Үнді діндері: Жаинизм мен Сікхизм

Кіріспе

Үнді діндері

Джайнизм (/ˈdʒeɪnɪzəm/), дәстүрлі түрде Джайнизм дхармы деп аталады, ежелгі Үндістан діні. Джайнизм дхармасы өзінің рухани идеялары мен тарихын жиырма төрт көшбасшы немесе тиртханкаралар арқылы жалғастырады. Қазіргі уақыт циклында біріншісі – Ришабханатха, джайнизм дәстүрі бойынша миллиондаған жыл бұрын өмір сүрген, жиырма үшінші тиртханкара Паршванатха тарихшылар б.з.б. 8-7 ғасырларға жатқызады, ал 24-ші тиртханкара Махавира шамамен б.з.б. 500 жылы өмір сүрген. Джайнистер Джайнизмнің мәңгілік дхарма екеніне және тиртханкаралардың джайнизм космологиясының әрбір циклін басшылыққа алатынына сенеді. Джайнизм дхармасының негізгі діни қағидалары – ахимса (зомбылықсыздық), анекантавада (көп қырлылық), апариграха (жапсырмау) және аскетизм (сезімдік құштарлықтан бас тарту). Иманды джайнистер бес негізгі серт береді: ахимса (зомбылықсыздық), сатья (ақиқат), астея (ұрлықсыздық), брахмачарья (жыныстық ұстамдылық) және апариграха (иеленбеу). Бұл принциптер джайнизм мәдениетіне көптеген жағынан әсер етті, мысалы, басымдықпен вегетариандық өмір салтына әкелді. Параспаропаграхо Живанам (жанның функциясы бір-біріне көмектесу) – оның ұраны, ал Намокара мантрасы – ең көп таралған және негізгі дұғасы. Ал, Сикхизм (/ˈsɪkɪzəm/); пәнджаби тілінде: ਸਿੱਖੀ немесе Sikhi (Sikkhī, [ˈsɪkːʰiː], сұлтан, Sikh, 'оқушы', 'ізденуші' немесе 'оқушы') – 15 ғасырдың соңында Үнді субконтинентінің Пәнджаб аймағында пайда болған монотеистік дін. Басты діндердің ең жасы және әлемдегі бесінші ірі ұйымдасқан дін, 21 ғасырдың басында шамамен 25 миллион сикхті қамтиды. Алайда, шамамен 120–150 миллион (12–15 крор) Нанак Наам Левас халқы бар, олар да 10 сикх гуруына және Гуру Грант Сахибке сенеді. Сикхизм алғашқы Гуру (1469–1539) және одан кейінгі тоғыз сикх гуруларының рухани үйретімдерінен дамыды. Оныншы гуру Гобинд Сингх (1676–1708) сикх кітабын Гуру Грант Сахиб деп атады, бұл адам гуруларының желісін аяқтап, кітапты сикхтер үшін мәңгілік, діни рухани нұсқаушы ретінде бекітті. Гуру Нанак «белсенді, шығармашылық және практикалық өмір» «ақиқаттылық, адалдық, өзін-өзі бақылау және тазалық» метафизикалық шындықтан жоғары екенін және идеал адам «Құдаймен бірігуді, Оның еркін білуді және сол ерікті орындауды» үйретті. Гуру Харгобинд, алтыншы сикх гуруы (1606–1644) мири (саяси/уақытша) және пири (рухани) әлемдерінің өзара өмір сүруі тұжырымын қалыптастырды.

