Кіріспе

Мақсатты түрде алкогольдік сусындарды өндіру жиі кездеседі және географиялық және әлеуметтік жағдайлармен қатар мәдени және діни ерекшеліктерді де көрсетеді. Кейінгі тас дәуірінің құмыраларының табылуы, қасақана ашытылған сусындардың кемінде неолит дәуірінде (шамамен б.з.д. 10,000 жыл) болғанын көрсетеді.

Археологиялық дерек

Алкогольді зат алмастыру қабілеті адамзаттан бұрын, ашыған жемістер жеген приматтарда пайда болған. Ең көне сыра қайнату орны қазіргі Израильдегі Хайфа маңындағы үңгірдегі тарихи қабірден табылды. Зерттеушілер 13 000 жылдық сыра қалдықтарын тапты, олар оның өлгендерді құрметтеу үшін өткізілетін рәсімдерде қолданылған болуы мүмкін деп санайды. Үңгірде бидай мен арпадан жасалған спирттің іздері де табылды. Кейбір ғалымдар алкогольді ішімдіктер егіншіліктен бұрын пайда болған және алкогольге деген құштарлық егіншілік пен өркениетке жол ашқан болуы мүмкін деп болжайды. Б.з.д. 7000 жылдар шамасында Солтүстік Қытайдың Хэнань провинциясындағы Цзяху неолиттік ауылынан алынған құмыралардың химиялық талдауы аралас ашытылған сусынның іздерін көрсетті. 2004 жылғы желтоқсанда Ұлттық Ғылым академиясының басылымында жарияланған зерттеуге сәйкес, қалдықтардың химиялық талдауы жүзім, долана жемісі, бал және күріштен жасалған ашытылған сусынның б.з.д. 7000-6650 жылдар аралығында өндірілгенін растады. Бұл шамамен Таяу Шығыста арпа сырасы мен жүзім шарабын жасау басталған кез. Алкогольді сусындардың іздері б.з.д. 5400-5000 жылдарға дейін Иранның Хаджжи Фируз Тепе қаласында, б.з.д. 3150 жылы ежелгі Египетте, б.з.д. 3000 жылы Вавилонда, б.з.д. 2000 жылы Испаниялық Америкада да табылды. Guinness компаниясының мәліметінше, шарап өндірісінің ең ерте нақты дәлелі б.з.д. 6000 жылға дейін Грузияға жатады. Алкогольдің емдік қасиеттері б.з.д. 2100 жылға дейінгі Сумер және Египет мәтіндерінде айтылған. Еврей Библиясы қайтыс болған немесе депрессияға ұшыраған адамдарға алкогольді ішімдік беруді ұсынады, осылайша олар қайғы-қасіретін ұмыта алады (Нақыл сөздер 31:6-7). Б.з.д. 55 жылы римдіктер Британияда жергілікті алмалардан жасалған алкогольді сидрді байқады, ол тез танымал болып, континентке қайта әкелінді, онда ол жылдам тарады. Солтүстік Испанияда да сол кезде сидр жасау басталды. Кельт халқы б.з.д. 3000 жылдан бері алкогольді сидр түрлерін жасағаны белгілі. Гректер мен римдіктер шарапты таңғы асқа немесе симпозиумдарда ішкен, ал бірінші ғасырда шарап Рим азаматтарының көпшілігінің диетасының бір бөлігі болды. Гректер мен римдіктер көбінесе сұйылтылған шарап ішкен (күші шарап пен судың 1:1 арақатынасынан шарап пен судың 1:4 арақатынасына дейін ауысқан). Еуропада Орта ғасырларда сыра, көбінесе өте төмен күшті, барлық топтағы және жастағы адамдардың күнделікті ішімдігі болды. Сол кездегі бір құжатта монахтардың күніне алты пинта сыра ішетіні айтылған. Сидр мен жүзім шырыны да кеңінен қол жетімді болды; жүзім шырыны жоғары топтардың ғана артықшылығы болды. Еуропалықтар 15 ғасырда Америкаға жеткенде, бірнеше жергілікті өркениеттер алкогольді ішімдіктер жасап шығарған. Ацтектердің бір құжатына сәйкес, жергілікті "шарапты" (пульку) діни рәсімдер кезінде ғана ішуге рұқсат етілген, бірақ 70 жастан асқандарға рұқсат берілген. Оңтүстік Американың тума халқы кассава немесе жүгеріден сыра сияқты сусын жасады, оны ашыту үшін ашытқыны шайнау қажет болды (мұндай сусындар бүгінде кауим немесе чича деп аталады). Бұл шайнау әдісі ежелгі Жапонияда күріштен және басқа крахмалды дақылдардан саке жасау үшін де қолданылған.

