Кіріспе
Құс түрлері
Маскалы құс (Sula dactylatra), сондай-ақ маскалы ганнет немесе көк бетті құс деп те аталады, Sulidae тұқымдасына жататын ірі теңіз құсы. Француз натуралисі Рене Примвер Лессон алғаш рет 1831 жылы сипаттаған маскалы құс, Sula туысына жататын алты құс түрінің бірі. Оның типикалық сулид дене пішіні, ұзын, сүйір, сарғыш түсті мүсік, ұзын мойын, аэродинамикалық дене, ұзын, жұқа қанаттары және сүйір құйрығы бар. Ересегі ақ түсті, қара қанаттары, қара құйрығы және қара бет маскасымен ерекшеленеді; ол маскалы құстардың ең ірі түрі болып табылады. Екі жыныстың да реңі бірдей. Бұл түр тропикалық мұхиттарда кең таралған, бірақ Атлантиканың шығысы мен Тынық мұхитының шығысында кездеспейді. Соңғысында ол бұрын маскалы құстың кіші түрі саналған Наска құсымен (Sula granti) алмастырылады. Ұя салу көбінесе құрлықтан алыс аралдар мен атолдарда, сондай-ақ азық іздеу үшін қажетті терең суға жақын жерлерде орналасқан колонияларда жүзеге асады. Ұялаған кезде аумақтық мінез танытып, ұясын қорғау үшін агонистік көрсетілімдер жасайды. Жұптасуға дайын және жұптасқан құстар танысу және құдаласу ритуалдарын орындайды. Аналық құс өсімдіктерден алыс, жазық жердегі шағын ойыққа екі ақ, борпылдақ жұмыртқа салады. Балапандар қауырсынсыз туылады, бірақ жақын арада ақ түсті жұмсақ қауырсындармен жабылады. Әдетте, екінші туған балапан тірі қалмайды және оны үлкен ағасы өлтіреді. Бұл құстар тамаша суға шомылушылар, ол құбылысын орындау үшін жоғары жылдамдықпен мұхитқа сүңгіп түседі, негізгі азығы – ұшатын балықтар. Түрге көптеген қауіп-қатерлер төндірмейді; оның саны азайып бара жатқанмен, Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оны алаңдатуға аз себеп болатын түр деп санайды.
Таксономия
Француз натуралисі Рене Лессон 1822 жылдың тамыз айынан 1825 жылдың наурызына дейін әлемді айналып келген Луи Исидор Дюперри басқарған "Ла Кокиль" кемесінің экипажының мүшесі болды. Дюперридің саяхат туралы көп томдық басылымында Лессон орнитологиялық бөлімдердің авторы болды. 1829 жылы Оңтүстік Атлант мұхитындағы Ассенсия аралына сапар жасау туралы есебінде Лессон маскалы сиськилермен кездескенін айтты және түсіндірмеде Sula dactylatra есімді екі атауын ұсынды. Кейіннен Лессон 1831 жылы маскалы сиськтің толық сипаттамасын берді. Түрлік эпитеті ежелгі грек тіліндегі δάκτυλος, яғни "саусақ", және латын тіліндегі ater, яғни "қара", сөздерінен құралған. Бұл "ұшқандағы саусақ тәрізді қанат ұштарына" сілтеме жасайды. Швеция зоологы Карл Якоб Сундевалл 1837 жылы Атлант мұхитынан 1827 жылдың 6 қыркүйегінде алынған жас ересектемеген құстан түрді Dysporus cyanops деп сипаттады. Түрдің атауы ежелгі грек тіліндегі κύανος, яғни "көк", және ὄψ, яғни "көз", сөздерінен шыққан. Ағылшын орнитологы және құс суретшісі Джон Гулд 1846 жылы Австралиядан Sula personata түрлерін сипаттады, түрдің атауы латын тіліндегі personata сөзі, яғни "беткейлі". Гулд 1865 жылы шығарған Австралия құстарына арналған нұсқаулықта Sula cyanops атауын қабылдады. Сундеваллдың екі атаулы атауы Лессонның 1829 жылғы жазбасы түрді жеткілікті түрде сипаттамағаны себепті қолданылды. Алайда 1911 жылы австралиялық әуесқой орнитолог Грегори Мэтьюс Лессонның 1829 жылғы есебі құсты сипаттамағанына қарамастан, оның 1831 жылғы есебінің Сундеваллдан алты жыл бұрын жазылғанын, демек Sula dactylatra атауына басымдық берілуі керек екенін көрсетті. Америка Орнитологиялық Одағы 1920 жылы тізімдеріне 17-ші қосымшаны енгізу арқылы осы шешімді қабылдады. "Маскалы сиськ" атауы Халықаралық Орнитологтар Одағы (IOC) тарапынан ресми атау ретінде бекітілді. Бұл түрді сондай-ақ маскалы қаз, көк бетті сиськ, ақ сиськ (қауырсыны үшін) және сыбызғы сиськ (ерекше дыбысы үшін) деп те атайды. Сент-Хелена аралында бұл түрге жататын 14 000 жылдық субфоссильді сүйектер табылған.
