Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстың Норвегиялық науқанының бөлігі (1940 жылдың сәуірі – мамыр)

Хегра бекінісі шайқасы – 1940 жылғы Норвегиялық науқандағы 25 күндік шайқас. Бұл шайқаста норвегиялық еріктілердің шағын тобы бекіністі позициядан сандық артықшылығы бар неміс күштеріне қарсы күресті. Меркер желісі темір жолы маңындағы бастапқы шайқастардан кейін норвегиялықтар Хегра бекінісіне қайтарылып, 5 мамырда оңтүстік Норвегиядағы соңғы белсенді норвегиялық бөлімдердің бірі ретінде, неміс шабуылына қарсы тұрып, жауға берілді.

Норвегия күштері

Норвегиялық қорғаушылар 250 ерікті сарбаз және ерікті медбике Анн Маргрете Банг болды. Хеграда қызмет еткен еріктілердің көпшілігі Хегра/Стьордал/Тронхейм аймағынан шыққан, бірақ олардың арасында үш швед те болды. Хеградағы гарнизон шағын қару-жарақпен (Krag–Jørgensen мылтықтары мен карабинтері), сондай-ақ Madsen және Colt M/29 пулеметтерімен жабдықталған. Бекіністе артиллерия да болды: төрт және екі позициялық зеңбірек, жақсырақ үлгідегі, зеңбірек қалқандарымен жабдықталған; сондай-ақ төрт Krupp m/1887 далалық зеңбірегі. Артиллерияның максималды атыс қашықтығы алтыдан тоғыз шақырымға дейін жететін. Осы сарбаздардың көпшілігі Вэрнес әуежайындағы Øyanmoen әскер лагерінде 3-ші артиллериялық полкке жұмылдырылған және немістер лагерге жеткеннен кейін жұмылдыруды жалғастыру үшін Хеграға жеткізілді. Хеградағы бекініс бастапқыда артиллериялық полк үшін уақытша паналау орны ретінде жоспарланған, бірақ 1940 жылы еріктілердің соғысының орталығына айналды.

Неміс күштерінің

Шабуылдаушы күш бастапқыда неміс 138-ші тау жәяу әскер полкінен (3-ші тау дивизиясының құрамындағы) құралды, олар 9 сәуірде Тронхеймге десант түсірді. Кейін, 20 сәуірден 27 сәуірге дейін, немістер 138-ші тау жәяу әскер полкін 181-ші жаяу әскер дивизиясының бөлімдерімен алмастырды, ал 138-ші тау жәяу әскерлері Нарвик майданындағы әріптестеріне көмектесу үшін солтүстікке жіберілді.

Өмірбаян

Ингстадклейвадағы ескі, мұражайлық қамал, кейін Хегра қамалы деп аталатын, ешбір тарап оны шайқас алаңы ретінде қарастырмаған. Ол Тронхеймге түскен неміс басқыншыларына қарсы тұру үшін норвегиялық артиллерия майоры Ханс Рейдар Холтерман әскерлерді ұйымдастыра бастағанда ғана маңызға ие болды. Холтерманн алдымен Вэрнес әскері лагеріне өзінің 3-ші артиллерия полкін жұмылдыру үшін барды. Бұл жұмылдыру 1940 жылдың 9 сәуірінде сағат 14:00-де басталды, бірақ немістер келесі күні Стьёрдал станциясына қонды және сағат 10:30-да лагерьге жақындады. Оның күштері жауынгерлік дайындыққа толыққанды келмегендіктен, Холтерманн жұмылдыруды аяқтау үшін сол кезде Ингстадклейва форты деп белгілі болған жерге эвакуациялауға мәжбүр болды. Осылайша, 1940 жылдың 10 сәуірінде сағат 15:00-де Холтерманн басқаруындағы қызметкерлер мен жабдықтардың көп бөлігі Ингстадклейва фортының шағын таулық бекінісіне жетті. Осы кезде Холтерманнға жұмылдыруды жалғастыру және басқа жағдайларда өзі дұрыс деп санағандай әрекет етуге бұйрық берілді. Холтерманн осыдан кейін жергілікті еріктілерден күш жинап, оларды қару-жарақпен жабдықтауды бастады. Фортқа келгеннен кейін Холтерманн алдымен таулық бекіністің сыртындағы ғимараттарда орналасты, ол нысанды қорғауды жоспарламады, оны тек уақытша база ретінде пайдалануды көздеді.

