Кіріспе

Герберт Чайя (5 қараша 1914 – 18 сәуір 1997) – неміс христиан демократиялық саясаткері. Чайя Польшадағы Цезьин қаласында көп ұлтты және көп тілді отбасында дүниеге келді, ол туған кезінде Аустрия-Венгрияның құрамында болған. Екінші Польша Республикасы кезінде ол Польшадағы неміс тілді католиктерді ұсынып отырған орталық партия – Неміс христиан халық партиясында саяси белсенділік танытты және Ягеллон университетінен филология ғылымы бойынша докторлық дәрежесін алды. 1946 жылы ол туған Польшасынан коммунистік режим тарапынан қуылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін немістерді қуу кезінде ол Батыс Германияның Штутгарт қаласына босқын ретінде келді, онда мұғалім болып жұмыс істеді және Христиан-демократиялық одақта саяси белсенділікке қатысты. Ол 1947 жылдан 1953 жылға дейін Штутгарт қалалық кеңесінің мүшесі, 1953 жылдан 1990 жылға дейін Бундестаг мүшесі, 1948 жылдан бастап Германия католиктерінің орталық комитетінің ұзақ жылдар бойы мүшесі, ал 1970 жылдан 1994 жылға дейін Шеттен шыққандар федерациясының президенті болды. Оның саяси қызметі Шығыс Еуропадан келген босқындар және католик мәселелеріне бағытталған. Польша Халық Республикасының ресми үгіт-насихатында Чайя Батыс Германияның ең маңызды саясаткерлерінің бірі ретінде бейнеленді және оның ықпалы көбінесе асыра көрсетілді. Салқын соғыс аяқталғаннан кейін Чайя поляк-неміс келісімділігіне қатысты. 1984 жылы Германия Федеративтік Республикасының Еңбегі үшін орденінің І дәрежелі кресімен марапатталды.

Австрия-Венгрия мен Польшадағы ерте өмір

Герберт Чайя Австрия-Мажарстанның Тешен (Циецин) қаласында поляк, чех және неміс текті екі тілді отбасында дүниеге келді. Циецин көпұлтты қала болатын, онда көптеген адамдардың поляк және неміс (австриялық) тамырлары болды. Оның әкесі Альберт Чайя – поляк, неміс және чех тілдерін жетік білетін құрметті нотариус, анасы Луиза Смекаль есімді әйел болды. Әкесінің тегі Чайя – поляк, ал анасының тегі Смекаль – чех тегінен шыққан. Герберт Чайя төрт жасқа толғанда, оның туған қаласы Екінші Польша Республикасының құрамына кірген кезде Польша азаматы атанды. Ол поляк және неміс тілдерін еркін меңгерді. Чайя Вена мен Краковта неміс филологиясын, тарихты және философияны оқыды. Екі тілді отбасында өскендігінің және тәрбиесінің әсерінен ол азшылық мәселелеріне қызығушылық танытты. 1930 жылдары Польшаның Автономиялық Силезия воеводтығындағы неміс студенттік ұйымдарында белсенділік танытты, Сенатор Эдуард Панттың неміс христиандық халық партиясының мүшесі ретінде Польшадағы неміс азшылығының мүддесі үшін жұмыс істейтін католик партиясының құрамында болды. 1937 жылы ол Эдуард Пант құрған, Польшадағы нацизмге қарсы Еуропаны ұлттық бейбіт ету жөніндегі неміс қауымдастығына қосылды. Сонымен қатар ол Шығыс Жоғарғы Силезияда мұғалім болып жұмыс істеді. 1939 жылы, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін, ол Ягеллон университетінде «Стефан Георгтың автономды адамзат үшін күресі» тақырыбында диссертация қорғап, неміс әдебиеті бойынша доктор ғылымын алды. Оның ғылыми жетекшісі – Польшаның ең беделді неміс зерттеушілерінің бірі Адам Клечковский болды. Кейін ол Ягеллон университетінде ғылыми көмекші болып жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, оның туған қаласы Германияға қосылғанда, неміс билігі оны неміс халқының бір бөлігі деп есептеді. 1940 жылдың қазанынан 1941 жылдың наурызына дейін Чайя Закопанеде, ал 1941 жылдың наурызынан 1942 жылдың мамырына дейін Пржемысльде орта мектеп мұғалімі болып жұмыс істеді. Ол нацизмге қарсы қызметін жалғастырды, бірақ мемлекеттік опасыздық айыбынан қорқып, досының кеңесімен 1942 жылы Силезиядан қашу үшін Вермахтқа ерікті болып қосылды. Ол 1945 жылдың басында ауыр жарақат алғанға дейін әскери қызметте болды. Суық соғыс кезінде Герберт Чайя Польша Халық Республикасының коммунистік режиміндегі мемлекеттік пропагандада маңызды рөл атқарды және оны жиі мемлекетке қарсы жауы ретінде көрсетті. Оның Батыс Германия саясатындағы ықпалы поляк коммунистері тарапынан көбінесе асыра сипатталды. Салқын соғыс аяқталғаннан кейін ол 1990 жылдары поляк-неміс келісімдеріне белсенді қатысты және қазіргі Польшадағы Ополе воеводтығының билігіне кеңесші ретінде жұмыс істеді. Поляктар мен немістер арасындағы этникалық бейбітшілікті нығайтуға ұмтылған Чайя, тарихи Шығыс Германия провинциялары болашақта Германиямен қайта бірігуі мүмкін екенін айтты. Ол 1996 жылы жарық көрген «Underwegs zum kleinsten Deutschland?» кітабында бұл ойын қайталады. Алайда Чайя ешқандай қуғын-сүргінді қайталамау керектігін, миллиондаған поляктар бұрын неміс мемлекетінің құрамында өмір сүргенін және егер бұл жерлер Германияға қайта қосылса, тағы да солай болатынын мәлімдеді. Czaja Германия, Польша және Чехияның бірлесіп Берлинде жер аударылғандарға қарсы орталық құруын қажет етті, бұл бейбітшілік пен келісімді нығайтуға бағытталған бірлескен күш-жігер болар еді.

Отбасы

Чая 1997 жылы Штутгартта қайтыс болды, одан әйелі мен он баласы қалды. Оның үлкен қызы Кристин Мария Чая 2003 жылы «Herbert Czaja: Anwalt für Menschenrechte» (Герберт Чая: Адам құқықтарының адвокаты) деген атпен әкесінің өмірбаянын жариялады.

Құрметтер

Герберт Чайя 1968 жылы Германия Федеративтік Республикасының Еңбегі үшін орденінің офицерлік крестімен марапатталды. 1973 жылы осы орденнің командирлік крестімен, ал 1984 жылы – үлкен командирлік крестімен марапатталды. 1988 жылы Баден-Вюртемберг штатының Еңбегі үшін медалімен марапатталды. 2002 жылы Штутгарт қаласындағы бір көшеге оның құрметіне доктор Герберт Чайя жолы деген ат берілді.