Кіріспе

Ураль тілдері
Румыния (Трансильванияда)
Хорватия

Жіктеу

Венгр тілі – ұрал тілдері отбасының бір мүшесі. Венгр тілі мен басқа ұрал тілдері арасындағы тілдік байланыстар 1670 жылдары байқалды, ал отбасының өзі 1717 жылы анықталды. Венгр тілі дәстүрлі түрде Батыс Сібірдің (Солтүстік Азияның Ханты-Мансия аймағы) манси және ханти тілдерімен бірге угрлік тармағына жатқызылатын болған, бірақ оның дұрыс топ екендігі қазір күмәнді. Самоид тілдері отбасының құрамына кіретіні анықталғанда, алғашқыда фин және угр тілдері (финно-угр тілдерінің ең ерекшеленетін тармақтары) самоид тармағына қарағанда бір-біріне жақын деп есептелді, бірақ қазір бұл көбінесе күмәндануда. Қазіргі әдебиет түркі тайпасы Оноғұрдың (яғни "он жебе" немесе "он ру") атынан шыққан деген гипотезаны қолдайды. Венгр тілі мен басқа угр тілдері арасында көптеген тұрақты дыбыстық сәйкестіктер бар. Мысалы, венгр тіліндегі белгілі бір жағдайдағы дыбыс ханты тіліндегі дыбысқа сәйкес келеді, ал венгр тіліндегі дыбыс ханты тіліндегі дыбысқа сәйкес келеді, сондай-ақ венгр тіліндегі соңғы дыбыс ханты тіліндегі соңғы дыбысқа сәйкес келеді. Мысалы, венгр тілінде ház "үй" – ханты тілінде xot "үй", венгр тілінде száz "жүз" – ханты тілінде sot "жүз". Угр және фин тілдері арасындағы айырмашылық зор, бірақ сәйкестіктер де тұрақты.

Ғылыми консенсус

Дәстүрлі көзқарас бойынша, венгр тілі өзінің угр тіліндегі туыстарынан б.з.б. 1-мыңжылдықтың бірінші жартысында, Оңтүстік Уралдың шығысында, Батыс Сібірде бөлініп шықты. Венгр тіліндегі ирандық қарыздар Угриктің ыдырауынан кейін бірден пайда болған және мыңжылдықтан астам уақытқа созылған. Оларға мыналар жатады: tehén 'сиыр' (қ. Авестаның daénu); tíz 'он' (қ. Авестаның dasa); tej 'сүт' (қ. Парсының dáje 'емшектейтін әйел'); және nád 'қамыс' (соңғы Орта Ираннан; қ. Орта Парсының nāy және қазіргі Парсының ney). Қазіргі Башқұртстанның оңтүстігіндегі археологиялық деректер Волга өзені мен Урал таулары арасындағы венгр қоныстарының бар екенін растайды. Оногорлар (және болгарлар) кейіннен тілге үлкен әсер етті, әсіресе 5-9 ғасырлар аралығында. Бұл түркі тілінен алынған сөздер көп және әр түрлі (мысалы, szó 'сөз', түркі тілінен; және daru 'құс', туысқан Перм тілдерінен), сонымен қатар Огур түркі тілінен алынған сөздерді де қамтиды; мысалы, borjú 'бұзау' (қ. Чуваштың păru, părăv және түрік тілінің buzağı); dél 'түс; оңтүстік' (қ. Чуваш тілінің tĕl және түрік тілінің диалектілік düš). Ауыл шаруашылығы, мемлекеттік басқару және тіпті отбасылық қатынастармен байланысты көптеген сөздер осындай тектің дәлелін көрсетеді. Венгр тілінің синтаксисі мен грамматикасы осы үш ғасыр ішінде осылай үлкен әсерге ұшырамады. Карпат алқабына венгрлер келгеннен кейін тіл түрлі тілді қауымдармен, оның ішінде славян, түркі және неміс тілдерімен байланысқа түсті. Бұл кезеңдегі түркі тілінен алынған қарыздар негізінен 12-13 ғасырларда Венгрияға қоныс аударған печенегтер мен кумандықтардан келді: мысалы, koboz 'қобыз' (қ. Түрік тілінің kopuz 'люта'); komondor 'құс иті' (< *kumandur < Куман). Венгр тілі көршілес славян тілдерінен 20% сөзді қарыздады: мысалы, tégla 'кірпіш'; mák 'мақ'; szerda 'сәрсенбі'; csütörtök 'бейсенбі'; karácsony 'Рождество'. Бұл тілдер өз кезегінде венгр тілінен сөздер алды: мысалы, серб-хорват тілінің ašov сөзі венгр тілінің ásó 'күрек' сөзінен алынған. Румын тіліндегі сөздіктің 1,6 пайызы венгр тілінен шыққан. 21 ғасырдағы зерттеулер урал тілдерінің, соның ішінде ерте венгр тілінің шығыс немесе орталық Сібірде, Обь және Енисей өзендері арасында немесе Ресей мен Моңғолия шекарасындағы Саян тауларының маңында пайда болғанын растайды. 2019 жылғы генетика, археология және лингвистикаға негізделген зерттеулер ерте урал тілінде сөйлейтін адамдардың Еуропаға шығыстан, атап айтқанда Шығыс Сібірден келгенін көрсетті.

