Кіріспе
Құратүлейн Хайдер (20 қаңтар 1927 – 21 тамыз 2007) – үнді урду тіліндегі романшы және әңгімеші, ғалым және журналист. Урду әдебиетіндегі ең көрнекті және ықпалды тұлғалардың бірі. Ол ең танымал еңбегі – «Ағ қа дарья» (От өзені) романымен белгілі, бұл роман 1959 жылы Пәкістанның Лахор қаласында урду тілінде жарық көрді және б.з.д. IV ғасырдан бастап Үндістанның бөлінуінен кейінгі кезеңге дейінгі оқиғаларды қамтиды. Достары мен жанкүйерлері арасында «Айнэ Апа» деп танылған ол, урду тіліндегі қысқа әңгімелердің пионері, жазушы Саджад Хайдар Йылдырымның (1880–1943) қызы болды. Оның анасы Назар Захра, алғаш Бинт и Назрул Бакар, кейін Назар Саджад Хайдер (1894–1967) аттарымен жазған, ол да романшы және Мухаммади Бегам мен оның күйеуі Сәйд Мумтаз Әлидің шәкірті болған, олар оның алғашқы романын жариялаған. Ол 1967 жылы «Патжар ки аваз» (Қысқы дауыс) жинағы үшін урду тіліндегі Сахитя Академия сыйлығын, 1989 жылы «Ахире шаб ке хумсафар» романы үшін «Джнянпитх» сыйлығын және 1994 жылы Үндістанның Ұлттық әдебиет академиясы – Сахитя Академиясының ең жоғары сыйлығын алды. 2005 жылы Үндістан үкіметінен «Падма Бхушан» орденімен марапатталды. Делидегі Индрапраста колледжін және Лакхнау университетінің Изабелла Тобурн колледжін бітіргеннен кейін 1947 жылы Пәкістанға көшіп, кейін 1960 жылы Үндістанға қайтып келгенге дейін Англияда тұрды. Ол Нью-Делиге жақын Нойда қаласына көшкенге дейін Бомбей қаласында шамамен жиырма жыл өмір сүрді, содан бері қайтыс болғанға дейін сол жерде тұрды. Ол ешқашан үйленбеген. 1947 жылы тәуелсіздік алған кезде ол отбасымен бірге Пәкістанға көшті, «екі елге қарай өтетін жаназалармен толы пойыздың өртеніп жатқан көрінісінде, мұсылмандар Пәкістанға, ал индуистер Үндістанға қозғалды». 1959 жылы «Ағ қа дарья» (От өзені) романы Пәкістанда дау тудырды. Жарияланғаннан кейін көп ұзамай ол Үндістанға қайтуға шешім қабылдады және содан бері сол жерде тұрып келеді. Камил Ахсан The Nation газетінде былай деп жазды: «От өзені қазіргі Үндістан, Пәкістан және Бангладештің 2500 жылдық тарихының толық және синтезделген нұсқасын баяндайды – б.з.д. 323-185 жылдар аралығында Маурян империясын құрған негізін қалаушыға жеңіліс алдында тұрған Нанда әулетінен басталып, бөлінуден кейінгі үмітсіздікпен аяқталады».
Qurratulain Hyder (20 January 1927 – 21 August 2007) was an Indian Urdu novelist and short story writer, an academic, and a journalist. One of the most outstanding and influential literary names in Urdu literature, she is best known for her magnum opus, Aag Ka Darya (River of Fire), a novel first published in Urdu in 1959, from Lahore, Pakistan, that stretches from the fourth century BC to post partition of India. Popularly known as "Ainee Apa" among her friends and admirers, she was the daughter of writer and pioneers of Urdu short story writing Sajjad Haidar Yildarim (1880–1943). Her mother, Nazar Zahra, who wrote at first as Bint i Nazrul Baqar and later as Nazar Sajjad Hyder (1894–1967), was also a novelist and protegee of Muhammadi Begam and her husband Syed Mumtaz Ali, who published her first novel. She received the 1967 Sahitya Akademi Award in Urdu for Patjhar Ki Awaz (Short stories), 1989 Jnanpith Award for Akhire Shab Ke Humsafar, and the highest award of the Sahitya Akademi, India's National Academy of Letters, the Sahitya Akademi Fellowship in 1994. She also received the Padma Bhushan from the Government of India in 2005. After finishing her education from Indraprastha College, Delhi and Lucknow University's Isabella Thoburn College, she moved to Pakistan in 1947, then lived in England for some time before finally returning to India in 1960. She lived in Bombay for nearly twenty years before shifting to Noida near New Delhi, where she had been staying till her demise. She never married. She migrated along with her family members to Pakistan in 1947 at the time of independence "in the wake of burning trains of corpses going into and out of both countries, as Muslims moved to Pakistan and Hindus to India.". In 1959, the release of her novel Aag ka Darya (River of Fire) met with controversy in Pakistan. Soon after publication, she decided to go back to India, where she had since lived. Kamil Ahsan in The Nation wrote: "River of Fire tells a completist and syncretistic version of 2,500 years of history in modern day India, Pakistan, and Bangladesh—beginning with the Nanda Dynasty on the brink of defeat by the founder of the Mauryan Empire (323 to 185 BCE), and ending in post Partition despair.”
Марапаттар мен құрметтер
1989 жылы "Ақирет пен Шабке Хамсафар" (Түнге саяхатшылар) романы үшін "Жанұш" сыйлығын алды. 1967 жылы Сахитя Академиясы сыйлығын, 1969 жылы Советтік жер-Нехру сыйлығын, 1985 жылы Ғалиб сыйлығын алды. 1967 жылы "Патжхар ки Аваз" (Күздегі жапырақтардың сыбсыры) әңгімелер жинағы үшін Сахитя Академиясы сыйлығын жеңіп алды. 2000 жылы Делидегі Үрду академиясы оған Бахадур Шах Зафар сыйлығын табыс етті. 1984 жылы Үндістан үкіметі оған "Падма Шри" орденін берді, ал 2005 жылы Үндістан үкіметінің үшінші жоғары азаматтық наградасы – "Падма Бушан" орденімен марапаттады, оның Үрду әдебиеті мен біліміне қосқан үлесі үшін.
Өлім
Құратулайн Хайдер 2007 жылғы 21 тамызда Үндістанның Нью-Дели қаласына жақын Ноида ауруханасында ұзаққа созылған өкпе ауруынан қайтыс болды. Ол Нью-Делидегі Джамия Миллиа Исламия зиратында жерленді. Оның қазасына Үндістан Президенті мен Премьер-Министрі, сондай-ақ, туған штаты Уттар-Прадештің бас министрі аза тұтты.