Кіріспе

Борго (кейде I Борги деп те аталады) – Италиядағы Римнің 14-ші рионы. Ол R. XIV әріптерімен белгіленеді және Municipio I құрамына кіреді. Оның гербінде үш төбе мен жұлдыздың алдында жатқан арыстан бейнеленген (бұл атау "Леонин қаласы" деп аударлады, бұл атау да осы ауданға берілген). Бұл – Рим папасы Сикст V-нің гербіндегі арыстанның тік тұрған бейнесімен бірге, ол Боргоны Римнің 14-ші рионы ретінде қосып алған.

Рим дәуірі: Ager Vaticanus

Рим дәуірінде Борго ауданы 14-ші Регионың (Regio XIV Transtiberim) құрамына кірді және этрус ауырлары жасаған болжамдардан (vaticinii) кейін Ager Vaticanus деп аталды. Бұл жер Помериумнан (діни қала шекарасы, ішінде жерлеуге тыйым салынған) тыс жатқандықтан және безгекпен күрескендіктен, жерлеу орны ретінде пайдаланылды. Кейбір қабірлер айтарлықтай үлкен болды, соның ішінде Теребинт Неронис – тар мұнарасы бар дөңгелек қабір, және Мета Ромули – Порта Сан-Паолоның жанында әлі тұрған пирамидаға ұқсас құрылыс (1499 жылы бұзылды). Ватикан төбесінің етегінде екі жол басталды: Виа Корнелия, ол Таркинияға жақын Виа Аурелиямен қосылды, және Виа Триумфалис (Триумф жолы), ол бірнеше шақырым солтүстікте Виа Кассиямен қиылысты. Бұл жол осылай аталған себебі, Титус императордан бастап, рим императорлары жеңіс тойларын тойлағанда қалаға осы жолмен кіретін. Императорлық дәуірдің басында, Гианиколо және Ватикан төбелерінің етегінде, Агриппина Ұлының (Германиктың әйелі және Калигуланың анасы) және Домиция Лонгинаның (Домицианның әйелі) иелігіндегі Виллалар (ауылдық үйлер) мен Хортилер (бақшалар) салынды. Император Гай (Калигула деп те аталады) Ватикан аумағында цирк (Circus Gaianus) салдырды, оны Нерон (Circus Neronis) кеңейтті. Бүгінде Санкт-Петербург алаңында тұрған обелиск оның орталық бөлігінде (спина) орнатылды. Цирк қаламен арка (Портикус) арқылы байланысты. Нерон Виа Триумфалис ағаш көпірін тас көпірмен алмастырды (оның қираған қалдықтарын Тибрде су деңгейі төмендеген кезде көруге болады), оны Понс Нероний немесе Триумфалис деп атады. Император Адриан Тибрдің жанына үлкен мавзолей салдырып, оны өзеннің сол жағалауымен Понс Элиус (қазіргі Понте Сант-Анджело) көпірімен байланыстырды. Бірақ аймақтың тағдырын түбірінен өзгерткен нәрсе – 67 жылы Ватикан төбесінің етегінде христиандарды алғашқы қуғынға салған кезде Әулие Петірдің шейіт болуы болды. Әулие Петір жақын жерге жерленді, бұл Ватиканды қастерлі саяхат орынына айналдырды. Әулие Петірдің қабірінің үстінде Папа Анаклет оратория салды, оны 324 жылы император Константин елшілер князіне арналған үлкен базиликаға айналдырды. Бұл шіркеу, қазіргі Ескі Петір шіркеуі деп белгілі, көп ұзамай (16 ғасырда, жаңа Петір шіркеуі салынғанда бұзылғанша) христиандықтың маңызды орталықтарының біріне айналды.