Басқа көзқарастар

Венгр тарихшысы және археологы Гюла Ласло геологиялық мәліметтер, атап айтқанда, тозаңдарды талдау нәтижелері, ежелгі венгрлердің Орал таулары маңындағы жерде болғаны туралы мәлімдемеге қарсы келеді деп санайды.

Тарихи қайшылықтар

Қазіргі уақытта тіл біліміндегі консенсус бойынша, венгр тілі – урал тілдері отбасының бір мүшесі. Венгр тілін түркі тіліне емес, урал/фин-угор тіліне жатқызу мәселесі 18-ші және 19-шы ғасырлар бойына қызу саяси пікірсайыстарға себеп болды. 19-шы ғасырдың соңында, қарсы гипотеза венгр тілінің түркілік байланысын немесе, керісінше, урал және түркі тілдері отбасыларының урал-алтай тілдерінің жоғары деңгейдегі тобының бір бөлігін құрайтынын ұсынды. "Az ugor török háború" ("угор-түркі соғысы") деп аталатын академиялық пікірталасқа дейін, неміс тіл білімі маманы Йозеф Буденцтің жұмысына негізделген фин-угор гипотезасы екеуінің арасында дұрыс деп танылды. Шындығында, венгрлер бірнеше ғасырлар бойы бірге өмір сүрген кезеңде түркілік ықпалдарды сіңірді. Венгрлерге тиетін ықпал негізінен түркі тілдес оғыр тайпаларынан – Сабырлар, Атил болғарлары, Кабарлар және Хазарлар арқылы болды. Оғыр тайпалары көбінесе венгрлермен байланысты, олардың экзоэтнонимі әдетте түркі тайпаларының конфедерациясы – Оногорлардан (> (H)унгарлар) шыққан. Венгрлердің дәстүр-салты мен оғыр тайпаларының жалғыз тірі қалған өкілі – чуваш халқының ұқсастығы байқалады. Мысалы, венгрлер мал шаруашылығын оғыр тілінде сөйлейтін чуваш халқынан (немесе тарихи Сувар халқынан) үйренген болуы мүмкін, себебі егіншілік және мал шаруашылығына қатысты көптеген сөздер чуваш тілінен алынған. Чуваш халқының венгрлердің жерлеу салтына да күшті ықпалы болған.

Ежелгі венгр тілі

Венгр тілінің алғашқы жазбалары 10 ғасырға жатады, мысалы, грек тілінде жазылған Шығыс Рим императоры Константин VII-нің "Де Администрандо Империо" еңбегіндегі венгрлік жеке есімдер мен жер-атаулары. Ежелгі венгр жазуымен жазылған маңызды мәтіндер сақталған жоқ, себебі сол кездегі жазу құралы – ағаш – тез тозады. Венгрия Корольдігі 1000 жылы Стефан I құрды. Ел батыс үлгісіндегі христиан (рим-католик) мемлекетіне айналды, венгр рундары латын әрпімен алмастырылды. Тілдің ең ерте сақталған үзінділері 1055 жылғы Тихани аббаттығының құрылтай хатында латын мәтінімен араластырылған күйде кездеседі. Венгр тілінде толық жазылған ең алғашқы мәтін – 1190 жылдарға жатқан "Қоштасу уағызы мен дұғасы". Бұл ерте мәтіндердің орфографиясы қазіргі қолданыстағыдан едәуір өзгеше болғанымен, грамматика мен сөздік қорының өзгеруіне қарамастан, қазіргі венгрлер қайта құрылған тілдің көп бөлігін түсіне алады. 1300 жылдан кейін венгр әдебиетінің кең көлемді жинағы пайда болды. Венгр діни поэзиясының ең ерте мысалы – 14 ғасырға жатқан Марияның айқай-шуы. Киелі кітаптың алғашқы аудармасы 1430 жылдары жасалған гусит Киелі кітабы болды. Стандартты тіл дифтонгтарды жоғалтты, ал бірнеше постпозициялар, мысалы, "реа" ("үстіне") сөзі (1055 жылғы мәтіндегі "ұту реа" ("жолға") тіркесі кейіннен "ұтра" болып өзгерді) жұрнақтарға айналды. Дауыстылар үйлесім жүйесінде де өзгерістер болды. Бір кезде венгр тілінде алты етістік формасы болса, бүгінде тек екі-үш ғана қолданылады.