Jainism (/ˈdʒeɪnɪzəm/), traditionally known as Jain Dharma, is an ancient Indian religion. Jain dharma traces its spiritual ideas and history through a succession of twenty four leaders or tirthankaras, with the first in current time cycle being Lord Rishabhanatha, whom the Jain tradition holds to have lived millions of years ago, the twenty third tirthankara Parshvanatha whom historians date to 8th or 7th century BCE, and the 24th tirthankara, Mahāvīra around 500 BCE. Jains believe that Jainism is an eternal dharma with the tirthankaras guiding every cycle of the Jain cosmology. The main religious premises of the Jain dharma are ahiṃsā (non violence), anekāntavāda (many sidedness), aparigraha (non attachment) and asceticism (abstinence from sensual pleasures). Devout Jains take five main vows: ahiṃsā (non violence), satya (truth), asteya (not stealing), brahmacharya (sexual continence), and aparigraha (non possessiveness). These principles have affected Jain culture in many ways, such as leading to a predominantly vegetarian lifestyle. Parasparopagraho Jīvānām (the function of souls is to help one another) is its motto and the Ṇamōkāra mantra is its most common and basic prayer. While, Sikhism (/ˈsɪkɪzəm/); Punjabi: ਸਿੱਖੀ or Sikhi (Sikkhī, [ˈsɪkːʰiː], from ਸਿੱਖ, Sikh, 'disciple', 'seeker', or 'learner'), is a monotheistic religion that originated in the Punjab region of the Indian subcontinent around the end of the 15th century CE. One of the youngest of the major religions and the world's fifth largest organized religion, it comprises about 25 million Sikhs as of the early 21st century. However, according to rough estimates, there are around 120–150 million (12–15 crore) Nanak Naam Lewas people across the world who also believe in 10 Sikh gurus and the Guru Granth Sahib. Sikhism developed from the spiritual teachings of Guru Nanak, the first Guru (1469–1539), and of the nine Sikh gurus who succeeded him. The tenth guru, Gobind Singh (1676 1708), named the Sikh scripture Guru Granth Sahib as his successor, bringing to a close the line of human gurus and establishing the scripture as the eternal, religious spiritual guide for Sikhs. Guru Nanak taught that living an "active, creative, and practical life" of "truthfulness, fidelity, self control and purity" is above the metaphysical truth, and that the ideal man "establishes union with God, knows His Will, and carries out that Will". Guru Hargobind, the sixth Sikh Guru (1606 1644), established the concept of the mutual co existence of the miri (political/temporal) and piri (spiritual) realms.

