Кіріспе

Жұмыртқалық резерв – дені сау және сәтті жүктілікке әкелетін ұрықтандыруға қабілетті жұмыртқа жасушаларын қамтамасыз ету мүмкіндігін анықтау үшін қолданылатын термин. Ана жасы ұлғайған сайын, жүктілікке қабілетті жұмыртқа жасушаларының саны төмендейді, бұл жас пен әйелдің фертильділігі арасындағы кері байланыстың маңызды факторы болып табылады. Жеке әйелдердің жұмыртқалық резервін бағалауға белгілі бір әдіс болмаса да, оны жанама жолмен анықтау сүексіздікті емдеуде маңызды рөл атқарады.

Құру

Жұмыртқалық жасушаны әйелдің репродуктивтік өмірінде пайдаланатын жұмыртқа қоры деп қарастырады. Адамның жұмыртқалығында бастапқы фолликулдар тобы болады. Ұрықтанудан кейінгі 18-22 аптада әйелдің жұмыртқалығында фолликулдардың ең көп саны байқалады (орташа есеппен шамамен 300 000, бірақ жекелеген жағдайларда 35 000-нан 2,5 миллионға дейін). Бастапқы жұмыртқалық резерв мөлшеріне генетика күшті әсер етеді. Митоз эмбрионның жатыр ішіндегі өмірінің үшінші аптасында басталады, ал 5-ші мен 7-ші апталар аралығында шамамен 10 000 оогония пайда болады. Дегенмен, жұмыртқалық резерв 6 айлық эмбриондарда ең жоғары деңгейде болады. Содан кейін бұл сан тек азаяды, себебі жаңа синтез және дифференциация жүрмейді. Бала туылмас бұрын, бұл қор 8 миллионнан астам потенциалды ооциттен 2 миллионға дейін төмендейді. Бұл көрсеткіш 30 жасқа дейін біртіндеп азаяды, содан кейін күрт төмендеу байқалады. Әйел туғанда шамамен 1-2 миллион ооцит болады. Олардың 400 000-ы жасөспрімдік кезеңге жетеді, ал тек 400-і жетіліп, овуляцияға ұшырайды. Қалғандары атризияға ұшырайды, бұл табиғи апоптоз процесі болып, фолликулдың ыдырауына алып келеді.

Құлдырау

Әрбір менструалдық циклде овуляция кезінде бір жұмыртқа жасушасы босатылады. Сонымен қатар, жетілуге дайындалған қалған фолликулдар атрезия арқылы жоғалады. Репродуктивтік жаста жұмыртқа жасушаларының жаңаруы өте сирек немесе мүлдем болмайды. Дегенмен, менструалдық цикл кезіндегі бұл жоғалу айына шамамен 10 жұмыртқа жасушасын құрайды, бұл өмір бойындағы жұмыртқа жасушаларының жоғалуының аз бөлігі ғана. Жасқа байланысты жұмыртқалық резервтің төмендеуіне ықпал ететін қосымша механизмдердің бірі – BRCA1, MRE11, Rad51 және ATM сияқты ДНК-ны гомологтық рекомбинация арқылы жөндеуге қатысатын белоктардың гендік экспрессиясының төмендеуі. BRCA1 және ATM арқылы ДНК-ның екі тізбекті үзілуінің гомологтық рекомбинациялық жөнделуі адамдар мен басқа да түрлердің жұмыртқа жасушаларында жасқа байланысты әлсірейді. BRCA1 мутациясы бар әйелдерде жұмыртқалық резерв төмендеуімен қатар, мутациясы жоқ әйелдерге қарағанда ертерек менопауза басталады. Бұл қан тестісі циклдің 3-күніндегі FSH деңгейін анықтайды. Циклдің 3-күні таңдалды, себебі осы кезде эстроген деңгейінің төмен болуы күтіледі, бұл маңызды фактор, өйткені FSH деңгейі теріс кері байланысқа ұшырайды. Сондықтан, FSH деңгейін анықтау кезінде эстроген деңгейінің төмен болған кезде алынғанын көрсету үшін тиісті эстрадиол деңгейін қосу қажет. Егер әйелде сирек менструация байқалса, FSH және эстроген деңгейін кездейсоқ өлшеуге болады, егер эстроген деңгейі төмен болса, бұл жарамды. Әдетте, репродуктивтік әлеуеті бар әйелдерде FSH деңгейі 10 мIU/мл-ден төмен болуы күтіледі (10-15 мIU/мл деңгейі шекті саналады), бірақ нақты нәтижелер зертханада қолданылатын талдау түріне байланысты болады. ФСГ және соңғы кезде Ингибин B жұмыртқалық резервпен байланысты екені көрсетілгенімен, анти-Мюллер гормоны (АМГ) биохимиялық тест ретінде тиімдірек екені анықталды. АМГ негізгі фолликулдың таңдалуында ғана емес, сонымен қатар преантральды фолликулдарды іріктеу процесінде де маңызды рөл атқарады. Менопаузаға шамамен 15 жыл қалғанда, АМГ деңгейінің бірте-бірте төмендеуі логарифмдік үлгіге сәйкес келеді. Бұл төмендеу менопаузаға шамамен 5 жыл қалғанға дейін жалғасады, содан кейін АМГ деңгейі айтарлықтай төмендейді. Алайда, диета, физикалық жаттығулар және/немесе бариатриялық хирургия арқылы тиімді басқарылған поликистоздық жұмыртқалар синдромы (ПКОС) бар адамдарда АМГ деңгейі қалыпқа келген кезде де фертильділік жақсарады. Атап айтқанда, 7.14-25 пмоль/л аралығындағы АМГ деңгейі қалыпты жұмыртқалық реакцияны көрсетеді. Керісінше, 7.14 пмоль/л-ден төмен және 25 пмоль/л-ден жоғары АМГ деңгейлері тиісінше төмен және жоғары жұмыртқалық реакцияны көрсетеді. Дегенмен, жоғары деңгейлер поликистоздық жұмыртқалар синдромы бар әйелдерде кездесуі мүмкін, бұл әйелдердің фертильдігіне әсер етеді, сондықтан АМГ және трансвагинальды ультрадыбыс арқылы антральды фолликулдардың санын есептеу жұмыртқалық резервті және болашақ фертильділікті бағалаудың ең жақсы тәсілі болып табылады. Бұл комбинация кейде «Биологиялық сағат тестісі» деп аталады. Кломифенді сынақ – бұл тәсілдің бір түрі. Тағы бір тәсіл – гинекологиялық ультрадыбыс арқылы жұмыртқалықтарды тексеру және олардың мөлшерін анықтау, өйткені жұмыртқа жасушаларынан айырылған жұмыртқалықтар көбінесе кішкентай болады, сондай-ақ ультрадыбыс арқылы антральды фолликулдардың санын тексеру.

Салдары

Жұмыртқалық қоры жеткіліксіз әйелдердің инфертильдік терапиясымен жүкті болуы күмәнді. Қосымша ақпарат үшін "Жұмыртқалық қорының жеткіліксіздігі" және "Фолликулға ынталандыратын гормон" тақырыптарын қараңыз.