Кіріспе

Мысыр патшасы Ханеферре Собекотеп IV – Мысырдың 13-ші әулетінің (б.з.д. 1803 жыл шамасында – б.з.д. 1649 жыл шамасында) ең күшті патшаларының бірі, кем дегенде сегіз жыл патшалық құрған. Оның бауырлары Неферхотеп I және Сихатхор одан бұрын таққа отырған, соңғысы бірнеше ай ғана бірлесіп билеген. Собекотеп Карнақтағы Амон храмынан табылған стелада өзінің Фивада туғанын мәлімдейді. Патшаның шамамен 10 жыл билік құрғанына сенімді. Ол стелалар, мүсіндер, көптеген мөрлер және басқа да ұсақ заттарды қоса алғанда, салыстырмалы түрде көптеген ескерткіштермен белгілі. Абидос және Карнақтағы құрылыс жұмыстары туралы мәліметтер бар.

Отбасы

Собехотеп «құдайдың әкесі» Хаанхеф пен «патшаның анасы» Кемидің ұлы болды. Оның әкесінің әкесі қалалық полктің әскері Нехи болды. Оның әжесі Сенебтисы аталды. Собехотептің бірнеше әйелі болған болуы мүмкін, олардың тек біреуі ғана белгілі, ол – «патшаның әйелі» Тян. Бірнеше баласы белгілі. Олар – Аменхотеп пен Небетиунет, екеуінің де анасы Тян. Тағы үш патша ұлы бар: Собехотеп Миу, Собехотеп Джаджа және Хаанхеф Айхернофрет. Олардың анасы қазіргі қолжазбаларда көрсетілмеген.

Патшалық соты

Патшалық сарай Неферхотеп I-ге бір замандас дереккөздерден де жақсы белгілі, бұл Собехотеп IV өзінің ағасының саясатын басқаруда жалғастырғанына куәлік етеді. Визир Неферкаре Имеру болды. Қазынашы Сенеби есімді, ал жоғары басқарушы Небанкх болды.

Патшалық қызмет

Карнакта табылған патшаның стеласы Амон Ра ғибадатханасына жасалған сыйлықтар туралы хабарлайды. Карнакта патшаның аты жазылған екі есік қаптамасы табылды, бұл біршама құрылыс жұмыстарын куәландырады. Сондай-ақ, Карнактан алынған патша Ментухотеп II-нің мүсінінде қайта жаңарту жазуы бар. Абидостан жергілікті ғибадатханадағы құрылыс қызметін растайтын бірнеше жазулы тас блоктары белгілі. Әмірші Неферкаре Имеру Карнакта табылған өз мүсіні туралы (Париж, Лувр A 125) патша үшін канал және «миллион жылдық үй» салғанын хабарлайды. Әміршінің мүсіні Карнакта табылды және бұл ғимараттардың сол жерде салынғанын көрсетеді. 6-шы жылға Мысырдың ең оңтүстігіндегі Вади-эль-Худидегі аметист кеніндегі экспедиция жасағаны куәландырылған. Бұл экспедиция Вади-эль-Худиде орнатылған төрт стела арқылы расталған. Вади-Хаммаматтан патшаның билік еткенінің тоғызыншы жылына жатқан стела табылды. Ол, мүмкін, Абидосқа жерленген, онда фараон Собекотептің аты жазылған үлкен қабір (салыстырыңыз: S10) Пенсильвания университетінің Йозеф В. Вегнері 12-ші династияның Сенусрет III-нің жерлеу кешенінің жанында тапқан. Бастапқыда фараон Сехемре Хутави Собекотеп I-ге жатқызылғанмен, қабірдің стилі Собекотеп IV тұсында салынғанын көрсетеді.

Собехотеп IV-тің екіге бөлінген Мысырды билеуі

IV Собекотеп XIII династияның ең күшті билеушілерінің бірі болған және оның Мемфис, Орта Египет және Фиваны басқаруы тарихи жазбалармен жақсы расталған, бірақ ол біріккен Мысырды басқарған жоқ деп есептеледі. Египеттанушы Ким Рихолттың айтуынша, сол кезде Нилдің шығыс дельтасын 14-ші династия бақылап тұрған. Басқаша айтқанда, Н. Молер мен Г. Маруард шығыс дельтасы 15-ші династияның гиксос патшасы Хянның Собекотеп IV билік кезінде бақылауында болғанын айтады. Олардың жақында жарияланған мақаласында ұсынылған аргументі, Жоғарғы Египеттегі Tell Edfu қаласындағы маңызды ерте 12-ші династия (Орталық патшалық) әкімшілік ғимаратының табылуына негізделген. Бұл ғимарат Екінші аралық кезеңнің басынан бастап 17-ші династия кезінде қолданыстан шыққанға дейін үздіксіз пайдаланылып келді. 2010 және 2011 жылдары египеттанушылардың бұрынғы 12-ші династия ғимаратының қалдықтарын зерттеу жұмыстары, 13-ші династия кезінде де пайдаланылып келгенін көрсетті. Бұл зерттеулер нәтижесінде үлкен қосымша зал ашылды. Молер, Маруар және Айерс жазғандай: "Бұл табыстар қауіпсіз және бекітілген археологиялық контекстен алынған және Орталық патшалықтың соңы мен Екінші аралық кезеңнің басындағы мәдени және хронологиялық эволюция туралы жаңа сұрақтар тудырады". Олар, біріншіден, Хяннің гиксостардың ертерек патшаларының бірі болғанын және оның орнын гиксо патшалығының екінші соңғы патшасы Апофис алмастырмаған болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Екіншіден, Хян солтүстік Египеттің бір бөлігін Собекотеп IV Египеттің қалған бөлігін 13-ші династияның фараоны ретінде басқарған кезде бақылап тұрғандықтан, 15-ші (гиксо) династия 13-ші династияның орта кезеңінде-ақ болған деп санайды. Алайда Роберт Портер бұл талдау мен одан алынған қорытындыларға күмән келтіреді, ол Хянның Собекотеп IV-тен әлдеқайда кейін билік құрғанын айтады. Портер фараонның мөрлері оның өлімінен кейін де ұзақ уақыт бойы қолданылғанын атап өтті, сонымен қатар Собекотеп IV-нің әлдеқайда кейін билік құрғанын және Он үшінші династияның басында бұрын ойланғаннан әлдеқайда ұзақ болғанын болжайды. Рихольттің Екінші аралық кезеңнің хронологиясында Хян мен Собекотеп IV арасында шамамен 100 жыл айырма бар. Александр Ильин Томич мөр басылған жерлер табылған қыш ыдыстарды мұқият қарап, оларды Элефантинадағы қыш ыдыстармен салыстырады, онда табылған қыш ыдыстардың бірі Екінші аралық кезеңнің біршама кейінгі кезеңіне жатады. Илин Томич Хян мен Собекотеп IV-нің бір уақытта билік құрғанына сенуге негіз жоқ деп қорытындылады, себебі мөр басылған жерлер Собекотеп IV-тен кейінгі деңгейде табылған. Қай теория дұрыс болса да, Собекотеп IV билік кезінде 14-ші немесе 15-ші династиялар дельтаны бақылауға алған.