Тарих

Джайнизмнің қасиетті кітаптары Агамдар деп аталады. Жайня Агамдары немесе жазбалары – Махавираның тікелей шәкірттерінің еңбектері. Жайнялардың алғашқы қасиетті кітаптары пракрит немесе Ардха Магадхи тілінде жазылған. Олар 5-ғасырда Гуджарат штатындағы Валлабхиде жазылған. Доктор Л.М. Джоши джайнизм әдебиетінің кең және алуан түрлі екенін айтады. Оның мазмұны тек аскетикалық мәдениет, мораль, дін және философияны ғана емес, сонымен қатар аңыздар, ертегілер, аңыз романдары, тарих, агиография, мифология және космологияны қамтиды. «Агамдар деп аталатын әдебиеттер жинағына көптеген мәтіндер кіреді. Олар екі топқа бөлінеді: Аңга Агамдар, яки бастапқы он екі кітап, және Аңгабахия Агамдар, яки бастапқы он екі кітаптан тыс мәтіндер». Жайня жазбалары – жайнизмнің этикасы, йогасы, діні, философиясы және мифологиясының негізгі кітаптары. Таттвартха Сутрасы – жайнизм ілімдерін жинақтаған атақты кітап. Ачаранга Сутрасы негізінен монахтардың этикалық мінез-құлқы мен тәртібі туралы айтады. Калпасутра Махавираның өмірбаянын егжей-тегжейлі баяндайды. Сутракритангада тозақтар туралы ерекше сипаттама берілген. Станаңга догматикалық тақырыптарды талқылайды, ал Упасакадаша – Махавира заманындағы ізгі адамдар туралы. Басқа кітаптардың мазмұны әртүрлі және алуан түрлі. Олар мифтер мен аңыздар, этикалық және монахтық тәртіп, тозақтар мен жұмақ, космология және астрологиямен айналысады. Джайнизм жүйесі, буддизм сияқты, теистік емес. Ол Жаратушы Құдайдың бар екенін мойындамайды. Тағы бір маңызды ерекшелігі – бұл плюралистік жүйе. Атмандар көп, сандарын шектеуге болмайды. Мокша – жоғары билікке сіңіп кету емес, керісінше, денесіз және іс-қимылсыз, кемелді, жарқын және бақытты атманға қол жеткізу. Философиялық тұрғыдан джайнизмнің маңызды үлесі – анекантавада доктринасы. Жайня ойшылдары шындықты көптеген (анека) тұрғыдан (анта) қарастыруға болатынын ойлады. Бір нәрсені кем дегенде жеті тұрғыдан (саптабхаңги) сипаттауға болады, және олардың барлығы да бірдей дұрыс болуы мүмкін. Бұл доктрина теологтар мен философтар арасындағы қарама-қайшы пікірлерге төзімділікке үлес қосты. Қазіргі заманда діндердің өзгеше талаптары күшін жоғалтқан кезде, бұл доктрина ерекше маңызға ие. Сикхизм (Gurmukhi: ਸਿੱਖੀ) – әлемдегі ең жас діндердің бірі. Ол негізінен 15-17 ғасырларда Үндістан субконтинентінде (Оңтүстік Азияда) пайда болды және дамыды. Сикхи сөзі сикх сөзінен туындаған, ол санскрит түбірі «śiṣya» (शिष्यः) негізінде құрылған, яғни «оқушы» немесе «үйренуші» деген мағынаны білдіреді. Гуру Нанак Дев Сикхи дінінің негізін қалаушы. Ол 1469 жылы қазіргі Пәкістанның Лахор қаласына жақын Нанкана Сахиб ауылында дүниеге келген. Діни жүйе Гуру Нанак Девтің және одан кейінгі он Сикх Гуруларының (құдайлық хабаршылар немесе ағартушылар) ілімдеріне негізделген, соңғысы – қасиетті жазба, Гуру Грант Сахиб. Бұл діни философия және көрініс жүйесі дәстүрлі түрде Гурмат (сөзбе-сөз Гуру кеңестері) немесе Сикх Дхармасы деп аталады. Шамамен 30 миллион жақтасы бар Сикхизм әлемдегі бесінші ірі ұйымдасқан дін. Сикхизмнің негізгі сенімі – Вахегуружіге сенім, ол қасиетті символ – Ик Оңкар арқылы бейнеленеді, ол әмбебап Құдайды көрсетеді. Сикхизм Құдайдың есімі мен хабары туралы тәртіпті, жеке медитация арқылы құтқарылуға жетуді қолдайды. Сикхизмнің ерекше ерекшелігі – Құдайды антропоморфты емес тұрғыдан қарау, тіпті Құдайды бүкіл жаратылыс ретінде түсіндіруге болады. Сикхизмнің ізбасарлары, яки сикхтер, он Сикх Гуруларының ілімдерін ұстануға міндетті, олар қасиетті жазбада, Гуру Грант Сахибте сақталған. Киелі кітапты құрастырғанда, бесінші Сикх Гурусы Гуру Аржан Дев тек Сикх Гуруларының жазбаларын ғана емес, сонымен қатар әртүрлі әлеуметтік-экономикалық және діни ортадан шыққан көптеген діндарлар мен әулиелердің таңдамалы еңбектерін де қамтыды, олар Құдайдың бірлігіне сеніп, каста мен шарлаттандықты айыптады. Бұл мәтінді Халса Пантаның соңғы гурусы ретінде оныншы және соңғы гуру Гуру Гобинд Сингх Джи жариялаған. Сикхизмнің дәстүрлері мен ілімдері Пәнжаб аймағының тарихымен, қоғамымен және мәдениетімен тығыз байланысты, ол Сикхтердің дәстүрлі отаны және Сикх Империясының орны. Қазіргі уақытта Сикхтердің көпшілігі Үндістанның Пәнжабында тұрады, ал 1947 жылы Үндістанның бөлінуіне дейін бір миллион Сикхтер қазіргі Пәкістанның Пәнжабында өмір сүрген. Сикхи және Гурматтан басқа, Сикхизмді Аад Мат (алғашқы кеңес) деп те атайды.