Жұмылдыру

10 сәуірде Холтерманның қол астында елу ерікті болды және фортқа көбінесе жергілікті ер адамдар тартылып жатты. 11 сәуірде Холтерман жасағының сарбаздары Værnes-ке оралып, ондағы материалдық заттар мен азық-түліктерді алып кетті. Лагерьдегі неміс күштерінің қауіпсіздігі нашар болғандықтан, норвегиялықтар өз міндеттерін ешкім байқамай орындауға мүкіндік алды. Қайта жиналған жабдықтардың бір бөлігі қамалға, ал қалғаны жақын маңдағы шаруашылықтарға тасылды. 250 сарбаз жиналғаннан кейін, Холтерман қол астындағылардан өзге сарбаздарды қаруландыра алмайтындықтан, басқа еріктілерді қабылдаудан бас тартты. 12 сәуірден бастап қамалдың артиллериясын қайта іске қосу жұмыстары жүргізілді, онда оқ-дәрі жеткілікті болғанымен, жанама оқ атуға арналған бағыттау жүйелері мен карталар табылған жоқ. Қамалға арналған нақты артиллериялық карталар Тронхеймде сақталған және 9 сәуірде немістердің қолына өтті. Вермахт оларды қамалдың жетпейтін жерлеріне артиллерияны орналастыру үшін қоршау кезінде пайдаланды. Сол күні Холтерман жасағының әскерлері Хегра теміржол станциясы мен Мелен көпірі маңына орналасты, ал қамалдың тапсырылуын талап етуге жасалған алғашқы неміс әрекеті орын алды. Неміс майоры сол күні тапсырған екі норвегиялық офицермен бірге қамалға келді. Неміс офицерінің және екі норвегтің өтініштеріне қарамастан, Холтерман капитуляциялаудан бас тартты. Келесі күні, 13 сәуірде майор Холтерман Норвегия кампаниясы барысында 5-ші дивизиядағы жоғары бастықтарымен соңғы рет байланысқа шықты. Телефон арқылы Хеградағы күштердің командиріне жағдайды өздігінен шешу және мүмкіндігі болса, немістердің Швецияға қарайтын Меракербанен теміржолын бақылауына кедергі келтіру туралы бұйрық берілді. Осы бұйрыққа жауап ретінде 20 сарбаз Флоренс ауылына жіберілді, олар далалық бекіністер құрып, Меракерге баратын жол мен теміржолды тосқауылдады.

Достық атыс оқиғасы

14 сәуірде Хегра ауылындағы әскерлерге неміс сарбаздарымен толы пойыз Гель теміржол станциясынан Хеграға қарай келе жатқаны туралы хабар түсті. Бір уақыттан соң, пойыз Хегра станциясына жақындап, тоқтау сигналын назарға алмады. Бұл неміс әскерлері пойызының өтіп кетуге тырысып жатқаны ретінде қабылданып, станцияны күзеткен сарбаздар жақындап келе жатқан пойызға атыс ашты. Бірақ, шындығында, бұл пойыз қысқы соғыстан кейін елдеріне қайтып бара жатқан фин бежендерін тасымалдаған. Атыстан бір норвегиялық ер адам қаза тауып, екі фин әйелі жараланды. Кейін сол күні гарнизонның жалғыз әйел мүшесі, Тронхеймнен келген медбике Энн Маргрете Банг медициналық құрал-жабдықтарымен қамалға келді. Дәрігердің қызы және алғашқы медициналық жәрдемде оқытылған Банг, қоршау бойына қамалда болып, екі әскери дәрігерге науқастар мен жараланғандарға көмектесті.

Неміс ұшағы жер бетінен атылған отпен ұшырылды

Қорған қорғаушылары алғашқы оқтарды 14 сәуірде атты, бұл күн достық өрт оқиғасы болған күнімен бірдей. Норвегиялық ауыр пулемет неміс ұшағына атып, оны зақымдап, қашып кетуге мәжбүр етті. Сол күні Вёрнес қаласынан қорғанға қосымша жабдықтар мен оқ-дәрілер жеткізілді.