Қайта өрлеу дәуірі

Қайта жаңғыру Батыс схизмасының аяқталуымен және Ренессанстың басталуымен басталды. Сол кезде Римнің салмақ орталығы ортағасырлық Римнің дамыған Кампидолио аймағынан Кампо-Марцио жазығына қарай жылдамдады. Сонымен қатар, Папалар Латеран кешенін мүлдем тастап, Ватиканға көшті, ол Римдегі жаңа билік орталығына айналды. Көптеген құрылыс жұмыстары, және ең бастысы – осы көшудің соңғы нәтижесі болған Санкт-Петер шіркеуінің қайта құрылысы Боргоға көптеген суретшілерді тартты, ал қажылардың қайтадан көбеюі сауданы жандандырды. Николай V тұсында Бернардо Росселлино Санкт-Петерге қарайтын аркадалары бар үш жолды жоспарлады, бірақ Папаның қайтысы жобаны тоқтатты. Сикст IV Пасеттоға параллель жаңа жол ашты, ол оның құрметіне Систина (кейін Борго Сант-Анджело) деп аталды. 16-шы ғасырдың басында жоғары дәрежелі шенеуніктер мен аристократтар тамаша ғимараттар салды, олардың ішінде Рафаэльдің жобалаған Palazzo Branconio dell'Aquila; Рафаэль сатып алған Донато Брамантенің Palazzo Caprini (кейін Palazzo dei Convertendi құрамына кірген үй); кардинал Адриано Кастеллесидің салдырған, Андреа Бреньо немесе Брамантеға жатқызылатын және Palazzo della Cancelleriaның кіші нұсқасы болған Palazzo Castellesi, сондай-ақ, мүмкін, Баччо Понтелли жобалаған Palazzo dei Penitenzieri. Соңғы үш сарай шағын алаңға – Piazza del Cardinale di S. Clemente (кейін Piazza Scossacavalli) алаңына қараған, ол Боргодағы ең маңызды алаңға айналды. Сонымен қатар, Фебо Бриготти және Жакопо да Брешиа сияқты бай буржуазия өкілдері, тиісінше Пауль III және Лео X-тің дәрігерлері, Боргода өз үйлерін салдырды. Леонин қаласы сол кезде Римде өз стүфелерімен де танымал болды. Бұл ғимараттар, олардың дәстүрі Германиядан келді (атауы неміс тіліндегі "stube" сөзінен шыққан), римдік монша мен қазіргі саунаның арасындағы нәрсе болды, және көбінесе суретшілер баратын, олар онда жалаңаштарды еркін суреттей алатын (Рафаэльдің өзі Боргодағы сарайының жанында стүфеге ие болған).

Алтын ғасыр және омыртқаның пайда болуы

Көлік мәселелерін шешу үшін жаңа жол, Виа Александрина немесе Ректа, кейіннен Борго Нуово деп аталды, 1500 жылғы мерейтой кезінде Папа Александр VI Борджия Кастель Сант-Анджело мен Санкт-Петербург алаңы арасында ашты. Борго Нуово қазіргі Борго Веккьо жолымен солтүстікке қарай сабақтасып, осы екі жолдың арасында ерекше үй қатарын құрады, ол «спина» деп аталды (бұл ат оның ежегі Рим циркінің бөлу сызығына ұқсас болуына байланысты). Спинаның шамамен ортасында Пьяцца Скоссакавалли деп аталатын кішкентай алаң болды. Рим қалаларын жоспарлауда жиі кездесетін тақырып – спинаны бұзуды көздеген әртүрлі жобалар: 17 ғасырдың соңында Карло Фонтана бастаған жоба; және 1936 жылы Бенито Муссолини мен Пий XI басшылығымен, Борго Нуово мен Борго Веккьо арасындағы кеңістікте кең Via della Conciliazione құру үшін бұл міндет аяқталды. Боргоның алтын ғасыры Флоренциялық екі папа, Лео X және Климент VII билігінде өркендеді, екеуі де Медичи әулетінің мүшелері болды. Соңғысының кезінде ауданда 4926 тұрғын болды, олардың көп бөлігі үйленбеген және римдік емес адамдар еді. Курияға қатысты жиырма бес кардиналдың тоғызы осында тұрды, олардың әрқайсысы жүздеген адамнан тұратын сарайды ұстады. Бұл 1527 жылдың 6 мамырында Карл V әскері Леонин қаласына кіргенде және оны аяусыз тонағанда күрт аяқталды, осылайша Римді тонау басталды. Климент VII шамалы ғана қашып құтылды, түнгі көйлектің ішінде спинадан солтүстікке қарай бір блоктан өтіп, Сант-Анджело қамалына кіріп, құлыптап алды, ал оның қашуын қорғаған швейцариялық гвардияшылардың барлығы обелиск жанында қаза болды. Осы апатқа қарамастан, аудан тез қалпына келді. Пауль III қабырғаларды қалпына келтіріп, үш жаңа бекініс және әлі аяқталмаған Порта Санто Спирито (Антонио да Сангалло кішісінің еңбегі) салды. Борго 1565 жылы Пій IV Пасеттоның солтүстігінде үш жаңа жол салуды бастады, олар тиісінше Борго Пио (өзінің құрметіне), Борго Витторио (Лепанто жеңісінің құрметіне) және Борго Анжелико (өзінің сайлануына дейінгі Анжело есімімен) деп аталды. Жаңа елді мекенді ынталандыру үшін ол мұнда үй салған римдіктерге салық жеңілдіктері берді. Жаңа аумақты қорғау үшін жаңа қабырғалар мен жаңа монументалды қақпа (Порта Анжелика) салынды, ол Папаның құрметіне Civitas Pia деп аталды. Пій IV бірнеше ескі шіркеулер мен монастырларды бұзды: олардың ішінде 1564 жылы Траспонтинадағы Санта-Марияның ескі шіркеуі, ол тікелей қамалдың жанында орналасқан. Осы атпен жаңа шіркеу 1587 жылы Борго Нуовоның ортасында салынды.