Қазіргі венгр тілі

1533 жылы Краков баспашысы Бенедек Комьяти жылжымалы шрифтпен басылған алғашқы венгр тіліндегі кітап – «A Szent Pál levelei magyar nyelven» (қазіргі орфография бойынша) кітабын жариялады. 17 ғасырға қарай тіл қазіргі түріне жақын болды, бірақ екі өткен шақ қолданыста қалды. Неміс, итальян және француз тілдерінен де сөздер енді. Осман империясының билігі тұсында (1541-1699) түрік тілінен де сөздер қарыздалды. 19 ғасырда Ференц Казинчи бастаған жазушылар тобы nyelvújítás (тілді жаңарту) процесін жетекке алды. Кейбір сөздер қысқартылды (мысалы, győzedelem > győzelem, 'жеңіс'); көптеген диалект сөздері ұлттық деңгейде тарады (мысалы, cselleng 'кешігу'); жойылған сөздер қайта қолданысқа енгізілді (мысалы, dísz, 'өрнек'); әртүрлі туынды жұрнақтарды пайдалану арқылы көптеген сөз тіркестері жасалды, сондай-ақ тілді кеңейтудің сирек қолданылатын басқа да әдістері пайдаланылды. Бұл қозғалыс он мыңнан астам сөзді құрады, олардың көпшілігі бүгінде белсенді қолданылады. 19 және 20 ғасырларда тілдің стандартизациясы одан әрі жалғасты, өзара түсіністік диалекттер арасындағы айырмашылықтар біртіндеп азайды. 1920 жылы Венгрия Трианон шартына қол қойып, аумағының 71 пайызын және этникалық венгр халқының үштен бір бөлігін жоғалтты. Бүгінде бұл тіл Венгрияда, сондай-ақ Румыния, Словакия, Сербия, Австрия және Словенияда ресми тіл мәртебесіне ие.

Ресми мәртебесі

Венгр тілі – Венгрияның мемлекеттік тілі, сондай-ақ Еуропалық Одақтың мемлекеттік тілі. Венгр тілі Сербияның Воеводина провинциясының мемлекеттік тілдерінің бірі және Словенияның үш муниципалитетінде – Ходош, Добровник және Лендавада, словен тілімен бірге мемлекеттік тіл мәртебесіне ие. Венгр тілі Австрияда, Хорватияда, Румынияда, Украинаның Закарпатье облысында және Словакияда ресми түрде аз ұлтты немесе аймақтық тіл ретінде танылған. Румынияда ол этникалық венгр халқы 20%-дан асатын коммуналар, қалалар және муниципалитеттерде жергілікті деңгейде қолданылатын мойындалған аз ұлтты тіл болып табылады.

Диалектілері

Венгр тілінің диалектілері: Алфёльд, Батыс Дунай, Дунай-Тиса, Король салдасы венгр тілі, Солтүстік-шығыс венгр тілі, Солтүстік-батыс венгр тілі, Секели және Батыс венгр тілі. Бұл диалектілердің көпшілігі бір-бірін түсінуге мүмкіндік береді. Этнологта бөлек тізімделмеген, бірақ айтылған венгр тілінің Ча́нго диалектісі, негізінен Румынияның шығысындағы Бакау округінде қолданылады. Ча́нго венгр халқы басқа венгрлерден көптеп оқшауланғандықтан, венгр тілінің ертерек түрлеріне жақын ерекшеліктерін сақтап қалған.

