Кіріспе

Неміс психологы және философы Карл Фридрих Альфред Генрих Фердинанд Мария Граф Экбрехт фон Дюркхайм Монмартен (24 қазан 1896 – 28 желтоқсан 1988) – неміс дипломаты, психотерапевт және Дзен шебері. Бірінші дүниежүзілік соғысының қатысушысы, ол өмірінің басында Дзенмен танысты. Психология ғылымында докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін, ол нацистік партияны ынталы түрде қолдады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол Жапонияда түрмеге қамалғаннан кейін рухани тұрғыдан өзгереді. Германияға оралған соң, ол батыс эзотерикасының белгілі жақтаушысы атанды, христиан мистикасы, терең психология және буддизм ілімдерін біріктірді.

Ерте өмір

Дюркхайм Мюнхенде Фридрих Георг Михаэль Мария Экбрехт фон Дюркхайм Монмартен (1858-1939) және Софи Эвалина Оттиль Шарлотта фон Куссеров (1869-1959) отбасында дүниеге келді. Оның шешесінің әкесі – прус дипломаты және саясаткері Генрих фон Куссеров (1836-1900) болды. Оның қарындасының күйеуі генерал Альфред Карл Николаус Александр Экбрехт фон Дюркхайм Монмартен (1850-1912), Бавария королі Людвиг II-нің жеке күзетшісі және кейіннен Бавария патшалық жаяу әскерінің гвардиялық полкінің командирі болды. Баварияның ежелгі ақсүйек отбасынан шыққан, ата-анасының қысыңқы экономикалық жағдайда байлығы жоғалған ол Штингаденде және Кобленцке жақын орналасқан Басенхайм сарайында өсті.

Әскери қызмет

1914 жылы ол Баварияның патшалық жаяу әскерінің гвардиялық полкіне ерікті болып қосылды және офицерлік шен алды. Ол 46 ай бойы майдан желісінде қызмет етіп, Франция, Сербия, Словения, Италия және Румынияда соғысқа қатысты. Ол Верден шайқасы, Капоретто шайқасы, Сомма шайқасы және Лиз шабуылында болды. Оның өзінің айтуынша, ол ешқашан оқ атпаған және жарақат алмаған, "бірақ пулялары менің көйлектің және пальтоның үстінен өтті". Дюркхайм өзінің соғыс тәжірибесін маңызды деп санады: "Өлімге қарама-қарсы тұрғанда ғана біз нағыз өмірге бір қадам жасайтынымызды түсіндім. Бұл тәжірибе кейіннен менің оқытуыма енді: өлімді қабылдау арқылы біз өмір мен өлімнен артық өмірді табамыз және сезінеміз". Әскери қызметі үшін Дюркхайм 1914/1918 жылдарғы Бірінші дүниежүзілік соғыстың Еске алу кресімен және қылыштармен Бірінші дәрежелі Соғыс еңбегі кресімен марапатталды.

Нацистік мансап және Жапониядағы жылдар

1933 жылы Дюркхайм Штурмтауға қосылды. 1934 жылы ол Германияның білім министрінің тапсыруымен Оңтүстік Африкада 6 ай өткізді. Ол онда тұратын немістермен байланысып, оларды нацизмді тастамауға үндеді. 1935 жылы ол Риббентроп бюросының басшысы, кейіннен нацистік Германияның сыртқы істер министрі болған Иоахим фон Риббентроптың бас көмекшісіне айналды. Сол жылы Дюркхайм лорд Бивербрук пен Гитлердің кездесуін ұйымдастырды. 1936 жылдың қазан айында Дюркхайм жаңа тағайындалған елші Риббентроппен Англияға сапарлады, онда оған «ағылшындардың жаңа Германия туралы не ойлайтынын анықтау» міндеті жүктелді. Ол король Эдуард VIII және Уинстон Черчилльпен танысты. Дюркхайм осы кезде нацизмнің жақтаушысы болды және нацистік мұғалімдер қауымдастығының журналында былай деп жазды: «Нацистік революцияның негізгі сыйы – барлық мамандықтар мен деңгейлердегі біздің ортақ табиғатымыз, ортақ тағдырымыз, ортақ көшбасшыға деген ортақ үміт, ол барлық қозғалыстар мен ұмтылыстардың тірі негізі».