Римнің XIV Рионы

1586 жылдың 9 желтоқсанында (Доменико Фонтана Пётр алаңында Нерон циркінде тұрған обелискіні орнатқан жылы) Папа Сикст V Боргоны қаланың он төртінші районы деп жариялады. Оның гербінде Арыстан (Леонин қаласын бейнелейтін) және үш тау мен жұлдыз (Папа Сикст гербінен алынған) бейнеленген. 17 ғасырдың басында Папа Павел V ежелгі римдік акведук Аква Траянаны қалпына келтірді және районда бірнеше фонтан салдырды (соның ішінде Карло Мадерноның Piazza Scossacavalli-де жасаған фонтаны, қазір Сант-Андреа делла Валле шіркеуінің алдында орналасқан). Папа Александр VII, Жан Лоренцо Бернини жобалаған колоннаданы (1656 және 1665 жылдар аралығында салынған) аяқтағаннан кейін, оның алдындағы бірінші блокты бұзуға бұйырды. Осылайша ол Пьяцца Рустикуччиді, Пётр алаңына кіреберіс жасады. Сол кезде жоғалып кеткен басқа ғимараттардың арасында Бранконио сарайы да болды. 18 және 19 ғасырлардың басында Борго өзінің ерекшеліктерін сақтап қалды. Буржуазия Кампо Марциодағы жаңа елді мекендерге рионды тастап кетті, ал Борго қарапайым халық (Ватикан жұмысшылары немесе шеберлер) тұратын, өте адал, бірақ әрқашан жаңа идеяларға ашық және Киелі Тақтың жанында болуын бағалайтын шіркеу қызметкерлеріне айналды. Көптеген діни тауар сатушылар, Патернострари немесе Коронари (розарий жасаушылар) өз дүкендерін осында ашты. Район шетінде, Борго Пио маңындағы шағын көше, Виколо дельи омбреллариде, майланған жібек иісінен жиналған римдік қолшатыр сатушылардың дүкендері болды. Борго Веккиода бірнеше кішкентай қорыту шеберханалары жұмыс істеді, онда қоладан жасалған көркем бұйымдар құйылды. Әсіресе қоңырау жасау ерекше болды: Виколо дель Фаринонеде орналасқан соңғы шеберхана 1995 жылы жабылды, ол шамамен 450 жыл бойы жұмыс істеген. Боргода көптеген танымал остериялар да орналасқан, онда римдіктер мен паломниктер тамақтанып, шарап іше алатын. Борго халқының ерекше кәсіптерінің бірі – палач ("боя") болды. Шын мәнінде, палачқа сол жағалауда тұруға, тіпті сонда баруға тыйым салынды ("Боя көпірден өтпес" – римдік мақал), бірақ олар Леонин қаласында тұруға міндетті болды. Район үшін ең маңызды жылдық оқиға – Корпус Домини процессиясы, ол Пётр алаңынан басталып, аяқталып, Папаның өзі кардинал-деканмен бірге жетекшілік етті, осы процессия кезінде әр ғимарат тулармен безендірілді. Борго үшін жағдай француздық Наполеон басып алған кезде қайта өзгерді. Рим префекті Камил де Турнон спинаны бұзуды бастады, бірақ қаржы жетіспеушілігіне байланысты жоба басталғаннан кейін көп ұзамай тоқтатылды. Италияның бірігу кезеңінде Борго, Трастевере мен Монти сияқты, Римнің сол қоғамдық пікірлер Италияның тәуелсіздігі үшін күресті зор қуанышпен қолдаған аудандарының бірі болды. 1870 жылдың 20 қыркүйегінде итальяндықтар папаға Леонин қаласы мен оның барлық тұрғындарына толық егемендік ұсынғанда, Боргода зорлық-зомбылық демонстрациялар болды. Пий IX бұл ұсыныстан бас тартты, өзін Италия мемлекетінің тұтқыны деп жариялап, Ватикан кешенінде оқшауланды. 1870 жылдан кейін Рионды солтүстікке шекаралас Пий IV қабырғалары Порта Анжеликамен бірге Пратидің жаңа районымен байланысты жеңілдету үшін бұзылды. 1886 және 1911 жылдар аралығында Нерон көпірінің қираған жерінің солтүстігінде орналасқан Понте Витторио Эмануэле II атты жаңа көпір Корсо Витторио Эмануэле даңғылын Боргомен байланыстырды.