The English ornithologist and bird artist John Gould described Sula personata in 1846 from Australia, the species name being the Latin adjective personata, meaning Gould adopted the name Sula cyanops in his 1865 Handbook to the Birds of Australia. Sundevall's binomial name was followed as Lesson's 1829 record did not sufficiently describe the species; however, in 1911, the Australian amateur ornithologist Gregory Mathews pointed out that although Lesson's 1829 account did not describe the bird, his 1831 account did, and thus predated Sundevall by six years, and hence Sula dactylactra had priority. The American Ornithological Union followed in the 17th supplement to their checklist in 1920. "Masked booby" has been designated the official common name by the International Ornithologists' Union (IOC). The species has also been called the masked gannet, blue faced booby, white booby (for its plumage), and whistling booby (for its distinctive call). Subfossil bones 14,000 years old belonging to the species have been found in deposits on St. Helena Island.
Түрішілік өзгерістер мен түрлік түрлері
Маскалы құстың таралу аймағында мөлшеріне қатысты клиналды өзгерістер байқалады. Атлантикалық құстар ең кішкентай, ал олардың мөлшері батысқа қарай, Тынық мұхиты арқылы Үнді мұхитына қарай ұлғаяды, онда ең ірі жекелеген құстар кездеседі. мтДНК бақылау аймағының тізбектерін пайдалана отырып жүргізілген генетикалық талдау, Үнді және Тынық мұхиттарындағы популяциялар шамамен 180 000 жыл бұрын күрт өскенін, ал олар шамамен 115 000 жыл бұрын Атлантикалық популяциялардан бөлінгенін көрсетті. Бұдан әрі, әрбір мұхит ішінде физикалық кедергілерге сәйкес келмейтін популяциялар арасындағы ген ағынының төмендеуіне қатысты деректер бар. Халықаралық орнитологтар одағы төрт түрше таниды. Неміс орнитологы Густав Хартлауб бұл таксонды 1859 жылы Сомали жағалауындағы Майд аралынан, сол аттас қаланың жанынан сипаттаған. Ол оның қара маскасы мен көк-сұр аяқтарының Сандеваллдің көк бетті цианопсынан және сары аяқтары бар Лессонның дактилатрасынан ерекшеленетінін атап өткен. Түрше атауы ежелгі грек тіліндегі μέλανος, яғни «қара», және ὄψ, яғни «бет» сөздерінен шыққан. S. d. tasmani van Tets, Meredith, Fullagar & Davidson, 1988 (S. d. fullagari кіші атаумен): Тасман маскалы құсы. Лорд-Хоу және Кермадек аралдарында көбейетін түрі. Жаңа Зеландиялық натуралист Уолтер Оливер 1930 жылы бұл құстың ирисінің ақшыл емес, қоңырғылт қара түсті екенін атап өткен, бірақ 1990 жылға дейін Р.М. О'Брайен мен Дж. Дэвис оны ресми түрде зерттемеген, және оның басқа популяцияларға қарағанда қанаттары ұзын екені анықталды. Олар оны жаңа түрше деп жіктеді: S. d. fullagari. Ал, бұрын Лорд-Хоу және Норфолк аралдарынан табылған ірі палеонтологиялық үлгілер 1988 жылы жеке түр ретінде жіктелген, S. tasmani, полинезиялықтар мен кейіннен еуропалық теңізшілер мен қоныс аударушылардың салдарынан жойылған деп есептелген. Алайда, палеоэколог Ричард Холдауэй және оның әріптестері 2001 жылы қазба таксонының ерекшелігіне күмән келтірді, ал 2010 жылы Жаңа Зеландия биологы Тэмми Стивс және оның әріптестері қазба материалдары мен ДНК-ны зерттегенде олардың айтарлықтай үйлесетінін