Кіріспе

Кариядағы көне қала (Түркия) Кариядағы (Мұғла провинциясы) ежелгі қала.

Стратоницея (Хиттит тілінде: 𒀜𒊑𒅀 Atriya, Στρατoνικεια немесе Στρατoνικη; ал Византиялық Стефан бойынша: Στρατονίκεια) – сонымен қатар Стратоникея, Стратоникея, Стратоники және Стратоник деп те жазылады; Хризаористің ізімен салынған қоныс; және бір кезде Адрианополис деп аталды. Анталиядағы ежелгі Карияның ішкі аймағындағы ең маңызды қалалардың бірі болды, Миласаның шығыс-оңтүстік-шығысында және Марсиас өзенінің оңтүстігінде орналасқан. Қазіргі орны – Түркияның Муғла провинциясындағы Эскихисар ауылы. Ятаған аудан орталығын Бодрум және Миласпен байланыстыратын D.330 тас жолынан, Ятаған электр стансасына жақын, соңғы қалалардан жолға шыққанда орналасқан.

Құрылтай және Селевкид дәуірі

Кейбір ғалымдар хеттілік құжаттардағы Атрия қаласын Стратоницея деп атаған. Атрия Микен гректерінің отаршылары (Ахиава) мен жергілікті Анатолиялықтар арасындағы қақтығыста маңызды рөл атқарды. Хетт Ұлы патшасы Тудалия IV билік құрған кезде Утима мен Атрия хетт аймағының бір бөлігі болды, ал Аварна мен Пина Милавата патшасының бақылауында болды, ал Милавата өз кезегінде Ахиавалардың билігінде болды. "Милавата хаты" деп аталатын тарихи құжатта хетт Ұлы патшасы Тудалия IV Милавата патшасының мінез-құлқына наразылық білдіреді. Ол Утима мен Атриядан Милаватаға кепілдер жібергенін, бірақ Милавата патшасы Аварна мен Пинадан кепілдер жібермегенін, демек кепілдерді алмасу туралы келісімнің өзінің үлесін орындамағанын айтады. Страбонның сөзіне сәйкес, қалаға Селевкид патшасы Антиох I Сотер (б.з.д. 281–261) негіз салған және оны әйелі Стратониканың құрметіне атаған. Немесе, кемінде, осылай айтылып жүреді; кейбір тарихшылар бұл мерзімді тым ерте деп санайды және қаланың негізін қалаушы ретінде Стратониканың ұлы Антиох II Теосты немесе одан кейін Антиох III Ұлыны қарастыруды ұсынады. Нақтысы, қала ежелгі Кария қаласы Идриас орнында салынған, ол ежелгіде Хризаорис деп аталған және Ликиялықтар құрған алғашқы қала деп есептеледі. Кейін ол Ахеменид империясының бақылауына өтті. Б.з.д. 425 жылғы Афинаның "салық салығы" бойынша Идриас алты таланттық соманы төлеуге міндетті болған. Б.з.д. 425 жылғы салық салығындағы көптеген грек емес қалалар сияқты, Идриас та Афинаға салық төлегені туралы және Делиан лигасының мүшесі болғаны туралы жазбаларда жоқ. Селевкидтер кезеңінің басында Стратоникея Кария қалаларының конфедерациясы – Хризаор лигасының құрамына кірді. Стратониктер, македондықтар болғанымен, олардың аумағындағы Кария қалалары мен ауылдарының арқасында конфедерацияға қабылданды. Лига б.з.д. 267 жылғы жазуда белгілі, бірақ одан да ертерек болған болуы мүмкін. Қаланың жанында Зевс Хризорей храмы орналасқан, онда Лиганың жиналысы өткізілді; бұл жиналыстарда әрбір қала-мемлекет өзінің қалаларының санына пропорционалды дауысқа ие болды. Лагинадағы Геката және Панамарадағы Зевс храмдары қала құрылған кезде Стратоникея аумағына қосылды, және Стратониктер әр жыл сайын оларға процессиямен барып құлшылық ететін. Келесі Селевкид патшаларының тұсында Стратоникея сәнді және қымбат құрылыстармен безендірілді. Б.з.д. 3 ғасырында кейінірек ол Родосқа берілді. Родос оны уақытша жоғалтқан болуы мүмкін, мүмкін Македония патшасы Филипп V-нің Кария жорығы кезінде (б.з.д. 201–198), бірақ ол б.з.д. 197 жылы оны қайта бақылауға алып, б.з.д. 167 жылға дейін сақтап, бүкіл Карияны Рим Республикасы еркін деп жариялады. Осы сәттен бастап қала император Галлиеннің (253–268) кезіне дейін жалғасқан тәуелсіз монета шығаруды бастады. Б.з.д. 130 жылы қала римдіктерге қарсы көтерілісте маңызды рөл атқарды, өйткені өзін патша деп жариялаған Аристоник қала құлағаннан кейін жауларының қолына түспей тұрып, соңғы қарсылық көрсетті.