The sacred books of Jainism are called Agamas. The Jaina Agamas or scriptures are the works of the immediate disciples of Mahavira. The first sacred books of the Jaina are in Prakrit or Ardha Magadhi language. They were given their written form in the 5th century at Vallabhi, in Gujarat. Dr. L. M. Joshi is of the opinion that the literature of Jainism is vast and varied. Its subject matter includes not only ascetic culture, morality, religion and philosophy, but also fables fairy tales, legendary romances, history, hagiography, mythology and cosmology. "The body of literature known as Agamas includes a large number of texts. These are divided into two classes" Anga Agamas or the original twelve books and Angabahya Agamas or the texts outside of the original twelve books. The Jain Scriptures are the source books of Jain ethics, yoga, religion, philosophy and mythology. The Tattvartha Sutra is a famous book which summarizes Jain teachings. The Acharanga Sutra deals chiefly with the ethical conduct and discipline of monks. The Kalpasutra describes in detail the life story of Mahavira. A most remarkable description of hells is given in Sutrakritanga. The Sthananga discusses dogmatic topics, The Upasakadasha deals with pious men of the time of Mahavira. The contents of other book are mixed and varied. They deal with myths and legends, ethical and monastic discipline, hells and heavens, cosmology and astrology. The Jain system, like the Buddhist, is non theistic. It does not acknowledge the existence of a Creator God. Another important feature is that it is a pluralistic system. The atmans are many, infinite in number. Moksha is not absorption into the supreme but the attainment of a perfect, luminous and blessed atman which is without body and without actions. Philosophically, an important contribution of Jainism is the doctrine of anekantavada. The Jaina thinkers thought that reality can be examined from many (aneka) standpoints (anta). A thing can be described from at least seven standpoints (saptabhangi) and all can be equally true. This doctrine has contributed to the tolerance of contrary opinions among theologians and philosophers. In modern times, when exclusive claims of religions are under strain, this doctrine has a special relevance and meaning. Sikhism, (Gurmukhi: ਸਿੱਖੀ ), amongst the youngest of the major world religions, originated and primarily developed in the 15th 17th century sub continental India (South Asia). The word Sikhi derives from the word Sikh, which itself is based on the Sanskrit root "śiṣya" (शिष्यः), meaning a "disciple" or "learner". Guru Nanak Dev Ji was the founder of Sikhi. He was born in 1469 in the village of Nankana Sahib, near Lahore in present day Pakistan. The faith system is based on the teachings of Guru Nanak Dev Ji and ten successive Sikh Gurus (divine messengers or enlighteners), with the last one being the revealed sacred scripture, Guru Granth Sahib. This system of religious philosophy and expression has been traditionally known as Gurmat (literally the counsel of the Gurus) or the Sikh Dharma. With around 30 million followers worldwide, Sikhism is the fifth largest organized religion in the world. The principal belief of Sikhism is faith in Waheguruji — represented using the sacred symbol of ik onkar, the Universal God. Sikhism advocates the pursuit of salvation through disciplined, personal meditation on the name and message of God. A key distinctive feature of Sikhism is a non anthropomorphic concept of God, to the extent that one can interpret God as the entire creation itself. The followers of Sikhism, or Sikhs, are ordained to follow the teachings of the ten Sikh Gurus, enshrined in the holy scripture the Guru Granth Sahib. While compiling the scripture, the fifth Sikh Guru, Guru Arjan Dev Ji incorporated not only the writings of the Sikh Gurus, but also included selected works of many devotees and saints from diverse socio economic and religious backgrounds, who believed in the unity of God and denounced caste and superstition. The text was decreed by Guru Gobind Singh Ji, the tenth and last human guru, as the final guru of the Khalsa Panth. Sikhism's traditions and teachings are distinctively associated with the history, society and culture of the Punjab region, the traditional homeland of the Sikhs and the site of the Sikh Empire. Presently, a majority of the Sikhs live in Punjab, India, and until India's partition in 1947, one million of Sikhs had lived in what is now Pakistani Punjab. Besides Sikhi and Gurmat, Sikhism is also referred to as Aad Matt (the primal counsel).