анықтады, сондықтан жойылған және тірі жандардың екеуі де бір таксон екені анықталды, қазір S. d. tasmani деп аталады, өйткені бұл атау S. d. fullagari-ге қарағанда басымдыққа ие. Кермадек аралдарындағы далалық зерттеулер ересектердің ұстараларының ашық сары түсті екенін, ал ересек еркектердің аяқтарының ұрғылары әйелдерге қарағанда ашық сары екенін көрсетті. S. d. personata Gould, 1846 (S. d. californica және S. d. bedouti) Орталық және Батыс Тынық мұхитында, Австралияның төңірегінде, сондай-ақ Мексика мен Тынық мұхитындағы Клипертон аралында, Орталық Америка жағалауында көбейеді. Соңғы екі жердегі құстар californica түршесі ретінде бөлінген, ал Солтүстік-Батыс Австралиядағы популяция bedouti түршесі деп аталған, бірақ екеуі де әдетте жеке түршелер деп есептелмейді.
The form breeding on Lord Howe and the Kermadec Islands. The New Zealand naturalist Walter Oliver had noted that this bird had dark brown rather than pale irises in 1930, but it was not until 1990 that it was formally investigated by R. M. O'Brien and J. Davies and found to also have longer wings than other populations. They classified it as a new subspecies: S. d. fullagari. Meanwhile, large prehistoric specimens known from the Lord Howe and Norfolk Island had been classified as a separate species, S. tasmani, in 1988, thought to have become extinct due to Polynesian and then European seafarers and settlers. However, the paleoecologist Richard Holdaway and colleagues cast doubt on the distinctness of the fossil taxon in 2001, and a 2010 review by the New Zealand biologist Tammy Steeves and colleagues of the fossil material and DNA found the two overlapped considerably, and hence the extinct and living entities were found to be the same taxon, now known as S. d. tasmani as this name has priority over S. d. fullagari. Fieldwork in the Kermadec Islands indicates the bills of adults are bright yellow, and that adult males had brighter yellow feet than females. S. d. personata Gould, 1846 (includes S. d. californica and S. d. bedouti)
Breeds in the central and western Pacific and around Australia, as well as off Mexico and on Clipperton Island in the Pacific Ocean off the coast of Central America. Birds of the latter two locations have been separated as subspecies californica, and the north west Australian population has been named as subspecies bedouti, but neither is usually considered distinct;
Сипаттама
Ең ірі түрі – маскалы баубау, қанаттарының ұзындығы және салмағы бойынша ерекшеленеді. Оның дене пішіні сұлыдтарға тән, ұзын, сүйір тұмсығы, ұзын мойны, аэродинамикалық денесі, ұзын, жіңішке қанаттары және сүйір құйрығы бар. Ересегінің түсі ақ, қанаттары мен құйрығы қара. Екі жыныстың да қауырсындары ұқсас, маусымдық өзгерістер байқалмайды, бірақ әйелдер еркектерге қарағанда орташа есеппен сәл ауыр және ірілеу болады. Бетінің, мойнының және көздің айналасындағы тері қара немесе көк қара түсті болып сипатталады. Бұл ақ қауырсындармен сәйкес келіп, маска тәрізді көрініс береді. Номинативті подвидінің тұмсығы ашық сары, жасыл реңді, кейде түбінде сұр түсті болады. Жасырақ баубаулардың басы мен жоғарғы бөлігі жолақты немесе дақты сұр