Просодия

Негізгі басымдық әрқашан сөздің бірінші буынында болады, фин тілінде және көршілес словак және чех тілдеріндегідей. Күрдес сөздердегі басқа буындарға екінші деңгейдегі басымдық түседі: viszontlátásra ("қоштасу") сөзі осылай айтылады. Бастапқы емес буындардағы ұзын дауыстылар ағылшын тілінде ұзақтығы мен басымдылығы байланысты болғандықтан, ағылшын тілінде сөйлейтін адамға басымды көрінуі мүмкін.

Грамматика

Венгр тілі – агглютинативті тіл. Ол сөздің мағынасын және грамматикалық функциясын өзгерту үшін түрлі қосымшаларды, көбінесе жұрнақтарды, бірақ сондай-ақ кейбір префикстерді және циркумфиксті пайдаланады.

Өлеңнің дауыстылар үйлесімі

Венгр тілі сөздерге жұрнақтарды қосу үшін дауыстылар үйлесімін пайдаланады. Яғни, көптеген жұрнақтың екі немесе үш түрлі түрі болады, және олардың арасынан таңдау негізгі сөздің дауыстыларына қарай жасалады. Бұл қағидадан шағын және болжамсыз ерекшеліктер де кездеседі.

Есімдіктер

Есімдерде 18 жағдай бар, олар тұрақты түрде жұрнақтармен жасалады. Атау жағдайы белгісіз (az alma 'алма') және, мысалы, айқындау жағдайы –t жұрнағымен белгіленеді (az almát '[Мен] алманы жеймін'). Жағдайлардың жартысы бастапқы нүкте, мақсат, беткей және жақындық арақатынастарын білдіреді (үш есе үш жағдай); –ból / –ből жұрнағы бастапқы нүкте мен ішкі жақ арақатынасын білдіреді: 'іштен'. Меншік ағылшын тіліндегідей иеленушіде емес, иеленілген нәрседе жұрнақ арқылы білдіріледі (Peter's apple – Péter almája, сөзбе-сөз 'Peter алмасы'). Зат есімдердің көпше түрі –k жұрнағымен жасалады (az almák 'алмалар'), бірақ саннан кейін жекеше қолданылады (két alma 'екі алма', сөзбе-сөз 'екі алма'; *két almák емес). Ағылшын тілінен айырмашылығы, венгр тілінде жағдай жұрнақтары және көбінесе алдынан қосылатын сөздердің орнына арттан қосылатын сөздер қолданылады. Венгр тілінде анықталған және анықталмаған екі түрлі артикль бар, олар ағылшын тіліндегі сәйкес артикльдерге шамамен ұқсас.

Сифаттар

Сифаттар зат есімнен бұрын келеді (a piros alma 'қызыл алма') және үш дәрежеге ие: жай (piros 'қызыл'), салыстырмалы (pirosabb 'қызылырақ') және күшейткіш (a legpirosabb 'ең қызылы'). Егер зат есім көпше немесе жағдай түрінде болса, анықтауыш сифат өзгермейді: a piros almák 'қызыл алмалар'. Дегенмен, толықтауыш сифат зат есіммен келіседі: az almák pirosak 'алмалар қызыл'. Сифаттар өздері зат есім рөлінде қолданылуы мүмкін (және жағдай жұрнақтарын қабылдай алады): Melyik almát kéred? – A pirosat. 'Қай алманы қалайсыз? – Қызылын'.

Сөз тәртібі

Сөздердің бейтарап реті – субъект-предикат-объект (SVO). Алайда, венгр тілі тақырыпқа баса назар беретін тіл, сондықтан сөздердің реті тек синтаксиске ғана емес, сонымен қатар сөйлемнің тақырып-баяндама құрылымына да байланысты (мысалы, қандай аспект белгілі деп есептеледі және неге баса назар аударылады). Венгр тіліндегі сөйлемде әдетте келесі рет болады: тақырып, баяндама (немесе назар), предикат және қалғаны. Тақырыптың өзі ұйғарымның тек сол нақты нәрсеге немесе аспектіге қатысты екенін көрсетеді, және бұл ұйғарымның басқаларға қатысты дұрыс еместігін білдіреді. Мысалы, "Az almát János látja" ("Жанос алманы көреді". Сөзбе-сөз "алма Жанос көреді"), мұнда алма тақырыпта, яғни басқа заттарды ол емес, басқа адамдар көре алады (мысалы, алмұртты Петр көре алады). Тақырып бөлігі бос болуы мүмкін. Баяндама тыңдаушыларға бұрын белгісіз болған немесе олардың білімін түзетуді қажет ететін жаңа ақпаратты көрсетеді. Мысалы, "Én vagyok az apád" ("Мен сенің әкеңмін"), "Империяға қарсы соққы" фильмінен алынған, мұнда "мен" (én) деген сөз баяндамада, яғни бұл жаңа ақпарат екенін және тыңдаушы оның әкесі басқа біреу деп ойлаған. Венгр тілі кейде сөздердің еркін реті бар деп сипатталғанымен, әртүрлі сөздердің реті әдетте бір-бірімен алмастырылмайды, ал бейтарап ретті қолдану әрқашан дұрыс емес. Интонация да әртүрлі тақырып-баяндама құрылымдарында өзгеше болады. Тақырып әдетте көтеріңкі интонациямен, ал баяндама – төмендеу интонациямен айтылады. Төмендегі мысалдарда тақырып *қарқынды*, ал баяндама (баяндама) **қалың әріппен** белгіленген.