Гуджанваладағы дау

Кейбір сикхтер Шарат Сингхтың самадхи (үнділік ескерткіш қабірі) Шерановала Бағына жақын Гуджранвалада орналасқан деп санайды. Джайнистер бұған қарсы шығып, бұл құрылыстың Ачарья Виджаянанд Сури есімді джайни ғалымының естелігіне салынған джайни ғибадатханасы екенін мәлімдейді, оның әкесі Махараджа Ранжит Сингхтің әскерінде лауазымды қызметкер болған. Бұл теорияны Ранжит Сингхтің және оның ізбасарларының тарихын баяндайтын Сохан Лал Суридің жазбаларынан құралған "Умдат ут Таварих" атты жылнама да жоққа шығарады. Жылнамада Ранжит Сингхтің Халла ауылынан шыққаннан кейін 1838 жылдың 5 қазанында Жалал ауылының жанында орналасқан әкесінің самадхисына барғаны айтылады. Ол сондай-ақ ардас жасап, 200 рупия сыйлаған. Сапардан кейін ол Карала ауылына аттанды. Демек, Шарат Сингхтың самадхи Гуджранвалада емес, Жалал ауылының жанында орналасқан.

Басқа тәжірибелер

Сикх әрқашан ақиқатқа адал болуға міндетті және Наам Симран мен игілік қызмет (Сева) арқылы Құдайлық сананы дамытады. Джайндар да дұға мен медитацияға үлкен мән береді. Сикхтер касталық жүйені мойындамайды және әлеуметтік және гендерлік теңдікті қолдайды, себебі жан ерлер мен әйелдер үшін бірдей. Құдайдың алдында барлық адам тең. Құдайға дін қызметкерлері немесе делдалдарсыз да қол жеткізуге болады. Сикхтер мен джайндар, индустар сияқты, барлық діндерге төзімділікпен қарауы керек және ешбір жол ғана шындыққа ие деп санамайды. Құдайға деген махаббатты іздеудің және Оның құрметін алудың көптеген жолдары бар. Шындығында, басқаның жолын нашар деп санау – білімсіздік пен төзімсіздіктің белгісі. Жеке құдайға табыну және қоғамдық дұғалар – сикхтердің өмір салтының бір бөлігі болып табылады.

Саясат және соғыс

Джайнизм дхармасы адамның саясат, соғыс сияқты дүниелік нәрселерден толыққанды бөлінуі керектігін және олардан қашық болуын қажет етеді. Әскери қызметке қатысуға тыйым салынады және ең қажет болған жағдайда ғана өлімге жол беріледі. Үндістанның Раджастан штатындағы бір оқиғада, соғыс ортасында дұға оқып тұрған жайннің жағдайы болды. Бір уақытта өлтіріп, дұға етудің мәні туралы сұрағанда, ол: "Өлтіру – мемлекетті қорғау үшін, ал дұға – жанды қорғау үшін" деді. Джайнизм тек өзін-өзі қорғау мақсатында соғысқа қатысуға рұқсат береді. Соғыс бастау – күнә. Сондықтан барлық Тиртханкаралар патшалықтардың ханзадалары болған, бұл саясаттың мәнсіздігін көрсетеді. Гуру Гобинд Сингхтің 27-ші Хукамы: "Тәуелсіз билікті сақтаңдар. Үкімет ісінде діни билікті басқаларға бермеңдер, тек Халсаға бас иіңдер, Моғолдар, Ауғандар, Сикх империясы, Үндістан сияқты басқа мемлекеттерге емес". Гуру Гобинд Сингхтің 30-шы Хукамы: "Қару-жарақ пен атпен жүру шеберлігін үйреніңдер". Бұл әрбір Халсаның фауж, яғни әскер екенін көрсетеді. Егер зұлымдықпен күресушілер басқаларды өлтірсе, Халса полицейлер сияқты олармен күреседі. Гуру Харгобинд Сахиб Шах Жахан мен Джехангирге, ал Гуру Гобинд Сингх Мұхаммед Азамшах пен Сиринд уәзірі Ханға қарсы күресті, олар бейкүнә адамдарды қысымға алды.