Рим дәуірі

88 жылы Понт патшасы Митридат VI (б.з.д. 120-63) қалаға айыппұл салып, гарнизон орнатқаннан кейін, Стратоникада біраз уақыт тұрып, оның көрнекті азаматтарының бірі Филопоменнің қызы Монимеге үйленді. Б.з.б. 40 жылы Квинт Лабиен мен оның парфян әскерлеріне қарсы қамалға алынды, және оған көрсеткен батыл қарсылығы Август пен Сенаттың алғысын тудырды. Зевстің Панамарада Квинт Лабиенге қарсы құдайлық көмегі көрсетуі Стратониканың ішкі аймағындағы сол қасиетті орынды қаланың ерекше құрметіне бөленуіне әкелді. Император Адриан осы қаланы өзінің қорғауына алып, оның атын Адрианополис деп өзгерткен, бірақ бұл атау басқа да Стратоника деп аталатын қалаға қатысты болуы мүмкін. Плиний оны Анатолиядағы бос қалалардың бірі деп санаған. Цицеронның сөзіне сүйенсек, өз заманының ең белгілі сөз шешендерінің бірі Менипп Стратоникада дүниеге келген.

Археологиялық қалдықтар

Бұл аймақта адамдар ерте қола дәуірінен бері қоныстанған, ал қадикулеси төбесіндегі ежелгі бекіністердің қалдықтары архаикалық және классикалық кезеңде де осы жерде елді мекен болғанын көрсетеді. Дегенмен, қазір көрініп тұрған қалдықтардың көп бөлігі эллиндік және рим дәуірлеріне тән.

Театр

Театр шамамен 12000 адамға арналған, қала орталығынан оңтүстікке қарай, Кадыкулеси төбесінің солтүстік етегінде орналасқан. Алғашқыда эллинистік кезеңде салынған, ол императорлық кезеңнің басында (біздің заманымыздың 1-ші ғасырында) қайта жаңартылды, осы кезде сахналық ғимарат толығымен қайта салынды. 2-ші ғасырда қосымша өзгерістер енгізілді, және театр 4-ші ғасырға дейін қолданыста болды.

Қазіргі заман

Стратоницеяның орнының бір бөлігін түрік ауылы Эскихисар алып жатыр. Айналасындағы аумақтың көп бөлігі, оның ішінде қабірстанның бір бөлігі, жақын орналасқан Ятаған электр стансасын қуаттандыратын тас көмір қорын өндіру үшін ашылған карьердің салдарынан қиратылды. Келешекте, осы қоры таусылғаннан кейін, карьерді көлге айналдыру жоспарлануда. Ауылда жергілікті мұражай бар, онда негізінен римдік қалдықтар, сондай-ақ ертерек материалдар сақталған, оның ішінде б.з.д. III мыңжылдыққа жататын ерте қола дәуірінің құмырасы және б.з.д. XII-XI ғасырларға жатқызылатын екі сублимикендік тостаған бар.