Ежелгі Қытай

Шарапқа қатысты ең алғашқы дәлелдер қазіргі Қытайда табылды, онда шамамен б.з.д. 7000 жылға дейін жататын Цзяху ыдыстары табылды. Бұл ертедегі күріш шарабы күріш, бал және жемістерді ашыту арқылы жасалған. Кейіннен қытай өркениетінің пайда болуы солтүстікке қарай Сары өзен бойында болды және олар бидайдан хуанцзю шарабын ашытты. Чжоу әулеті алкогольге үлкен мән берді және бұрынғы Ся және Шан әулеттерінің Аспан мандатын жоғалтуының басты себебі олардың әдепсіз және ішімдікке құмар императорлары болды деп есептеді. Шамамен б.з.д. 1116 жылға жатқан бір жарлық, алкогольді шамамен пайдаланудың жұмақтан келгендігіне сенгенін көрсетеді. Еуропа мен Таяу Шығыс дәстүрлерінен өзгеше, Қытай жазу пайда болғанға дейін жүзім шарабын өндіруден бас тартты және Хан әулеті кезінде сыраны хуанцзю және күріш шарабының басқа түрлеріне алмастырды. Бұл шараптар табиғи түрде шамамен 20% алкогольдік күшке ие болды, әдетте жылытылып, дәстүрлі қытай медицинасының бір бөлігі ретінде әртүрлі қоспалармен дәмделді. Олар оны рухани тағам деп санады және көптеген құжаттар оның діни өмірдегі маңызды рөлін куәландырады. "Ежелгі заманда адамдар әрқашан еске алу рәсімдерін өткізгенде, құдайларға немесе ата-бабаларына құрбандық шалғанда, соғысқа барар алдында, жеңіске жеткенде, дау-жанжалдар мен жазалаулар алдында, адалдық серт бергенде, туған күн, неке, қайта қосылу, қайтыс болған күн және мерекелік кеште ішімдік ішкен". Марко Полоның 14 ғасырдағы жазбасында дәнді дақылдар мен күріш шараптары күнделікті ішімдік ретінде қолданылғаны және қазынаның ең үлкен кіріс көздерінің бірі болғаны айтылған. Алкогольдік ішімдіктер қытай қоғамының барлық топтарында кеңінен қолданылды, шабыт көзі ретінде пайдаланылды, қонақжайлық үшін маңызды болды, шаршауға қарсы құрал ретінде қарастырылды және кейде дұрыс емес пайдаланылды. Шарап жасауға қарсы заңдар б.з.д. 1100 жылдан б.з. 1400 жылға дейін қырық бір рет қабылданды және жойылды. Алайда, б.з.д. 650 жылы жазылған бір түсіндіруші, адамдардың "сырасыз өмір сүре алмайтынын" мәлімдеді. Оны тыйым салу және одан толығымен бас тарту тіпті даналардың да қолынан келмейді. Сондықтан бізде оны дұрыс пайдалану туралы ескертулер бар". Қытайлықтар біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында, Шығыс Хан әулеті кезінде, дистилляция процесін өздері дамытқан болуы мүмкін. Мұндай қоғамдастықтарда шарап жасау, өте тез бұзылатын жүзімді сақтаудың ең жақсы тәсілі болды, бірақ алынған сусынның мас болу үшін де, тамақтану үшін де жасалғандығы белгісіз. Сыра мен шарапқа құдайлардың статусын беріп, оларға құрбандық шалған. Тіпті шарап сығу орындары мен жертөлелердің де өз құдайлары болған. Ежелгі египеттіктер кем дегенде 17 түрлі сыра және кем дегенде 24 түрлі шарап жасаған. Ең көп таралған сыраның түрі hqt деп аталды. Сыраны көбінесе қарапайым жұмысшылар ішкен, қаржы есептері бойынша Гиза пирамидасын салғандарға күніне бір және үштен бір галлон сыра берілген. Дистилляцияланған су кем дегенде б.з. 200 жылы Александр Афродизий процесін сипаттағаннан бері белгілі.