Хегра ауылына шабуыл

15 сәуір күні сағат 05:30-да немістер артиллерия отына сүйеніп, Хегра теміржол станциясына, Хегра жол көпіріне және Мелен көпіріне шабуыл жасады. Күтпеген шабуылға ұшыраған норвегиялық әскерлер Хегра жол көпірінде және теміржол станциясында екі-үш сағат бойы қарсылық көрсетіп, бекініске шегінді. Ұрыстың басында норвегиялықтар Хегра жол көпірін қиратты, осылайша неміс жаяу әскерін мұз басып, қатып қалған Стьёрдал өзенінің қауіпті мұзынан өтуге мәжбүр етті. Мелен көпіріндегі күзетшілер оңтүстікке шегінді. Хегра маңында және Хеграда төрт норвегиялық сарбаз қаза тапты, ал біреуі Мелен көпірінде қаза болды. Қаза тапқандардан басқа, алғашқы неміс шабуылы кезінде сегіз норвегиялық сарбаз тұтқынға алынды.

Қалдық артиллериясы шабуылға түседі

Неміс шабуылы күшейген сайын, Хегра бекінісіндегі артиллериялық бөлімдер төмендегі аңғарда шабуылға ұшыраған норвегиялық әскерлерге көмек көрсету үшін ашылды, кейіннен олардың шегінуін қамтамасыз етті. Норвегиялық артиллерия оты неміс артиллериясының орналасқан жерлеріне, пулеметтік ұяларға және Швеция шекарасына қарай шығысқа қарай жылжыған жүк көліктерінің колоннасына бағытталды. Хегра телеграф станциясындағы телефон операторы бекіністегі артиллерия үшін бақылаушы рөлін атқарды. Бекіністен атылған артиллериялық оқтар үш неміс артиллериялық құралын жойды және шабуылдаушы күшке шығын келтірді. Осы кезден бастап шайқастың аяғына дейін Норвегия туннельдері мен залдарындағы барлық жарық шамдармен және тоғыз керосин шамдарымен қамтамасыз етілді.

Екінші шабуыл тоқтатылды

Алғашқы сәтсіз шабуылдан кейінгі күні неміс әскерлері таудағы бекіністі шабуылдауға тағы бір әрекет жасады. Дайындық барысында бекіністер таңертеңгі сағаттарда ауыр пулеметтен және минометтен қатты атысқа ұшырады. Жаяу әскер батальоны бекінісқа қарай жылжуға келді, бірақ ешкімнің жерінен өту кезінде қарлы боранға ілігіп қалды. Шабуылдаушы бөлімшелер боранда бағыттарын жоғалтқанда, бір-бірін норвегиялық күзетшілер деп қателескен неміс топтары арасында атыс-шабыс болды, және бүкіл әрекет норвегиялық бекіністерге жетпей құлады. Бомбалаушылар мен ауыр калибрлі артиллерия күні бойы бекініске үздіксіз атыс жүргізіп тұрды.

Жарақаттыларды эвакуациялау

18 сәуірдің кешінде екі норвегиялық дәрігер – Сигурд Арестад пен Петер Бердал – Хегра Сон аймағындағы неміс командиріне жақындап, қамалдан жарақаттанған сарбаздарды эвакуациялау үшін неміс шебінен өтуге рұқсат сұрады. Алдыңғы күндердегі шайқастарда көптеген неміс жаралылары Хегра ауылына жеткізілген еді, және дәрігерлер норвегиялық жақтан да көптеген зардап шеккендер болуы мүмкін деп қорқып отырды. Миссияға рұқсат берілді, сондай-ақ Хегра бекінісін атқылау уақытша тоқтатылды, ал жергілікті еріктілер бекініске дейін жол тартты, жарақат алғандар үшін шаңғы шаналарын сүйреп әкелді. Арестад экспедицияны басқарса, Бердал немістер тарапынан, норвегиялықтар миссиясын аяқтағаннан кейін бекіністен оралып келеді деп кепілдік беру үшін тұтқын ретінде ұсталды. Бірнеше сағаттан соң Арестад Хегра бекінісінен оралғанда, ол өзімен бірге тоғыз жарақаттанған норвегиялық сарбазды және оны босатып, жарақат алған норвегиялықтармен бірге жіберген Гефрейтер Байерлені алып келді. Келісімге сәйкес, норвегиялық жаралылар соғыс тұтқынына алынбады.