1936-1950: Спинаның жойылуы

Бұл жағдай 1936 жылы түбірімен өзгерді. Сол жылы Муссолини мен Пий XI римдік архитекторлар Марчелло Пьячентини мен Аттилио Спакарелли ұсынған, Ренессанс дәуіріндегі Борго Нуово және Борго Веккьо көшелері арасында орналасқан, Спина ауданын бұзу жоспарын мақұлдады. 1929 жылы Латеран келісімдеріне қол қойылғаннан кейін мемлекет пен шіркеу арасындағы жаңа ынтымақтастық атмосферасының нәтижесінде екі басшы арасында келісімге қол жеткізілді. 1936 жылдың 23 қазанында (Римге жасалған науқанның жылдығынан кейін) Муссолини бір үйдің шатырынан тұрып, алғашқы соққыны берді. 1937 жылдың 8 қазанында (бір жыл ішінде) Спина жойылды, және Сант-Анжело қамалынан Қасиетті Петр шіркеуі еркін көрінді. Екі ежелгі көше арасындағы кеңістікте папа мен Италия мемлекетінің қайта құрылуын ("La Conciliazione") бейнелейтін жаңа көше салынды – Via della Conciliazione. Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан жұмыс тоқтап қалды. Соғыстан кейін, саяси және мәдени ахуал өзгергенімен, үкімет пен Ватикан жобаны аяқтауды шешті. Санкт-Петер алаңының алдына екі Пропилей салынды (оңтүстік жағында Сан-Лоренцо-ин-писибус шіркеуі орналасқан), ал тағы екеуі көшенің басында бой көтерді. Көше 1950 жылғы мерейтойға дейін аяқталды, оның бойында екі қатар обелисктер орнатылды (римдіктер оларды тез арада "супозиторийлер" деп атады). Нәтижесінде Пасеттодан оңтүстікке қарай Риондағы көптеген үйлер бұзылды, ал Via della Conciliazione бойында жаңа құрылыстар салынып, көшеге жаңа бейне берді. Санта-Мария-ин-Траспонтина (Боргоның приход шіркеуі), Палаццо Торлония және Палаццо дей Пенитенциери сияқты бірнеше ірі ғимараттар сақталды, өйткені олар жаңа көше бағытында орналасқан. Ал қалғандары бұзылып, жаңа көшелерге сәйкес қайта салынды (мысалы, Via della Conciliazione көшесімен қатарластырылған Palazzo dei Convertendi, Фебо Бриготти мен Жакопо да Брешианың үйлері, олардың қасбеттері жаңа Via dei Corridori көшесінде қайта құрастырылды), немесе Сан-Джакомо а Скоссакавалли және Сант-Анжело ай Корридори сияқты шағын шіркеулер, бұрын Piazza Scossacavalli және Passetto бойында салынған, жай ғана бұзылып, қайта салынбады. Ескі ауданның ғылыми құжаттамасы жасалмады, тек бірнеше суреттер ғана сақталды. Ғасырлар бойы Боргода тұрып, жұмыс істеген отбасылары бар тұрғындардың көпшілігі Кампанияның шетіне, Ацилияға дейін жер аударылды. Бұл жаңа тұрғын үйлер салынбағандықтан, тек Ватикан пайдаланатын кеңселер ғана салынды. Бастапқыда дау тудырған бұл жобаға қатысты пікірлер қазіргі таңда көбінесе жағымсыз. Шындығында, көптеген ежелгі ғимараттардың және, ең бастысы, бүкіл әлеуметтік құрылымның жойылуынан басқа, мәңгілікке жоғалған нәрсе – барокко стиліне тән, Borgo-ның тар және қараңғы көшелерінің соңында кенеттен пайда болатын үлкен алаң мен базиликаның "көрінісі" еді. Енді, керісінше, Қасиетті Петр алыстан көрінеді, ашық хат сияқты жалпақ, және перспективалық сезім де жоғалып кетті. 1930 жылдары рионның солтүстік-батыс бөлігінде де (Via di Porta Angelica және Via del Mascherino) кең ауқымды бұзу жұмыстары жүргізілді. Бұл шаралар Италия мен жаңа Ватикан мемлекеті арасындағы шекараны нақтылау мақсатымен ресми түрде жүзеге асырылды.