Ежелгі Бабыл

Сыра бабылдықтардың басты сусындары болған, және б.з.д. 2700 жылға дейін олар шарап құдайы мен басқа да шарапқа байланысты құдайларға табынып келген. Бабылдықтар сыра мен шарапты өз құдайларына құрбандық ретінде үнемі пайдаланған. Шамамен 1750 ж.б.д., әйгілі Хаммурапи кодексі алкоголь мәселесіне назар бөлген. Дегенмен, маскүнемдік үшін ешқандай жаза қарастырылмаған, тіпті ол туралы еске алынбаған. Кодексте алкогольдің әділ саудасы туралы мәселе көтерілген. Маскүнемдік қылмыс саналмаса да, бабылдықтар оны сынаған.

Ежелгі Үндістан

Алкогольді дистилляцияның алғашқы пайда болуы Үндістанда болған болуы мүмкін. Инд өркениетінде алкогольді сусындар мыс-тас дәуірінде пайда болды. Бұл сусындар б.з.д. 3000-2000 жылдар аралығында қолданылған. Күріш, бидай, қант қамысы, жүзім және басқа жемістерден ашытылған сура, Кшатрия сарбаздары мен шаруалардың арасында танымал болды. Сура Индраның сүйікті сусындары саналады. Индуистік Аюрведа мәтіндері алкогольді ішімдіктерді тұтынудың пайдалы жақтарын, сондай-ақ маскүнемдік пен алкогольдік аурулардың салдарына сипаттайды. Аюрведа мәтіндері алкогольді шамамен ішкенде емдік, ал шамадан тыс ішкенде у деп тұжырымдайды. Үлкен индуистік эпостар – Рамаяна мен Махабхаратада алкогольдің қолданылуы туралы айтылады. Рамаянада алкогольді ішу жақсылық пен жамандық арасындағы қарама-қайшылық ретінде бейнеленген. Жаман топ мүшелері ет жеп, алкоголь ішсе, жақсы топ мүшелері вегетариандық өмір салтын ұстанды. Дегенмен, Махабхаратада кейіпкерлер мұндай қара-ақ түспен бейнеленбеген. Джайнизмнің негізін қалаушы Махавира және Ади Шанкарачарья Үндістанда алкогольді ішімдіктерден бас тартуды моральдық құндылық ретінде насихаттады.

Ежелгі Грекия

Шарап жасау өнері грек түбегіне шамамен б.з.д. 2000 жылы жеткенімен, қазіргі Грекияда кең танымалдылыққа ие болған алғашқы алкогольді сусын – бал мен судан жасалған ашытылған сусын болды. Алайда, б.з.д. 1700 жылға қарай шарап жасау кеңінен таралды. Келесі мың жыл ішінде шарап ішу бүкіл әлемдегідей бірдей мақсатта қолданылды: ол діни рәсімдерге енгізілді. Ол қонақжайлылықта, емдік мақсаттарда маңызды рөл атқарды және күнделікті тамақтанудың ажырамас бөлігіне айналды. Сусынды әртүрлі тәсілмен ішкен: ыстық немесе салқын, таза немесе сумен араластырылған, қарапайым немесе дәмдеуіштер қосылған. Тацит өз замандастарының германдық халықтарының пісірген сырасын сынап жазды. Тракиялықтар да б.з.д. V ғасырдан бері қара бидайдан жасалған сыра ішетіні мәлім, бұл туралы ежелгі грек жазушысы Лесбостың Гелланикі айтқан. Олар сыраны брутос немесе бритос деп атаған. Римдіктер оны кельт тілінен алынған "cerevisia" деп атады. Көрініп тұрғанындай, кейбір рим легионерлері де сыра ішкен. Мысалы, Виндоланда тақташаларында (Рим Британиясындағы Виндоландадан, шамамен 97-103 ж.б.д.), атты әскердің декурионы Маскул префект Флавий Цериалиске ертеңгі күні әскерлеріне берілетін нақты тапсырмалар туралы сұраған хат жазды. Бұл гарнизонға (бұрынғы сыра қорын толығымен ішіп бітірген) сыра жіберу туралы әдепті өтінішті де қамтиды.

