Каллао шайқасы: Испания мен Перудің теңіз шайқасы (1866)

Кіріспе

1866 жылы Испания мен Перу арасындағы теңіз шайқасы Каллао шайқасы (Оңтүстік Америкада Лангэс деп аталады) 2 мамырда 1866 жылы адмирал Касто Мендес Нунестің басқаруымен келген испан флоты мен Перудің Каллао портындағы нығайтылған батареялар арасында өтті. Испан флоты Каллао (немесе Эль Кальяо) портын бомбалады. Перу және американдық дереккөздерге сәйкес, қала құрылыстарына елеулі зиян келтірместен кері шегінді, ал испандық мәліметтер мен француздық бақылаушылардың айтуынша, жағалау қорғанысының барлық қаруларын тоқтатқаннан кейін шегінді. Бұл испан және перу әскерлері арасындағы соғыстың соңғы шайқасы болды.

Өмірбаян

Президент Хуан Антонио Пезет 1863 жылдың сәуір айында Перу президенті болды, осы кезде Испания Америкадағы жоғалған колонияларын қайтарып алып, беделін қайта жаңғыртуға тырысып жатқан еді. Испания өз жорығын гуаноға бай Чинча аралдарын басып алудан бастады және Ламбайектегі екі испан азаматының өлтірілуіне өтемақы ретінде сома талап етті. Президент Пезет шешімсіздік танытып, Перудің көптеген гуано кендерін алып, Испанияға беруге кірісті, себебі испандық кемелер Кальяо және жақын жағалауға қауіп төндіріп тұрды. Пезет Перудің теңіз күштері испан флотына қарсы тұруға тым әлсіз деп ойлады. 1865 жылдың қараша айында ұлттық сезімге толы сәтте полковник Мариано Игнасио Прадо төңкерілгеннен кейін Пезеттен билікті тартып алды және Кальяо шайқасымен аяқталған испан агрессиясына қарсы тиімді қорғаныс ұйымдастырды. 1866 жылдың ақпан айында Абтао шайқасынан кейін Мендес Нуньес Оңтүстік Америка порттарына жаза беру шараларын қолдануға шешім қабылдады, алғашқы нысанасы – қорғалмаған Чилидің Вальпараисо порты болды. Чили суларындағы бейтарап британдық және американдық теңіз командирлері бұл әрекеттің алдын ала алмады, испандықтар қалаға бомба тастады және Чилидің сауда флотын жойды. Мендес Нуньес содан кейін Испания үшін күшті портқа шабуыл жасап, флотымен Перудің жақсы қорғалған Кальяо портына бет бұрды. 2 мамырда басталған шайқаста екі тарап та темір кемелерді пайдаланып, қашықтықтан қатал күрес жүргізді. Американдық, британдық және француз кемелері бұл шайқасты бақылап отырды.

Шайқас

Испандықтар Кальяоға 25 сәуірде 7 соғыс кемесі мен 7 көмекші кемесімен 252 қару алып келді, олардың көпшілігі (126 дана) 68 фунттық зеңбіректер. Испан кемелеріне темірден жасалған «Нумансия» және бу фрегаттары «Реина Бланка», «Резолюция», «Беренгела», «Вилла де Мадрид», «Алманса» және корвет «Венседора» кірді. Испан флоты V пішінді формациямен ерекшеленді, кіші кемелер арт жағында орналасты. Бұл Американың Тынық мұхиты суларында жиналған ең күшті флоттардың бірі болды. Шабысқа дейін Перу президенті Мариано Игнасио Прадо Испанияға қарсы әскер мен қала халқын жұмылдырды. Бұрын Фрэнсис Дрейк пен Джон Хокинстің шабуылына тойтарыс берген Кальяо бекінісінің күшті бекіністері мен батареялары 5 ауыр британдық 22 тонналық Блейкли зеңбіректерімен күшейтілді. Сонымен қатар, екі бронетурбаға, «Junín» және «La Merced»-ке төрт Армстронг зеңбірегі орнатылды, олар 10 см қалыңдықтағы темір белдеумен қорғалған. Армстронг және Блейкли зеңбіректері сол кездегі ең күшті қарулар болды және Перу үшін ұлттық мақтаныш еді. Перуліктердің барлығы 52 зеңбірегі және «Колон», «Тумбес» және «Сачака» әскери кемелерінде тағы 13 зеңбірегі болды. Сонымен қатар, Перуде екі жергілікті темір кеме салынды: Конфедерация стиліндегі казематты қошқарлы темір кеме «Лоа» және монитор «Виктория», сондай-ақ жаяу әскер мен атты әскер. Испан флоты V пішінді шабуыл желісімен 10:00-де шығанаққа кірді және екі ұрыс желісін құрды: солтүстікте темір кеме «Нумансия» және фрегаттар «Алманса» мен «Резолюция», ал оңтүстікке қарай фрегаттар «Вилла де Мадрид», «Беренгела» және «Реина Бланка» жылды. Флоттың қалған бөлігі, соның ішінде корвет «Венседора», Сан-Лоренцо аралына жақын қалды. Сол кездегі ең ірі кемелердің бірі «Нумансия» шабуылды бастау үшін алға жылжи бастады. Дереккөздің сенімділігі күмәнді: 2018 жылғы сәуір айы.

