалдың біріктірілуін қамтиды және адамды оның жағдайсыздағы күйінен құтқарып, жұмаққа қайтаруға көмектеседі. Мулла Садра хикманың дінмен және рухани өмірмен байланысты екенін, ал ол негізінен ақыл-ой қызметіне назар аударатын Батыс философиясынан ерекшеленетінін айтады.
Ислам заң ғылымында
Фикх (Ислам заңтануы) термині ретінде Тақи Усмани оны "Ислам заңын жасау кезінде заң шығарушының ескеретін даналығы мен философиясы, немесе осы заңның күшіне енуінен күтілетін пайда" деп сипаттайды. Доктор Дипертуа оны "Шариятта белгіленген мақсаттар мен даналық" деп атайды. Усмани мысал ретінде көлік шамдарына қатысты заңды келтіреді, онда илат (фикх термині, "заңды қолдануға себеп болатын мәміленің негізгі ерекшелігі") – қызыл шамда тоқтауға бағыну, ал хикма – көлік қауіпсіздігі, көлік және жаяу жүргіншілердің соқтығысуын болдырмау.