Ортағасырлық Қытай және ортағасырлық Үндістан

Қытайда дистилляция Шығыс Хан әулеті кезінде (I және II ғасырларда) басталуы мүмкін, бірақ қазірге дейін табылған ең ерте археологиялық дәлелдер алкогольді нағыз дистилляциялау Джин немесе Оңтүстік Сун әулеттері кезінде басталғанын көрсетеді. Хэбэй провинциясының Цинлун қаласындағы археологиялық қазбалар барысында 12 ғасырға жататын дистиллятор табылды. Таддео Альдероттидің (1223–1296) еңбектерінде сумен салқындатылатын дистиллятор арқылы қайта-қайта фракциялық дистилляция жасау арқылы спиртті концентрациялау әдісі сипатталған, осылайша 90%-ға дейін спирт тазалығына қол жеткізуге болады. 1500 жылы неміс алхимигі Иероним Брауншвейг "Liber de arte destillandi" ("Дистилляция өнері кітабы") атты кітапты жариялады, бұл дистилляция тақырыбына толық арналған алғашқы кітап, ал 1512 жылы оның кеңейтілген нұсқасы жарық көрді. 1651 жылы Джон Френч "Дистилляция өнері" атты алғашқы маңызды ағылшын жинағын шығарды, бірақ оның көп бөлігі Брауншвейгтің еңбегінен алынғаны айтылады. Бұл кітапта операцияның өндірістік емес, зертханалық деңгейін көрсететін схемалар бар. "Өмір суы" сияқты атаулар геллик вискиі, француз eaux-de-vie және, мүмкін, арақ сияқты бірнеше сусындардың атауларына шабыт берді. Скандинавиялық аквавит спирті де латын тіліндегі "aqua vitae" фразасынан атын алған. Жағдайы нашар қоғамдық санитариясы бар уақыттарда және жерлерде (мысалы, ортағасырлық Еуропада) алкогольді ішімдіктерді ішу холера сияқты су арқылы жұғатын аурулардан сақтанудың бір жолы болды.

Ерте заманауи кезең

Қазіргі заманның басында (1500-1800 жылдар) Мартин Лютер, Джон Кальвин, Англикан шіркеуінің басшылары, тіпті пуритандар сияқты протестант көшбасшылары католик шіркеуінің үйретулерінен ерекшеленбеді: алкоголь – Құдайдың сыйы, ләззат алу, қуаныш пен денсаулық үшін шамамен пайдалану үшін жаратылған; маскүнемдік – күнә деп есептелді (алкогольге қатысты христиандық көзқарастарға қараңыз). Осы кезеңнен бастап, кем дегенде 18 ғасырдың басына дейін, ішімдікке қатысты көзқарас шамамен ішудің оң қасиеттерін мойындаумен және маскүнемдіктің зиянды әсерлеріне қатысты алаңдаушылықтың күшеюімен сипатталды. Соңғысы, көбінесе сол кездегі жеке бастың ықыласына берілуінің артуынан туындаған деп саналды, рухани құтқарылу мен қоғамдық игілік-қалыстың қауіпсіздігіне бұзылғандық тудырды. Ағылшын философы Томас Гоббс өзінің «Левиафан» еңбегінде «көп ішіп алған адамдардың мінез-құлқы ақылдан безгендердің мінез-құлқымен бірдей» екенін айтып, алкогольге қатысты этикалық алаңдаушылықтың өсуін көрсетті. Мас болу сонымен қатар, өзін және әлемді рационалды түрде бақылауға, еңбекке және тиімділікке берілген назарға қайшы келді. Шамамен ішудің қажеттігі айтылса да, алкоголь тұтыну көбінесе жоғары болды. 16 ғасырда Испанияның Вальядолид қаласында бір адамға шаққанда жылына 100 литр алкоголь тұтынылды, ал Польша шаруалары күніне үш литрге дейін сыра ішкен. Англияның Ковентри қаласында әр адамға аптасына орташа есеппен 17 пинт сыра ішуге тура келді, ал бүгінде бұл көрсеткіш шамамен үш пинтке дейін төмендеді; жалпы елі бойынша бір адамға күніне шамамен бір пинт алкоголь шайқалып тұрды. Швециядағы сыра тұтыну қазіргі Швециядағыдан 40 есе көп болған болуы мүмкін. Ағылшыз теңізшілері күніне бір галлон сыра, ал сарбаздар – екі үшін бір галлон мөлшерінде алкоголь алған. Данияда ересек жұмысшылар мен теңізшілер күніне бір галлон сыра ішкен. Ағылшын ғалымы және дәрігері Кристофер Меррет шарапқа қант қосып, екінші ашыту процесін жүзеге асырғанын жазды, бұл Дом Периньон О-де-Овиль аббаттығына қосылғанға дейін алты жыл бұрын және шампанның ойлап табылуы туралы алғашқы мәлімдемелерден шамамен 40 жыл бұрын болды. 1668 жылы Периньон берік бөтелкелерді пайдаланды, тиімді тоғысқан қақпақ ойлап тапты (сондай-ақ, осы берік бөтелкелердегі көпіршіктерді сақтай алатын қақпақ) және құрамын араластыру әдісін жетілдіре бастады. Дегенмен, проблемалар, әсіресе бөтелкелердің жарылуы, шешілгенше және шампан кең таралғанша тағы бір ғасыр өтуі керек болды.