Бүгін

1950 жылдан бері қалған Боргициандар (Борго тұрғындарын рим диалектісінде атайтын есім) Пасеттоның солтүстігінде өмір сүреді, онда бұл аудан соңғы уақытқа дейін өзінің ерекшелігін сақтап келді. Онда бірнеше жоғары дәрежелі дін қызметкерлері тұрды немесе тұрып жатыр: солардың ішінде, қасиетті Папа Бенедикт XVI, ол Папалыққа сайлануға дейін жиырма жылдан астам уақыт Борго Пиода тұрған. Пасеттоның оңтүстігінде ауданда тек бірнеше кеңселер (көбінесе Ватиканға қарасты), концерт залы және Санто Спирито ауруханасының ірі кешені орналасқан.

География

Борго Тибрдің батыс жағалауында орналасқан және трапеция пішіндес. Рионның аумағына Тибрдің аллювиалды шөгінділерінен құралған тегіс бөлік, сондай-ақ Ватикан төбесінің сазды беткейлерімен сәйкес келетін төбелі аймақ кіреді. Әкімшілік жағынан, рион 2013 жылдың 11 наурызында шығарылған №11 қалалық қаулысынан кейін қала орталығының (I муниципалитет) құрамына кірді. Осыған дейін ол жойылған XVII муниципалитеттің бір бөлігі болды, Прати рионымен (2013 жылдың наурыз айында I муниципалитетке қосылған) және Трионфале мен Делла Виттория аудандарымен бірге.

Шекаралар

Солтүстікке қарай Борго Пратимен (R. XXII) шектеседі, одан Адриана алаңы, Альберрико II көшесі, Проперцио көшесі, Америка Каппони алаңы, Стефано Поркари көшесі және Рисоргименто алаңы бөліп тұрады. Борго Ватиканмен батыс шекарасын бөліседі, ол Рисоргименто алаңы мен Виа ди Порта Каваллеггери арасындағы Ватикан қабырғасымен белгіленген. Батысқа қарай, рион сондай-ақ Aurelio ауданымен (Q. XIII) шектеседі, одан Виа ди Порта Каваллеггери, Largo di Porta Cavalleggeri және Viale delle Mura Aurelie бойындағы Леонин қабырғаларының бөлігі арқылы шегініс жасалған. Оңтүстікке қарай Борго Трастеверемен (R. XIII) шекаралас, шекара Аурелиан қабырғаларымен белгіленеді, Понте Принсипе Амедео Савойя Аостаға дейін созылады. Шығысқа қарай рион Понтемен (R. V) шектеседі, одан Понте Принсипе Амедео Савойя Аоста мен Понте Сант-Анжело арасындағы Тибр өзенінің бөлігімен бөлінеді.

Жергілікті география

Негізгі жолдар шығыстан батысқа қарай созылып, көшелер "Ви" емес, "Борги" деп аталады (бірақ қазіргі "Via della Conciliazione" осы есімдеуден ерекшеленеді). 20-ғасырдың бірінші жартысында көп өзгергенімен, Борго әлі де Әулие Петр базиликасы мен Ватикан сарайына кіреберіс ретіндегі тарихи маңыздылығын сақтайды.