қоңыр түсті, ал мойын жағасы ақшыл. Қанаттары қоңыр, ал астыңғы бөлігі ақ. Тұмсығы сарғыш, беті көк сұр, ал көзі қара қоңыр. Еректері жетілген баубаулардың мойын жағасы мен құйрығы кеңейеді, ал басында ақ қауырсындар көбейеді, 14-15 айлық шамасында басы толық ақ түске енеді. Толық ересектерге тән қауырсынды үш жасқа толғанға дейін үш-төрт ай бұрын ие болады. Маскалы баубау теңізде көбінесе үнсіз болады, бірақ ұялайтын орындарында қыңсылдайды. Аталықтардың ең негізгі дауысы – төмен қарай түсетін сыбызғы, ал аналықтары – қатты дауыспен соққылайды. Ересек маскалы баубау туысқан Наска баубауынан сары (қызғылт сары емес) тұмсығымен, ірілігімен және жыныстық диморфизмінің аздығымен ерекшеленеді. Соңғысы жазық емес, тік жартастарда ұялайды. Атлантикадағы Кариб теңізінің баубаулары кейде солтүстікке қарай, АҚШ-тың шығыс жағалауындағы жылы Оңтүстік Гольфстрим суларына дейін жүзіп кетеді, Нью-Джерси мен Нью-Йорктегі Айленд Бичтен бірнеше жазба бар. Делавэр шығанағынан, Мэриленд штатының Вурчестер округінен, сондай-ақ Испания жағалауындағы сулардан да жазғы жазбалар кездеседі. Муссондық маусымда (жылдың ортасында) маскалы баубау Үндістанның батыс жағалауында сирек кездеседі, Керала, Карнатака және Махараштра штаттарынан мәліметтер бар. Бұл Жаңа Гвинеяның солтүстігіндегі Каролин аралдарына кездейсоқ ұшып келетін құс.
Ұрық өсіру колониялары
Асыл тұқымдылар шалқары аралдарда, атоллдарда және қайырларда қоныстанады. Лорд-Хоу аралы – ең оңтүстік колония. Жақын жердегі терең су қоректену үшін маңызды. Мысалы, Ұлы Барьер рифінің шетіндегі Рейн аралының айналасындағы сулар өте терең. Осы жер бедерінде маскалы бұқалар әдетте тегіс, жалаңаш немесе ашық, көтерілген жерлерді таңдайды, олар мұхитқа қол жеткізе алады. Көбейтін маусымда олар колонияның жанында қалады. Басқа уақыттарда жас құстар мен кейбір ересектер кеңінен таралады, бірақ кейбіреулері жыл бойы колонияда қалады. Көптеген (бірақ барлығы емес) құстар туған колониясында көбейеді; бір жерде көбейе бастағаннан кейін, олар жыл сайын сол жерге оралады. Ең ірі маскалы бұқалар колониясы Тынық мұхитының шығысындағы Клипертон аралында орналасқан. Клипертон терең сумен қоршалған тар тізбек. Арал 1788 жылы ашылған кезде Лорд-Хоу аралындағы колония мыңдаған жұптан тұрған, бірақ 2005 жылға қарай 500 жұптан аспайтын болды – көбінесе жағалаудағы шағын аралдарда, қалғаны екі қиын қол жетімді шыңда. Адамдардың аң аулауы рөл атқарған деп есептеледі; 1918 жылы аралға егеуқұйрықтар әкелінгенімен, олардың балапандарды немесе жұмыртқаларды өлтіре алатынына ешқандай дәлел жоқ – мүмкін, ересек бұқалардың үлкендігіне байланысты. Маскалы бұқаның көбеюі алғаш рет 1908 жылы Норфолк аралының жанындағы Филип аралында тіркелген. 2007 жылға қарай аралда шамамен 300 жұп көбейді, бірақ жабайы жануарларды алып тастағаннан кейін арал флорасының жаңаруы қолайлы ұялау орындарын шектеуі мүмкін. 2006 жылы екі жұп қоңыр бұқалар колониясында ұя салды. Атлантикадағы маңызды ұялау аймақтарына Бразилия жағалауындағы Рокас атолы және Оңтүстік Атлантикадағы Ассенсион аралы кіреді. Бұл түр 1984 және 1985 жылдары Мексика шығанағындағы Құрғақ Тортугаларда ұя салуға тырысты; 1998 жылы онда 19 жұп тіркелді.