Құдай туралы түсінік

Джайнизмде жаратылыстың пайда болуына жауапты Құдай туралы ұғым жоқ. Олар ғаламның мәңгілік екеніне, басы мен соңы жоқ екеніне және барлық нәрсе өздігінен, ешқандай үйлестіруші/Құдайдың қатысуынсыз жүреді деп сендіреді. Сикхизм – монотеистік дін, формасыз Жаратушы Құдай, Ик Онкаардың, теңдесі жоқ бір ғана күшіне сенеді.

Кедендік

XVIII ғасырда сикхтердің әдет-ғұрыптарын дәл бейнелеуге бірнеше әрекеттер жасалды. 1931 жылы сикх ғалымдары мен дінтанушылары сикхтердің мінез-құлқы мен қағидаларын жазуға кірісті. Бұл, әлем бойынша сикх дінінің діни және әлеуметтік тәжірибелерінде жоғары деңгейде біртінделікке қол жеткізуге мүмкіндік берді. Онда 27 бап бар. 1-бапта кімнің сикх екендігі анықталады:

Жайн дінінде ораза ұстау қабылданған тәжірибе. Сикх адам аштығын толық қанағаттандырмай, жартылай басып жейді. Гуру Грант Сахиб қайда болса, сол жер Гурдвараға айналады. Гурдвараның (Құдайға апаратын қақпа) ғибадаттың орталық нүктесі – Гуру Грант Сахибтің мәңгілік үйретіктері, Шабад (Сөз) Гуруы. Жайн дінінің жақтастары өздерінің Тиртханкараларының мүсіндерін ғибадатханаларында көрсетеді. Тұрғын үйлердегі немесе қоғамдық ғибадатханалардағы арнайы киелі орындарда Тиртханкаралардың суреттері орналасқан, оларға ғибадат етілмейді, бірақ еске алынып, құрметтеледі; басқа киелі орындарда дүниелік мәселелерге араласу үшін шақырылатын құдайлардың суреттері бар. Күнделікті амалдарға медитация және шомылу, мүсіндерді шомылу, мүсіндерге тамақ, гүл және шамдар ұсыну, сондай-ақ санскрит тіліне жақын, Солтүстік-Шығыс Үндістандағы ежелгі тіл – Ардхамағадхиде мантраларды оқу кіреді. Жайн дінінде зорлық-зомбылыққа қарсы ой, сөз және іс-әрекет принциптері сақталады. Сикхизм бейбітшілікке ұмтылады; барлық басқа шаралар таусылған жағдайда ғана, олар қысым мен әділетсіздікке қарсы семсер көтеруді дұрыс деп санайды. Жайн дінінің жақтастары бейбітшілік жолын әрқашан табуға болады деп сенеді, мүмкін, кейде үлкен күш-жігер жұмсағаннан кейін. Адамдар мен жануарларға қарсы соғыс немесе зорлық-зомбылық ешқашан ақталуы мүмкін емес.

Карма және құтқарылу

Джайндар да, сикхтер де Карма теориясына және жанның қайта тууына сенеді. Сикхтер үшін құтқарылу Вахегурудың (Құдайдың) құдайлық рақымы мен еркі арқылы, сондай-ақ өмірде жасалған жақсы амалдар, Сева және қайырымдылық арқылы жетеді. Джайндар да жеке күш-жігерге және мақсаттарға сенеді, көктегі бір жаратушыдан көмек күтпейді. Екеуі де бес сезім арқылы құштарлықты бақылау арқылы сананы жеңуді, туу мен өлудің азапты циклын тоқтатудың жолы деп санайды.