11:50-де темір кеме «Нумансия» қорғанысқа оқ атты. Перу форты «Санта-Роза» көп ұзамай жауап берді. Испан әскери кемелеріне ешқандай оқ тимеді, сондықтан зеңбіректерді қайта баптау қажет болды; егер перу артиллериясы испан кемелері позиция алғанда оқ атып бастағанда, осы уақытты үнемдеуге болар еді. Батареялар атысты қайта бастағанда, «Нумансия» кемесіне оқ тиіп, испан адмиралы Мендес Нуньес жараланды. Алайда кеменің бронясы зақымдануға жол бермеді. «Cañón del Pueblo» 500 фунттық Блейкли зеңбірегі ауыр кері серпілістен жолдан шығып кетті. Испан фрегаты «Вилла де Мадрид» 450 фунттық Блейкли снарядына тап болды, нәтижесінде 35 адам зардап шекті және қазандығы қирады. Кеме корвет «Венседора» арқылы шайқастан шығарылды, ал маневр кезінде перу форттарына 200-ден астам оқ атты. «Беренгела» Армстронгтың 300 фунттық снарядымен су сызығы бойында екі жағынан тесіліп, кері шегінуге мәжбүр болды. Ол «Junín» бронетурбасындағы Армстронгтың барлық зеңбіректерін үнсіз қалдырды. Сондай-ақ, «Альманса» фрегатына 14:30-да тағы бір оқ тиді, нәтижесінде 13 экипаж мүшесі қаза тапты және оның ұнтақ қоймасы жарылып, кері шегінуге мәжбүр болды. Жарты сағаттан кейін қажетті жөндеу жұмыстарын жүргізгеннен кейін ол өз орнына оралып, перулықтарға қарсы іс-қимылын қайтадан бастады. Осы кезде екі тараптан да қатты атыс болды. Испан «Бланка» кемесі «La Merced» бронетурбасына тиіп, оны қиратып, Перу қорғаныс министрі Хосе Гальвес және полковниктер Корнелио Борда мен Энрике Монтес сияқты 93 адамды өлтірді немесе жарақаттады. «Чакабуко» батареясы да зардап шекті, бірнеше зеңбірегі мен ерікті экипаждың көп бөлігін, сондай-ақ «Санта-Роза» және «Пинчича» форттарын жоғалтты. Біріншісінде кеме капитаны Муньон жарақат алды, ал екіншісінде 2 зеңбірегі жоғалды. Сонымен қатар, «Майпу» және «Индипенденсия» батареялары толығымен үнсіз қалды. Перуліктер ауыр зардап шекті, өйткені шайқаста болған 3000 жаяу әскер мен атты әскердің көбі испандықтардың қонуға тырысуына жол бермеу үшін бекіністердің сыртында орналасқандықтан, «Нумансия», «Алманса», «Резолюция» және «Венседора» кемелерінен оқтарға ұшырады. 16:00-де Лизардо Монтеро басқаратын кішкентай перу флоты екі рет испандықтарға жақындағаннан кейін, «Санта-Роза» фортының тек 12 немесе 14 зеңбірегі ғана испандықтардың оғына жауап берді. Олардың бір оғы «Бланкаға» тиіп, 8 адам қаза тауып, капитан Топете жараланды. Алайда 17:00-де «Санта-Роза» қару-жарағы үш зеңбірекке дейін қысқарды. Ауыр жарақат алған адмирал Мендес Нуньес флотқа атысты тоқтатуды бұйырды. Испан экипажы ауыр зақымданып, одан әрі күресу мүмкін болмағандықтан, майданнан кері шегінді. Соғыс аяқталды. Жаман күйде қалған испандық кемелер бірнеше күн бойы Сан-Лоренцо аралында қалды, жараланғандарын емдеп, жөндеу жұмыстарын жүргізді.

At 11:50 hours, the ironclad Numancia opened fire on the defenses. The Peruvian fort Santa Rosa fired back soon after. No shot hit the Spanish warships, so the guns had to be recalibrated; a loss of time that could have been avoided if the Peruvian artillery had begun firing over the Spanish ships while they were taking up positions. When the batteries resumed their fire, a shot hit the Numancia injuring the Spanish Admiral Méndez Nuñez. The ship, however, suffered no damage thanks to its armor. The Cañón del Pueblo, a 500 pound Blakely gun, became unusable as the heavy recoil made it derail. The Spanish frigate Villa de Madrid, meantime, was hit by a Blakely 450 pound projectile, which inflicted 35 casualties and destroyed her boilers. The ship had to be towed out of the battle by the corvette Vencedora, while she fired over 200 shots on the Peruvian forts during the maneuver. The Berenguela, pierced side to side at the waterline by an Armstrong 300 pound projectile, was also forced to retreat. She had silenced all the Armstrong guns from the Junín armoured turret. Also, the frigate Almansa was hit by another shot at 14:30, resulting in the deaths of 13 crewman and causing an explosion of her powder room, thus forcing her to retreat. Half an hour later, having made the necessary repairs, she returned to her position and resumed the action against the Peruvians. By this time, there was heavy fire from both sides. A Spanish shot from the Blanca hit the armored turret La Merced, destroying it and killing or injuring 93 men, including Peruvian Secretary of Defense José Gálvez and colonels Cornelio Borda and Enrique Montes. Chacabuco battery was also affected, losing several cannons and a great number of its volunteer crew, as well as Santa Rosa and Pinchicha forts. In the first one was wounded Ship's captain Muñón, and the second one lost 2 cannons. In addition, Maipú and Independencia batteries had been completely silenced. The Peruvian sustained then heavy casualties, as many of the 3,000 infantry and cavalry troops present during the battle had been entrenched outside the forts to prevent an alleged Spanish attempt of landing, suffering the gunfire of the Numancia, the Almansa, the Resolución and the Vencedora. At 16:00, having been repelled the small Peruvian fleet under Lizardo Montero, which approached the Spanish twice, only 12 or 14 of Santa Rosa fort guns responded yet to the Spanish fire. One of their shots hit the Blanca, killing 8 men and injuring Captain Topete. At 17:00, nevertheless, Santa Rosa's guns had been reduced to three. The badly wounded Admiral Méndez Núñez then ordered the fleet to suspend the fire. The Spanish crews, having sustained heavy damage and it being impossible for them to fight any longer, retreated from the battlefield. The battle was finished. The badly battered Spanish ships remained for several days on San Lorenzo island, taking care of their wounded and their repairs.

Нәтижелер

Испаниялықтар үшін бұл шабуыл жеңіс болды. Адмирал Мендес Нуньестің айтуынша, шайқас кезінде жағалау батареяларының көбісі үнсіздікке түсті, ал Санта-Роза бекінісінің үш қана пушкасы испан флоты майданды қалдырғанда оқ атқан. Ол сондай-ақ соңғы оқтардың оқ-дәрісіз атқандағы оқтар екенін хабарлады, бұл француз корветі «Венус» капитаны шайқас кезінде растады. Көп ұзамай француз газеті La Presse бомбалауды испандықтардың жеңісі ретінде көрсететін мақала жариялады:

Кальяодан 9 мамырда келген хабарлар осы жердің бомбалауы туралы мынадай мәліметтерді береді. 2 мамырда испан флоты Кальяоға және 90 пушкамен қаруланған оның мықты батареяларына шабуыл жасады, олардың арасында Армстронг [типі] болды. Оқ ату күндіз тоқтағанда, үш перулік пушка ғана оқ атқызып тұрды. Барлық бронели батареялар қолдан шығарылды. Жеңіске жеткен флот «Ұзақ өмір патшайым!» деп айқайлап, оқ атуын тоқтатты. Маусымның басында Испанияда жеңіс жаңалықтары зор той-думандармен қарсы алынды, оның кірісі соғыста қаза болғандардың жесірлері мен жетімдеріне берілді. Мендес Нуньес Карл III Корольдік және Ең жоғары орденінің Ұлы кресімен марапатталды және генерал-лейтенант шеніне көтерілді. Шайқасқа қатысқан кемелердің командирлері де жоғарылатылды, ал олардың экипаждары екі есе жалақы алды. Оларды құрметтеу үшін 1866 жылғы 20 шілдеде, Лисса шайқасынан бұрын, австриялық адмирал Вильгельм фон Тегеттхофф өзінің экипажына «Каллаодағы испандарды үлгі етіңдер!» деп үндеді. Екінші жағынан, перуліктер шайқасты жеңіс ретінде тойлады, испандықтардың Оңтүстік Американы қайта отарлауға тырысуын тоқтатқандарын мәлімдеді. 1866 жылғы 3 мамырдағы жеке хатында американдық куәгер Т. Х. Нельсон былай деп жазды:

«Каллаоға келтірілген зиян көз тартарлық емес. [Перу] батареялары [испан] эскадрильясын соншалықты ұстап тұрды, қалаға бомбалауға уақыт болмады». Шындығында, шайқастан кейін туған қызығушылық пен таңғажайып жағдай соншалықты үлкен болды, соғысқа куә болған американдық және британдық әскерлер «Viva el Perú!» деп шу көтерді. 1870 жылы, бұрынғы АҚШ генералы, АҚШ Перудегі өкілдігінің мүшесі Элвин Петерсон Хови, АҚШ Мемлекеттік хатшысы Гамильтон Фишке жазған хатында шайқасты екі ел үшін де шешуші емес, бірақ даңқты деп сипаттады:

Бірақ шайқас даңқты «Дос-де-Майо» күні болды, өйткені Испания мен Перу екеуі де оны осылай атады, және флот батыл түрде форттарға қарай жылжып, үш ширек мильге жетті. Олар батыл түрде оқ атып алмасып тұрғанда, екі торпеда жарылып, кемінде 150 фут биіктікке су бағаналарын көтерді. Испан флотының барлығы кері шегінді және күні бойы алыстан соғысты. Осы іс-әрекеттің нәтижесі Перу мен Испания үшін де даңқты болды. Перу үшін бұл күн мәңгілік той болады, ал Испания үшін Кальяо герцогы осы жеңіс үшін өзінің титулын алды!

Салдары

Шабуылдан бірнеше ай өткен соң, Тынық мұхиты соғысының әйгілі темір кемелері – «Уаскар» мен «Индепенденсия» Перу флотына қосылды. Соғыс әлі де бейбіт келісімсіз жалғасқан кезде, перулықтар Филиппинге шабуыл жасау мүмкіндігін қарастырды, бұл испандық кемелерді осы аймақтан қууға бағытталған еді. Перу үкіметі Америка Азамат соғысында Конфедерация үшін күресіп, өзін танытқан коммодор Джон Рэндолф Таккерді жалдады. Бірақ капитан Лизардо Монтеро бастаған, Мигель Грау Семинарио, Аурелио Гарсиа-и-Гарсиа және басқа да бірнеше перулік офицерлер бұл шешімге наразылық білдірді. Олар теңіз шайқасын басқаруға және жеңіске жеткізуге басқа офицерлермен бірдей қабілетті екендерін көрсеткендіктерін еске салды және өздерінің қызметтік тағайындамаларынан бас тартты. Ақырында, бұл идеядан бас тартылды, бірақ Таккер Перу Амазонкасын зерттеу және картаға түсіру жұмысын тапты. Осы оқиғамен қатар, Оңтүстік Америка суларында испан фрегаттары «Бланка», «Резолюсьон», «Вилья-де-Мадрид», «Альманса», «Консепсьон» және «Навас-де-Толоса» болғандықтан Атлантикадан испандық шабуылдың қаупі, сондай-ақ 22 тамызда испан фрегаты «Герона»ның тағайындалмаған чили корветі «Торнадоны» қолға түсіргені Филиппинге қарсы экспедицияны тоқтатып тастады. Испанияның Тынық мұхитындағы экспедициясы 1868 жылы ресми түрде аяқталды, бірақ бейбітшілік келісімі 1879 жылға дейін қол қойылған жоқ. Мадридтегі Кальяо алаңы және кейіннен Мадрид метросының Кальяо станциясы осы шайқастың құрметіне аталды.