Он үш отар

Алкогольдік ішімдіктер алғашқы күндерден бастап Он үш колонияда маңызды рөл атқарды. Мысалы, 1620 жылы «Мейфлауэр» кемесі Жаңа дүниеге аттанғанда судан гөрі көбірек сыра тасымалданды. Бұл қазіргі заманғы көзқараспен қарағанда таңғажайып көрінуі мүмкін, бірақ сол кезде шарап пен сыра ішу ауыз су ішуден қауіпсіз болды – өйткені ауыз су көбінесе канализация мен қоқыс тасталатын көздерден алынды. Тәжірибе көрсеткендей, алкогольді ішімдіктер Еуропадағы әдеттегі лас суға қарағанда қауіпсіз болды. Алкоголь сонымен қатар тиімді ауырсыну басушы, ауыр жұмысқа қажетті энергияны қамтамасыз ететін және жалпы өмір сапасын жақсартатын құрал болды. Колонистердің ағылшын ата-бабалары жүздеген жылдар бойы сыра мен эль ішкен. Англияда да, Жаңа дүниеде де, әйелдер мен еркектер, барлық жастағы адамдар әдетте тамақпен бірге сыра ішетін. Сыраны үнемі импорттау қымбат болғандықтан, алғашқы қоныс аударушылар өздері сыра пішірді. Дегенмен, оларға әдеттегідей сыра жасау қиын болды, себебі жабайы ашытқылар ферментацияда проблема тудырып, ащы, дәмсіз сыраға әкеп соқты. Жаңа Англияда жабайы хмель өссе де, дәстүрлі сыраны жеткілікті мөлшерде өндіру үшін Англиядан хмель тұқымдарына тапсырыс берілді. Осы уақытта отаршылар суға қайнатылған қызыл және қара қарағай бұтақтарынан, сондай-ақ имбирь сырасынан сыра жасады. Сыраның алкогольдік құрамына қарай X, XX немесе XXX белгілері қойылды. Колонистер жемістерден шарап жасауды да үйренді. Олар гүлдер, шөптер және тіпті емен жапырақтары сияқты өнімдерден де шарап жасады. Бастапқыда жүзім өсіруді үйрету үшін француз шарапшылары Жаңа дүниеге әкелінді. Колонистер дәстүрлі сенімге сәйкес, дистилляцияланған спирттік ішімдіктер – «aqua vitae» немесе «өмір суы» деп есептеді. Алайда, ром 1650 жылдан кейін ғана Кариб теңізінен импортталды. Колонистер тікелей меласса мен қант құмырсын импорттамай бастағаннан кейін ромның бағасы төмендеді және олар өз ромдарын дистилляциялады. 1657 жылға қарай Бостонда ром зауыты жұмыс істеді. Бұл өте табысты болды және бір ұрпақ ішінде ром өндірісі отарлық Жаңа Англияның ең ірі және ең табысты саласына айналды. Массачусетстен Каролинаға дейінгі барлық маңызды қалаларда жергілікті сұранысты қанағаттандыру үшін ром зауыттары болды, ол күрт өсті. Ром көбінесе аралас сусындарда, соның ішінде флипте пайдаланылды. Бұл қыста кең таралған сусын болды, ром мен сырадан жасалып, қантпен тәттіленді және қызып тұрған отынмен ыдысқа салынған шүберекпен жылытылды. Алкогольге оң көзқараспен қарастырылды, ал оны шамадан тыс пайдалану айыпталды. Инкрийс Мэзер (1723 жылы қайтыс болды) маскүнемдікке қарсы уағызда ортақ пікірін былай білдірді: «Ішімдік – Құдайдың жақсы жаратылысы және оны алғыспен қабылдау керек, бірақ ішімдіктің зиянды пайдалануы – шайтаннан; шарап – Құдайдан, ал маскүнем – шайтаннан».