Артиллериялық жекпе-жектер, әуеден бомбалау және патрульдік ұрыстар

Соғыстың қалған бөлігінде немістер қамалға қайта шабуыл жасауға тырыспады. Ұрыстар қамалдың әуеден бомбалауынан, қамалдың қарулары мен неміс далалық артиллериясы арасындағы дуэльдерден және неміс және норвегиялық шаңғышы бөлімшелерінің барлау жұмыстарынан, сондай-ақ азық-түлік, оқ-дәрі және отын жеткізуден тұрды. Патрульдік іс-қимылдар нәтижесінде бірнеше норвегиялық сарбаз тұтқындалды. Неміс қаруларының позициялық қарулардың көзге көрінбейтін аймақтарында орналасуына қарсы тұру үшін норвегиялық артиллерияшылар екі 8,4 см далалық қаруын тұрақты қарулардың жете алмайтын жерлерін қорғау үшін орналастырды. Қоршау кезінде норвегиялық қарулар айналадағы аймақтағы пулемет ұяларын, қару позицияларын, басқару пункттерін және оқ-дәрі қоймаларын нысанаға алды. 23 сәуірде 7,5 см позициялық қарулардың бірі жойылды, бекіністің басқару мұнараларының бірі қирады және су құбыры бұзылды. Екінші 7,5 см қаруы 24 сәуірде жойылды. Бекініс үнемі артиллериялық отқа ұшырады және негізінен солтүстіктен күтілетін одақтастардың шабуылын қолдауға мүмкіндік беру үшін тұрды. 25 сәуірде немістер қамалға қарсы жаңа қару қолданды: гидросамолет бомба тастап, қабырғалар сыртындағы үйлерді қиратты, ал сынықтар бірнеше километр қашықтықтағы Хегра ауылына жетті. 29 сәуірден бастап артиллериялық бомбалаудың күші бірте-бірте артты, неміс қарулары Тронхеймдегі қару-жарақ қоймасынан алынған тұтқындалған норвегиялық гаубицалармен күшейтілді, ал келесі күні бекіністегі 10,5 см үш қарудың бірі жойылды. Қоршау кезінде Хегра бекінісіне 2300-ден астам снаряд түсті.

Вэрнес әуе станциясы

Норвегиядағы негізгі соғыс күшін тікелей қолдаудың бір жолы – Værnes әуе базасын бомбалау болатын. Бұл әуе база Германияның ең солтүстік әуеайлағы болып табылады және Тронхеймнің солтүстігіндегі неміс күштерін қолдау үшін өте маңызды еді. Бұл әсіресе Нарвик майданы үшін маңызды болды, себебі Вэрнестен оңтүстікке қарай ұшатын ұшақтар сол майданға жетпейтін еді. Мұны түсінген немістер, әуе жолағын кеңейту және жақсарту жұмысына 2000-ға жуық норвегиялық құлшындық еңбекшілерді толық жұмыспен қамтыды. Værnes әуе базасын бомбалау осы жұмысты тоқтатып, сондай-ақ солтүстіктегі норвегиялық күштерге қарсы бомбалау шабуылдарын қиындататын еді. Дегенмен, Værnes Хеградан алыс болғандықтан және қамалдың артиллериясының максималды атыс қашықтығы шамалы болғандықтан, мұны істеу мүмкін болмады. Дәл ату үшін тиімді қашықтық артиллерияның биіктік бұрыш өлшегішінің көрсеткішімен шектелгендіктен, тек шамалы болатын. Қамал ішінде қарулардың көтерілу бұрышын 19°-тан 26°-ға дейін арттыру үшін, қару қалқандарының және қару орнатуының бір бөлігін алып тастауға тырысты.

Хегра гарнизоны Værnes әуе базасына шабуыл жасауға алғашқы әрекетін 14 сәуірде жасады. Сол күні норвегиялық күйекті шанамен жүретін күзет әскері әуе базасындағы неміс әуе қызметінің қызу белсенділігін байқады. Қамалдың 8,4 см-лік далалық зеңбірінің біреуін жақын маңдағы Бланкхаммерен төбесіне көшіріп, содан қамалдан тыс жердегі неміс нысаналарын, оның ішінде стратегиялық маңызды әуе базасын бомбалау жоспарланды. Алайда, 15 сәуірдегі неміс шабуылынан бұрын жоспарды іске асыру мүмкін болмады. Шабуыл аймаққа көптеген неміс жаяу әскерлерін жеткізіп, жоспарларды орындауды қиын етіп берді.

Халықаралық БАҚ-тың назары

Қоршау кезінде Хегра бекінісіндегі күрес халықаралық БАҚ назарын өзіне аударды, мысалы, 22 сәуір және 2 мамырдағы "The Daily Telegraph", 16 сәуірдегі "The Manchester Guardian" газеттерінде жарияланған мақалалар. Бұл бекініс 6 және 13 мамырдағы "Time" журналындағы мақалаларда да еске алынды.

Дайындамалар және әсер ететін факторлар

2 мамырда радио арқылы Андальснес аймағынан одақтастардың шегінуі, немістердің Домбастан Сторёнға дейінгі Довре желісін басып алуы және Батыс Норвегиядағы Норвегияның 4-ші бригадасының капитуляциясы туралы хабар келді. Бұл 30 сәуірде нан қоры таусылған кезде күшейіп кеткен жабдықтау мәселелеріне үстелді. Келесі күні, 3 мамырда гарнизон капитуляцияға дайындық шарасы ретінде артиллериялық оқ-дәрілерін жоюға кірісті. Норвегиялықтармен бірге қамалда тұрған үш шведтік ерікті өз қызметтерінен босатылып, таулар арқылы шаңғы патрулімен швед шекарасына дейін жетеледі. Күндіз Трёнделаг аймағындағы норвегиялық командир полковник Оле Берг Гетцтің радио хабары таратылды. Гетц Норд-Трёнделагтағы күштерін капитуляциялап, Норвегияның оңтүстігінен британдықтардың шегінуінен кейін жағдай үмітсіз болғандықтан Трёнделагтағы барлық норвегиялық күштерге қаруларын тастауға кеңес берді. Трёнделагты капитуляциялау туралы шешімге сол күні Невилл Чемберленнің Оңтүстік Норвегиядағы одақтастардың әскери науқаны аяқталғанын жариялаған радио хабары ықпал етті. 4 мамырда радио, пулемет, карабин және басқа да ұсақ қару-жарақтарды жою басталды, сондай-ақ маңызды құжаттармен жүктелген шаңғы патрульдері жіберілді. Сол күні сағат 13:50-ге дейін полковник Гетцтің капитуляциясы расталды және бекіністің артиллериясын жою басталды.

Ұстап кету

5 мамырдың таңертеңгі сағаттарында жағдай мынадай еді: тамақ өте аз қалды, ал су бірнеше күнге ғана жететін. Норвегияның оңтүстігіндегі барлық басқа норвегиялық және одақтас күштер кері қайтарылды немесе басылды, ал Хегра бекінісі Нордландтың оңтүстігіндегі соңғы қарсылық ошағы болып қалды. Бір гауптман Гибель бастап келді, ол гарнизонның капитуляциясын қабылдады. Сол күні 190 ер адам мен бір әйел бекіністен шығып, тұтқынға түсті. Капитуляция кезінде Хегра бекінісінің гарнизоны 14 офицер, бір техникалық офицер, жеті сержант, бір офицер курсант, алты капрал, 161 сарбаз және медбике Анне Маргрете Бангтан тұрды. Лундамода тұтқындар түні бойы қорада ұсталды. Келесі күні, 6 мамырда, Хеградан алынған тұтқындар күшпен Берккке қарай марш жасады, онда әскери тұтқындар лагері құрылды. Мамыр айының соңында Берлиндегі неміс жоғары командасы Адольф Гитлердің қиын жағдайда көрсеткен қорғанысы үшін норвегиялық соғыс тұтқындарын босатуға жеке бұйрық бергенін жариялады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы жылдары норвегиялықтардың неміс қазасының саны туралы бағалаулары артық айтылды, кейбіреулер 1100 адам өлген немесе жараланған деді. Бірақ кейінгі зерттеулер нәтижесінде Хеграда 150-200 Вермахт сарбазы қаза тапқан немесе жараланған деген қорытындыға келді.