Мінез-құлық
Маскалы фуган әдетте кеміндегі биіктікте ұшады және сағатына дейін жылдамдыққа жетеді. Ол сырғанау мен күшті, мерзімді қанат соғумен белсенді ұшуды кезектестіреді. Оны көбінесе жалғыз немесе оның колониясына қайтып келгенде шағын топта кездестіруге болады. Маскалы фуганның ұзақ өмір сүруіне қатысты, 1979 жылдың қыркүйегінде Непиан аралында (Норфолк аралынан) таңбаланған құс 24 жыл мен 9,9 айдан кейін 2004 жылдың шілдесінде Жаңа Каледониядағы Пайн аралынан шамамен алыс жерде балық аулау құралдарына ілігіп, қайта босатылды. Ең ұзақ қашықтық - ; 1981 жылдың желтоқсанында Ұлы Барьерлі рифтегі Рейн аралында таңбаланған құс 1986 жылдың желтоқсанында Норфолк аралынан (Филлип аралынан) ұсталып, босатылды.
Ұрпақ өсіру және қыз-келіншектер
Бүркітқойлар 4-5 жасында көбейе бастайды, бірақ кейде 3 жасында да көбейе алады. Клипертон аралында жұмыртқа салу қараша айында ең жоғары шарына жетеді, бұл қаңтар айындағы айналасындағы сулардың балыққа толы болуымен (өсіп келе жатқан балапандар үшін) үйлеседі. Ұясы – диаметрі белгілі бір мөлшерде тазаланған жер, оның ішінде шағын (тереңдігі аз) ойыс болады. Бір қапталға екі ақ түсті жұмыртқа салынады, әр жұмыртқаның арасында 5-8 күн болады. Кейде үш жұмыртқасы бар ұялар кездеседі, мұндай жағдайларда басқа ұядан домалап түскен жұмыртқа болуы мүмкін. Жұмыртқалардың орташа мөлшері және салмағы 45 күн бойы екі ересек құсқа шайқалады. Көбінесе екі жұмыртқа салынып, бірақ кіші балапан көбінесе бірнеше күн ішінде өліп қалады. Бұл түрдің таралған аймағында кеңінен байқалған. Дорвард Ассенсион аралында құстың өлімін күдіктендірді. Сиблицид (балапандарды өлтіру) Галапагос аралдарындағы Наска бүркітқойында байқалған және маскалы бүркітқойда да болуы мүмкін деп есептеледі. Фрегаттар көбінесе оларды мазақтап, ауланған жемдерін түсіріп, тамақтарын ұрлайды. Арабия жағалауындағы көк бетті бүркітқоялардың ұяларында Ornithodoros (Alectorobius) muesebecki түрлі қызыл кенесінің паразиттік тіршілік ететіні сипатталған. Сондай-ақ, argasid кенесі Ornithodoros capensis және ixodid кенесі Amblyomma loculosum да паразит ретінде тіркелген, соңғысы бүркітқоялар арасында Babesia тудырған пироплазмозды таратуы мүмкін. Райн аралы мен Пандора шығанағында жасыл теңіз тасбақалары (Chelonia mydas) бүркітқоялардың қоныстарынан өтіп, көптеген ұяларын қазып, оларды қиратады. Тышқандар көптеген теңіз құстарының жұмыртқаларымен және жас балапандарымен қоректенеді, бірақ маскалы бүркітқоялардың үлкендігі тікелей жем болуына кедергі келтіреді. Клипертон аралында тышқандар өсімдіктерді жейтін шабақтарды жейді. Лорд-Хау аралында маскалы бүркітқоялардың жұмыртқалары мен балапандары кеменің экипажымен желінді. 1982 және 1983 жылдардағы Эль-Ниньо – Оңтүстік осцилляциясының жылы фазасы (Эль-Ниньо) Рождество аралында көбейген су температурасының салдарынан азық-түлік қорының азаюына байланысты көбеюге кері әсер етті. Әдетте 1500 жұп ұя салған жерде, осы кезеңде жас балапандар байқалмады; 1983 жылдың қазан айында 50-60 жұптың көбейгені байқалды. Австралия үкіметі Австралия суларында кездесетін екі түрдің де климаттың өзгеруіне байланысты осал екенін бағалады. Personata түрлерінің жағаға жақын орналасқан колониялары теңіз деңгейінің көтерілуінен қауіп көрсетеді, ал теңіз температурасының жоғарылауы азық-түлік өнімділігін төмендетуі мүмкін, бұл екі түрдің де көбеюіне әсер етуі мүмкін.