János látja az almát. 'Жанос алманы көреді'. Бейтарап сөйлем.
**János** látja az almát. 'Жанос алманы көреді'. (Петр алманы көрмеуі мүмкін.)
*János* látja az almát. 'Жанос алманы көреді'. (Тыңдаушы бұл Петрдің ісі деп ойлаған болуы мүмкін.)
Látja János az almát. 'Жанос алманы көреді'. (Тыңдаушы Жанос алманы көрмейді деп ойлаған болуы мүмкін.)
János az almát látja. 'Жанос көретіні – алма'. (Жанос алмұрт емес, нақты алманы көреді. Алайда Петр алмұртты көре алады.)
Az almát látja János. 'Жанос көретіні – алма'. (Петр алманы көрмеуі мүмкін, бірақ мысалы, оның иісін сезуі мүмкін.)
Az almát János látja. 'Алманы Жанос көреді'. (Питер оны көрмейді, бірақ мысалы, алмұртты Питер көре алады.)

Әдептілік

Венгрия тілінде сыпайылық деңгейін білдіру үшін төрт деңгейлі жүйе бар. Ең жоғарыдан төменгіге дейін: Ön (önözés): Бұл форманы сөйлеуде қолдану, сөйлескен адамға деген құрметті көрсетеді, бірақ бұл ресми мәтіндер мен іскерлік қарым-қатынастарда сөйлеудің жалпы тәсілі. Мұнда "сіз" деген сөз екінші тұлғада, бірақ грамматикалық тұрғыдан үшінші тұлғада қолданылады. Maga (magázás, magázódás): Бұл форманы қолдану сөйлеушілердің сөйлесген адамынан қашықтық сақтау ниетін көрсетеді. Басшы өзінің қарауындағы қызметкерге "мага" деп те айта алады. Әртүрлі сөздерден басқа, грамматикалық жағынан "önözés" сияқты. Néni/bácsi (tetszikezés): Бұл сыпайылықты білдірудің біршама мейірімді жолы және грамматикалық жағынан "önözés" немесе "magázódás" сияқты, бірақ сөйлемнің негізгі етістігін толықтыру үшін көмекші рөлде "tetszik" ("ұнайды") етістігін қосады. Мысалы, балалар ата-анасы, жақын достары немесе туыстары емес ересектерге "tetszik" ("сізге ұнайды") деп сөйлеуі керек: "Hogy vagy?" ("Қалайсың?") сұрағы "Hogy tetszik lenni?" ("Сізге қалай болу ұнайды?") болады. Егдеулерге, әсіресе әйелдерге, ересектер де осылай сөйлейді. Te (tegezés, tegeződés немесе pertu, латын тілінен алынған per tu): Жалпы, яғни жоғарыда аталған сыпайылық формаларының ешқайсысы қажет емес адамдармен, сондай-ақ діни контексте Құдайға жүгіну үшін қолданылады. Ең жоғары дәрежелі патшаға дәстүрлі түрде "per tu" деп, барлық шаруалар мен дворяндар бірдей сөйлеген, бірақ 1918 жылдан бері Венгрияда патша болмағандықтан, бұл тәжірибе тек халық аңыздарында және балалар әңгімелерінде сақталған. "Tegezés" 1990 жылдардың басынан бері бұқаралық ақпарат құралдарында және жарнамаларда жиі қолданылады. Бұл бейресми және әдетте отбасыларда, достар мен әріптестер арасында, жастар арасында және ересектер балалармен сөйлескенде қолданылады; оны ағылшын тілінде біреуді есімімен атауға теңеуге болады. Интернетте ағылшын тілінің (көптеген қазіргі диалекттерде T–V айырмашылығы жоқ тіл) кеңінен қолданылуына байланысты "tegezés" сыпайылыққа қарамастан, интернеттегі адамдарға жүгінудің стандартты тәсіліне айналып келеді. Төрт деңгейлі жүйе "tegeződés" және "önözés" кеңеюіне байланысты біршама әлсіреген. Көпұлтты компаниялардың Венгрияға келгеннен кейін туындаған кейбір ерекшеліктер бар, олар өз клиенттеріне ең әдепсіз формада (te) сөйлейді. Типик мысал – шведтік IKEA жиһаз дүкені, олардың веб-сайты мен басқа да жарияланымдарында клиенттерге "te" формасында жүгінеді. Жаңалықтар сайты IKEA-дан – "неге сіздер клиенттерге осылай тіл қатасыз?" деп сұрағанда, IKEA-ның PR менеджері жауабында – "неге сіздермен сөйлесесіздер?" деп, олардың қарым-қатынас стилі IKEA-ның ашық көзқарасын және швед мәдениетін көрсетеді деп түсіндірді. Алайда Франциядағы IKEA сыпайы (vous) формасын қолданады. Тағы бір мысал – Венгрияның Yettel (бұрынғы Telenor, мобильді желі операторы) клиенттерімен байланысы. Yettel бизнес клиенттерімен сыпайы "ön" формасында, ал қалған клиенттермен кем сыпайы "te" формасында сөйлейді.