Жапонияға елші болып келген кезде Дзен және нацизм

1938 жылдың маусым айында ол Жапонияға жіберілді және 1947 жылға дейін сонда тұрды. Дюркхаймге аудармашы ретінде жіберілген профессор Фумио Хашимото былай деп жазды: "Дюркхаймның төңірегінде синто және буддист ғалымдары, сондай-ақ әскерилер мен оңшыл ойшылдар тоғысты. Олардың ішінде аббат Хакуун Ясутани және Жапон императорлық армиясының генералы Садао Араки сияқты жетекші тұлғалар бар еді. Ол Кюдо (жапондық дәстүрлі садақ ату) шебері Ава Кензо (1880-1939) шәкірті болды, ол сонымен қатар Евгений Эрригельді де оқытқан. 1941 жылы ол былай деп жазды: "Садақ ату – терең үнсіздікке енуге мүмкіндік беретін ұлы жаттығу. Дзенде дене рухани өмірге кедергі деп есептелмейді, себебі Батыста оны көбінесе солай қарастырады. Керісінше, [дзенде] дене рухани дамуға көмектесетін құрал саналады". Риббентроптың басшылығымен ол Жапонияда нацистік пропаганданы таратуды үйлестірді, неміс әскери идеалдарын жапон бушидосымен салыстырып, Жапония мен Германия әлемді бөліседі деген ойды қанағаттандырды. "Зен самурай Бушидо" дебаты соғысқа дейінгі Германияда нацистік идеалдар мен дәстүрлі жапон жауынгерлік мәдениеті арасындағы қарым-қатынас туралы пікірталас тудырды. 1939 жылдың 15 шілдесінде Дюркхайм "Берлин-Рим-Токио" журналының үшінші санында жапон мемлекеттік культы, даңқталған "самурай рухы" және оның нацистік идеологиямен және Жапониядағы антисемитизммен байланысы туралы мақала жариялады. Ол былай деп жазды: "Бүгін Жапонияны аралап жүрген адам жапон халқына, әсіресе саяси биліктен гөрі болашаққа ықпал ететін күштерге, нацистік Германия мен фашистік Италиямен достық сезімін кездестіреді. Бұл Жапонияны бізбен байланыстыратын рух, соғыста жеңіске жетуге бейімделген Жапонияның темір еркімен байланысты рух. Шаруа үйлері мен кеңселерде: "Әркім соғыс алаңында жүргендей мінез-құлық танытуы керек" деген жазулар ілінген". 1944 жылға қарай Дюркхайм Жапонияда Дзен медитациясы, садақ ату және метафизика бойынша танымал автор және лектор болды және Хитлердің туған күні, 1944 жылдың 20 сәуірінде Екінші дәрежелі Соғыс Еңбегі үшін крестпен марапатталды. Германияның жеңіліске ұмтылуы оның құндылықтарын қайта қуаттандыруына кедергі болмады. "Германияның шексіз азаптары неміс халқын жаңа биікке көтеріп, жақсырақ, материалдық мүдделерге аз мән беретін ұлттың тууына көмектеседі", - деп жазды ол соғыстың соңғы күндерінде достасына. Ол Сугамо түрмесінде 16 айға қамалды: "Барлық қиындықтарға қарамастан, бұл мен үшін өте жемісті кезең болды. Алғашқы апталарда мен әр түні түс көріп, олардың кейбіреулері менің болашақ жұмысымды болжады. Менің қапағымда үлкен үнсіздік орнады. Мен өзіммен жұмыс істей алдым және осы кезде роман жаза бастадым. Менің көршілерім күннің өтуін күтіп отырды. Бұл тұтқындық уақыты маған өте құнды болды, себебі мен зазен медитациясын жасап, сағаттап қозғалмай отыра алдым".

Рухани қайта тууы

Дюркхайм өзінің түрмеге қамалуын рухани жаңаруға дайындаған бастама ретінде түсіндірді. Джулиус Эволаның еңбегінің ықпалымен, "түрлену тәжірибесі" кейін Дюркхаймның психотерапиясының маңызды бөлігіне айналды: "Адам табиғаттан тыс нәрсені сезінгенде ғана нағыз өзгеріс болады, бұл өмірдің мәнін 180 градусқа өзгертіп, біздің ортамызды жаратылыс шеңберінен рухани орталыққа қарай жылжытады".

Дзен және психотерапиямен жұмыс

Дюркхайм 1947 жылы Германияға қайтарылды және Леонард Сейфпен оқу-талдау кезеңін бастады. Екінші әйелі, психолог Мария Терезия Хиппиус (1909-2003)пен бірге Дюркхайм 1950 жылдардың басында Қара Орман ауылы Тодтмус Руттеде орналасқан Экзистенциалды психологияны оқыту және конференциялар орталығын құрды. Оның кітаптары оның конференцияларының негізінде жазылған. "Менің істегеніміз – дзен буддизмін тарату емес, керісінше, мен іздейтінім – біздің тамырымыздан шыққан және шығыс тәжірибелерінде батысқа қарағанда көбірек аталатын жалпы адамзаттық нәрсе". Альберт Стункард Дюркхаймды Стункардқа Сугамо түрмесінен шалқары орналасқан Кіта Камакурадағы Д. Т. Сузукиге баруды ұсынған адам деп еске алады. Кейін Стункард Сузукидің психиатры болды. 1972 жылы Дюркхайм Гумбольдт қоғамынан Гумбольдт тақтасын алды, ал 1977 жылы 1-дәрежелі офицерлік еңбек орденімен марапатталды. Дюркхайм 1988 жылдың 28 желтоқсанында Тодтмуста 92 жасында дүние салды.

Терапиялық өзін-өзі трансформациялау теориясы

Дюркхайм психотерапияны дәстүрлі мағынада қолданған жоқ, керісінше, ол клиенттеріне рухани өзін-өзі түсінуге жетелейтін процесті үйретуге тырысты. Ол терапевтті рухани жетекші ретінде қарастырды: "Адамның руханилығын ескермейтін терапия сәтсіздікке ұшырайды. Терапевт – емдеуші емес, яғни өз білігімен араласатын адам емес; ол – жолсерік, терапияның түпкі мағынасындағы серік." "Адам үш түрлі "өзін" арқылы дамиды: біріншісі – билік, қауіпсіздік, бедел, білімді ғана көретін "кішкентай өзі". Содан кейін – себепке, міндетке, қоғамға, адамға өзін арнауға ұмтылатын "экзистенциалды өзі". Ол эгоцентризмнен асып, менің ойымша, осы кезде ғана адам болады. Соңында, мен "нақты өзім" деп атаған нәрсені – жеке адамның және адамзаттың шынайы "мені" деймін."

Метроморфоздың дөңгелегі

Бұл өзін-өзі түсінудің ажырамас тұжырымдамасы "Метаморфоздың дөңгелегі" деп аталады. Дюркхайм трансформацияны ағартушылыққа кенеттен қол жеткізу ретінде емес, дөңгелектің қозғалысына ұқсас, үздіксіз және циклдік эволюция ретінде қарастырды. Ол әр циклде үш кезең мен бес қадам бар екенін айтты: