Кіріспе

Италиядағы қала

Авелла – Италияның оңтүстігіндегі Кампания облысының Авеллино провинциясындағы қала және коммуна. Ол фундук өсіруімен әйгілі, оның ғылыми атауы (Corylus avellana) осы аумақтан шыққан.

Этимология

Индоевропалық *h₂ebōl, *h₂ebl (алма) түбірімен байланысты болуы мүмкін, "алма бақтарының шығу тегі" деген мағынаны білдіреді (төменде қараңыз).

Тарих

Көне Абелла, оның қоныстанған аймағы Самниттер мен Рим дәуірінде қазіргі тарихи орталықтың екі ядросының шығыс бөлігімен ішінара сәйкес келді, ежелгі Кампанияның орташа және шағын орталықтарының арасында маңызды болды, бірақ жақын орналасқан Ноладан маңыздылығы мен көлемі бойынша кем түсті. Римге дейінгі кезеңде аймақ Осцилердің билігінде болды. "Жаңағы шығысқа бет бұру дәуірінен" (шамамен б.з.д. 650-545 жылдар) көптеген қабірлер табылды, олар солтүстік-шығысқа қарай (С. Паолино жері және іргелес аудандар) және көне қаланың батысында (С. Наццаро жері) орналасқан қабірстандықтарда кездеседі. Қабірлер қарапайым жерлеу орны болып табылады және көбінесе жергілікті керамика мен импортталған ыдыстардан құралған бай мүрде заттарын қамтиды. Жақын маңдағы Ноладан өзгеше, онда керамика басым болса, осы кезеңде буккеро және Коринфтік вазалардың имитациялары ерекше көзге түседі, бұл пішіндер Капуада табылғандарымен сәйкес келіп, қаланың этрусктік сипатын көрсетеді. Б.з.д. 5 ғасырынан бастап Абелла, аймақтың қалған бөлігі сияқты, Самниттердің гегемониясы астында болды және кейіннен қала мәртебесіне ие болды, бұл амфитеатрдың солтүстігінде табылған үйлердің қалдықтарымен расталады. Қалалық аймақ (Помпейдің шамамен жартысы) өзеннің оңтүстігіндегі сәл көтеріңкі жерді алып жатты және таулардан келген су тасқындарына жиі ұшырады.

Роман Авелла

Қабырғалардың шығыс жартысы тұрақты жоспарланған, ал амфитеатрға енгізілген жалғыз жақсы сақталған бөлігі – б.з.б. 2-ші ғасырдағы екінші Пуника соғысынан кейін салынған, әртүрлі өлшемдегі ретсіз блоктармен қапталған бетоннан жасалған құрылыс. Қала б.з.б. 87 жылы Әлеуметтік соғыста Сулламен қиратылып, ол оны ветерандары үшін колонияға айналдырды. Бұған дәлел – қоныстанғандарға жерді бөлу (центуриатсия), ол Нола аймағының жалғасы болып табылатын аумақтың жазық бөлігінде жүзеге асырылды, және оның кейбір жолдары сақталған. Шындығында, шығыс-батыс бағытта үш декуман және солтүстік-оңтүстік бағытта сегіз кардин анықталады, олар әр жағы 715 метр болатын алаңдарды (центуриялар) бөліп көрсетеді, олар жүз учаскеден тұрады. Ортогональды қала жоспары қираудан кейін жаңадан реттелген сияқты. Республикалық дәуірдің соңында қоғамдық ғимараттар салынды, ал жеке ғимараттар амфитеатрға жақын шеткі аймақтарда қайта жаңартылды. Тұрғын үйлердің орнына бақшалар пайда болды, бұл қаланың ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығынан басқа ірі экономикалық қызметтері болмағанын көрсетеді. Жақын маңдағы рустикалық виллалар – құлдарды пайдалана отырып басқарылатын үлкен жер иеліктерінің (латифундиялар) орталықтары болды. Liber de Coloniis бойынша, Веспасиан өз бостандықтарын және оған тәуелді адамдарын осы жерге қоныстандырды, бірақ бұл трактаттан және Плинийден оның сол кезде колония мәртебесіне ие болмағаны көрінеді, бұл мәртебе ол Траян тұсында қол жеткізген. Бұл императордың билігінде болған болуы мүмкін. Вергилий мен Силий Италик оның аумағы астықпен құнарлы емес, бірақ жеміс ағаштарына бай деп санады (maliferae Abellae): айналасында өте жақсы сапалы фундук немесе жаңғақ көп болды, олар сол жерден nuces Avellanae деп аталды. Антономазия бойынша, итальян тіліндегі атау жалпы жаңғақты білдіретін сөз ретінде қалыптасты. Кейінгі империя кезеңінде Абелла, Ноланы қиратқан Аларик I-нің шабуылы сияқты, шапқыншылықтардан кейін қала ретінде біртіндеп жойылған сияқты.

Кейінгі дәуір

Ежелгі замандағыдай, тіпті орта ғасырларда да Авелла Нолан аймағымен және одан да нақтырақ Terra di Lavoro аймағымен байланысын сақтап келді. 1860 жылдан кейін ғана Авелла муниципалитеті Авеллино провинциясына қосылды, бірақ оның аумағы ежелгі Ирпинияның құрамына кірген жоқ.

Негізгі көрікті жерлер

Қазіргі Авелла қаласы Апеннин тауларының етегіне жақын жазықта орналасқан; бірақ ежелгі қаланың қалдықтары, әлі де Авелла Векья деп аталады, айтарлықтай биіктіктегі төбеде орналасқан, таулардың бірін құрайды және төмендегі жазықты кеңінен көреді; сондықтан Вергилийдің "despectant moenia Abellae" деген сөзі. Бұл жердегі қираған ғимараттардың іздері кең аумақты алып жатқан, олардың ішінде амфитеатр, ғибадатхана және басқа да құрылыстардың қалдықтары, сондай-ақ ежелгі қабырғалардың бөлігі бар. Оска тілінде жазылған ұзын жазу Абелла мен Нола арасындағы шартты жазба. Бұл жазу (Моммсеннің пікірінше) Екінші Пуникалық соғыстан кейін көп ұзамай жасалған, және ол қалалық билік өкілдеріне қатысты ерекше мәліметтермен ғана емес, сонымен қатар оска тілін зерттеу үшін маңызды құжаттардың бірі болып табылады. "Сантиссимо" ауданында, С.Пьетро шіркеуіне жақын жерде, форуммен байланысты болған қоғамдық ғимараттың күмбездері сақталған. Аймақта республика дәуірінің соңы мен империяның бірінші ғасырындағы әртүрлі жерлеу ескерткіштері табылды, олар Ордус әулетіне тиесілі, төбедегі виллалардан және қаладан шығатын жолдар бойында орналасқан. Тиберий дәуіріне жататын Люций Ситриус Модестінің бейнесі Сан-Пьетро шіркеуінің қасбетіне көп бұрын орнатылған. Ноланың епископы болған кезде салынған немесе қалпына келтірілген Ноланың әулие Паулинінің жанында христиандық культ ғимаратының, зират сипатындағы құрылысының іздері бар. Жақын жерде Камерелль ди Пьянура үңгірі орналасқан – бұл карст үңгірі. Орта ғасырлық ескерткіштердің ішінде 9-11 ғасырларда салынған Санти Мартири Назарио е Сельсо шіркеуі бар.

Амфитеатр

Амфитеатр колония мәртебесіне ие болғаннан кейін көп ұзамай, туфтан жасалған opus reticulatum техникасымен салынған. Ол Помпеядағы амфитеатрдың шамамен өлшемдерін қайталайды. Қабырғалардың оңтүстік-шығыс бұрышында және ішінара табиғи еңісте орналасқан, тек оңтүстік бөлігі ірі күмбездерге сүйенеді, ал арена жер бетінен төмен орналасқан. Эллипстің басты осындағы (itinera magna) екі негізгі кіреберіс дәлізі, аренадан бөліп тұратын подиум және туфтан жасалған орындықтар жақсы сақталған. Ғимараттың схемалық суреті императорлық дәуірдегі құрметті тұғырдың бір жағында табылды. Кейінгі империя кезеңінде подиумда мал шаруашылығына арналған құрылыстар салу басталды, бірақ Батыс Рим империясының құлауы салдарынан тоқтатылды.

Көлік

Авелла Неаполь Порта Нолана – Баяно айналма жолында станцияға ие.