Сөз құрастыру

Сөздер күрделі немесе туынды болуы мүмкін. Көптеген туынды сөздер жұрнақтар арқылы жасалады, бірақ туынды префикстердің де шағын тобы бар.

Жазу жүйесі

Венгр тілі бастапқыда оңнан солға қарай жазылған ежелгі венгр руналарымен жазылған, олар сырт көрінісі жағынан жақсы танымал футарк руналарына ұқсас, бірақ олармен байланысты емес. 1000 жылы Степан I Венгрия Корольдігін құрғаннан кейін, ескі жүйе біртіндеп латын әліпбиіне ауыстырылды және оңнан солға қарай жазу тәртібі қабылданды. Қазіргі күні күнделікті өмірде қолданылмайтын болғанымен, ескі жазу әлі де белгілі және кейбір әуесқойлар оны қолданады. Қазіргі венгр тілі кеңейтілген латын әліпбиін қолданады және фонемалық орфографияға ие, яғни жазу тілінен айтылуын болжауға болады. Латын әліпбиінің стандартты әріптерінен басқа, венгр тілінде қосымша дауысты дыбыстарды көрсету үшін бірнеше өзгертілген латын әріптері қолданылады. Оларға ұзын дауыстыларды белгілеу үшін өткір акценттер қойылған әріптер (á, é, í, ó, ú), ал «ö» және «ü» әріптеріне, сондай-ақ олардың ұзын әріптері «ő» және «ű» дауыстыларын көрсету үшін диакритикалық белгілер (умляуттар) кіреді. Кейде (әдетте компьютердегі техникалық қате салдарынан) «ó» әрпі «o» орнына, ал «ú» әрпі «u» орнына қолданылады. Бұл көбінесе Latin 1 / ISO 8859-1 кодық бетінің шектеулеріне байланысты. Бұл әріптер венгр тілінің бөлігі емес және қате басылған деп саналады. Венгр тілін Latin 2 / ISO 8859-2 кодық бетімен дұрыс көрсетуге болады, бірақ бұл кодық беті әрқашан қолжетімді болмайды. (Венгр тілі – екі әріптің «» және «» бірдей қолданылатын жалғыз тіл.) Unicode оларды қамтиды, сондықтан оларды интернетте қолдануға болады. Сонымен қатар, әріптер жұбы «gy», «ny», «sz» және «zs» сөздерде «d+y», «n+y», «s+z» және «z+s» дыбыстарын білдіреді (шамамен британдық «duke» немесе американдық «would you» сөздеріндегідей) – олар «d» әрпі айтылғанда тілдің таңдайына бағытталуымен ұқсас механизм арқылы жасалады. Венгр тілінде «ly» әрпі «l» үшін, ал «j» әрпі «y» үшін қолданылады, бұл поляк тіліндегі кері тәртіпке сәйкес келеді. Бұл әріптер алфавитте жеке әріптер болып саналады. «ly» әрпі де «бір әріпті диграф» болып табылады, бірақ ол «l» (ағылшын тіліндегі «fly» сөзі сияқты) айтылады және көбінесе ескі сөздерде кездеседі. «dz» және «zs» әріптері экзотикалық қалдықтар болып табылады және тіпті ұзын мәтіндерде де табу қиын. Кейбір әлі де кең таралған мысалдар: «madzag» («арқан»), «edzeni» («жаттығу»), «dzsungel» («жунгли»). Кейде диграфтарды қамтитын сөздерді бөлу үшін қосымша ақпарат қажет: «házszám» («үй нөмірі») = «ház» («үй») + «szám» («нөмір»), «házs + zám» емес. Венгр тілінде ұзын және қысқа дауыстылар арасында айырмашылық бар, ұзын дауыстылар өткір акценттермен жазылады. Сондай-ақ, ұзын және қысқа дауыссыздарды ажыратады, ұзын дауыссыздар екі еселенеді. Мысалы, «lenni» («болу»), «hozzászólás» («пікір білдіру»). Диграфтар ұзын дауыссыздар ретінде айтылғанда триграфтар ретінде жазылады: «gy + y» = «gyy», мысалы «művésszel» («суретшімен»). Бірақ сөзді екіге бөліп жазғанда, екі әріптің толық жазылуы керек. Мысалы, («автобуспен»): busz szal. Құрама сөздің бірінші бөлігі диграфпен аяқталып, екінші бөлігі сол диграфпен басталса, екі диграф та жазылады: «jegy + gyűrű» = «jegygyűrű» («жарқанат / неке жүзігі», «jegy» – «белгі», «таңба» мағынасында; «jegyben lenni / járni» – «жарқанатта болу» мағынасында; «gyűrű» – «жүзік»). Венгр мәтінінде кездесетін барлық триграфтар екі еселенген диграфтардың нәтижесі болып табылады, бірақ бірнеше ерекшеліктер бар: «tizennyolc» («он сегіз») – «tizen + nyolc» тіркесімі. Венгр тілінде бір және екі әріптің жұптары бар, мысалы «tol» («итеру») және «toll» («қауырсын» немесе «қалам»). Ағылшын тілінде сөйлейтіндерге олар бастапқыда ерекше болып көрінуі мүмкін, бірақ жаңа орфография мен айтылуды үйренгеннен кейін, жазудағы венгр тілі көбінесе фонемалық болып табылады (этимологиялық жазулар мен «ly, j» әріптерін ескермегенде).

Сөз тәртібі

Сөздердің реті негізінен жалпыдан ерекшеге қарай өтеді. Бұл – әдеттегі аналитикалық тәсіл және көбінесе венгр тілінде қолданылады.

Атау реті

Венгр тілінде «шығыс есімдер тіртібі» деп аталатын тәртіп қолданылады, онда тегі (әдетте, туыстық) бірінші, ал аты соңғы болып келеді. Егер екінші аты болса, ол бірінші атынан кейін жазылады.

Венгер тіліндегі атаулар

Түсініктілік үшін, шетел тілдерінде венгр есімдері көбінесе батыс есімдер тізбесімен жазылады. Бірақ кейде, әсіресе Венгрияның көрші елдерінде – венгр халқының саны көп болатын жерлерде – венгр есімдер тізбесі сақталады, себебі онда шатасу аз болады. Мысалы, "сутек бомбасының әкесі" деп аталған венгр физигінің туған есімі Теллер Эде болған, бірақ ол 1930 жылдары АҚШ-қа көшіп кеткендіктен Эдвард Теллер деп танылды. 20 ғасырдың ортасынан бұрын жеке есімдер көбінесе есімдер тізбесімен бірге аударылатын, бірақ қазір бұл сирек кездеседі. Мысалы, пианист шетелде Андраш Шиффті пайдаланады, Эндрю Шиффті емес (венгр тілінде Шифф Андраш). Егер екінші есім болса, ол ортаңғы есімге айналады және әдетте әріппен қысқартылмай, толық жазылады.

Венгрия тіліндегі шетелдік атаулар

Қазіргі уақытта шетелдік есімдер венгр тілінде қолданылғанда өз ретімен сақталады. Сондықтан:

Амкор Кис Янош Лос-Анджелесте болғанда, Джон Траволтаны көрді. (Яғни: Янош Кис Лос-Анджелесте болған кезде Джон Траволтаны көрді.) Венгр есімі Кис Янош венгр есімдерінің ретімен (Янош – Джонға балама), бірақ шетелдік есімі Джон Траволта батыс есімдерінің ретімен қалдырылады. 20-ғасырға дейін шетелдік тұлғалардың есімдерін кері аудару ғана емес, оларды «венгрлендіру» де ортақ болған: Гете Янош Фаркас (шын есімі Иоганн Вольфганг Гете). Бұл қолданыс бүгінде қызықсыз сезіледі, өйткені тек бірнеше белгілі тұлғалар ғана венгрлендірілген есімдерімен аталады, олардың ішінде Верн Гюла (Жюль Верн), Маркс Кароли (Карл Маркс), Колумбуш Кристоф (Кристофер Колумб; соңғысы түпнұсқа итальян тілінен немесе мүмкін лигурия тілінен ағылшын тіліне де аударылған). Кейбір тілдік тамыры бар адамдар мұндай қолданысқа қарсы, бірақ белгілі бір тарихи діни тұлғалардың (оның ішінде папалардың) есімдері барлық сөйлейтін адамдардың арасында әрқашан венгрлендіріледі, мысалы, Лютер Мартон (Мартин Лютер), Хуш Янош (Ян Хус), Кальвин Янош (Джон Кальвин); монархтардың есімдері сияқты, мысалы, Испания королі Хуан Карлос I – I. Янош Карроли, ал Ұлыбританияның қайтыс болған королевасы Елизавета II – II. Елизавета деп аталады. Еуропаның қалған бөлігінде әдетте батыс ретімен жазылатын жапон есімдері венгр тілінде бастапқы ретімен сақталады, мысалы, Куросава Акира, Акира Куросава емес.

Күні мен уақыты

Жапон, қытай және корей тілдеріндегідей, венгр тілінде де күнді және уақытты көрсету жалпыдан ерекшеге қарай жүреді, яғни ең алдымен жыл, одан кейін ай, содан соң күн жазылады.

Курстар

MagyarOK – Бастаушыларға арналған оқулық және жаттығу кітабы. Szita, Szilvia; Pelcz, Katalin (2013). Печ; Печ университеті. MagyarOK сайты. Әдеби тілдегі венгр тілі – Бастаушыларға арналған толық курс. Rounds, Carol H.; Sólyom, Erika (2002). Лондон; Нью-Йорк: Routledge. Бұл кітап 15 тарау арқылы венгр тіліне кіріспе береді. Диалогтар CD-де қолжетімді. Венгр тілін өзіңіз үйреніңіз – Бастаушыларға арналған толық курс. Pontifex, Zsuzsa (1993). Лондон: Hodder & Stoughton. Чикаго: NTC/Contemporary Publishing. Бұл венгр тілінде сөйлеу және жазу бойынша толық курс. Курс 21 тараудан тұрады, онда диалогтар, мәдени ескертулер, грамматика және жаттығулар бар. Диалогтар кассетада қолжетімді. Hungarolingua 1 – Magyar nyelvkönyv. Hoffmann, István; басқалар (1996). Дебрецен жазғы университеті. Hungarolingua 2 – Magyar nyelvkönyv. Hlavacska, Edit; басқалар (2001). Дебрецен жазғы университеті. Hungarolingua 3 – Magyar nyelvkönyv. Hlavacska, Edit; басқалар (1999). Дебрецен жазғы университеті. Бұл оқулықтар Дебрецен университетінің жазғы мектебі бағдарламасымен шетелдіктерге венгр тілін оқыту үшін әзірленген. Кітаптар толығымен венгр тілінде жазылған, сондықтан өздігінен оқуға қолайлы емес. Алғашқы екі кітапта қолданылған венгр сөздерінің ағылшын, неміс және француз тілдеріне аудармасы бар қосымша "сөздік" бар. Magay және Kiss авторларының "NTC-нің венгр-ағылшын сөздігі". (Жаңа басылымын табуға болар. Бұл 1996 жылғы басылым.)

Басқалар

Абандоле, Даниэль Марио: Венгрияның инфлекциялық морфологиясы. Академиялық баспа. Будапешт, 1988 жыл. Балаз, Геза: Венгр тілінің тарихы. Тілге арналған нұсқаулық. Томас Д. ДеКорнфельд аударған. Корвина баспасы. Будапешт, 1997 жыл. Стефанидтер, Эва Х. (ред. ): Ағылшын және венгр тілдерінің салыстырмалы талдауы. Академиялық баспа. Будапешт, 1986 жыл.