Америка Құрама Штаттары

Американың отарлау кезеңінде, шамамен 1623 жылдан бастап, Плимут пастыры Уильям Блэкстоун алма мен гүлдерді таратуды бастағаннан 1800 жылдардың ортасына дейін қатты сидр халықтың басты алкогольдік сусындары болды. Қатты сидр осы кезеңнің бәрінде ерекше танымал болды және оның ауқымы мен қолжетімділігімен теңесе алмайтын еді. Бұл американдық мәдениеттің барлық колониялар ортақ пайдаланған сирек аспектілерінің бірі болды. Шекараға жайылған қоныстану көбінесе заңдық талаптарды қамтыды, онда қоныстанғаннан кейін үш жыл ішінде жеміс беретін піскен алма ағаштарынан құрылған баушақ болуы керек еді, содан кейін ғана жерге құқық ресми түрде берілетін. Мысалы, Огайо компаниясы қоныс аударушылардан үш жыл ішінде кемінде елу алма және жиырма персик ағашын отырғызуды талап етті. Осы отырғызулар жерге құқық беруге кепілдік берді. 1767 жылы Жаңа Англияның орташа отбасы жылына жеті баррель қатты сидр тұтынды, бұл бір адамға шаққанда шамамен 35 галлонға тең. 1800 жылдардың ортасында Германиядан және басқа елдерден келген жаңа иммигранттар сыраның танымалдылығын арттырды, ал тыйым салу қозғалысы және батысқа қарайғы кеңею шаруаларды сидр бауларынан бас тартуға мәжбүр етті. 19-шы ғасырдың басында американдықтар ішімдік ішу дәстүрін мұра етті. 19-шы ғасырдың басында Америкада қатты ішімдіктерді ішу кеңінен таралған еді. Алкогольдің көптеген түрлері тұтынылды. Мұндай көп ішудің бір себебі батыс шекарасындағы жүгерінің мол болуымен байланысты болды, бұл арзан вискинің кең өндірісін ынталандырды. Осы кезде алкоголь американдық диетаның маңызды бөлігіне айналды. 1820 жылдары американдықтар жылына бір адамға шаққанда 7 галлон алкоголь ішті. Америкада судың ластануы жиі кездесетін жағдай еді. Су арқылы жұқпалы аурулардың, мысалы, тиф және холераның таралмауын қамтамасыз етудің екі жолы бар еді: оны шай немесе кофе дайындау кезінде қайнату немесе алкоголь жасау үшін пайдалану. Нәтижесінде, 19-шы ғасырда алкогольді тұтыну қазіргіге қарағанда әлдеқайда жоғары болды. Эри каналы салынар алдында батыстан астық тасымалдау өте қымбат болды; шаруалар оның орнына астықты шығысқа жіберу үшін алкогольге айналдырды. Алкогольге тәуелділік 1794 жылғы Виски көтерілісіне әкелді. 19-шы ғасырдың соңында алкогольге қарсылық күшейді, тыйым салу қозғалысы пайда болды, ол 1920-1933 жылдары АҚШ-та алкогольді ішімдікке тыйым салумен аяқталды.

Сахарадан оңтүстікке қарай Африка

Пальма шарабы Африканың көптеген қоғамдарында маңызды әлеуметтік рөл атқарды. Африка құрлығының дәстүрлі қоғамдарында сорго, қарақұмық, банан, ал қазіргі заманда жүгері немесе маниоканы ашыту арқылы жасалған жұқа, қою, ішімдік сусындар кең таралған.

Гавайи

Околехао гавайлық халықтар ти өсімдігінің тамырынан шығарылған сірпеден дайындалады.