Кіріспе
Италия аймағы
Италия аймағы Лацио (/UK/'/l//æ//t//s//i//əʊ/ LATseeoh, /US/'/l//ɑː//t// / LAHT, ˈlattsjo) немесе Лациум (/l//eɪ//ʃ//i//ə//m/ LAYsheeəm, /USalso// //ʃ//ə//m/ shəm; түпнұсқа латынша атауынан) – Италияның 20 әкімшілік аймағының бірі. Елдің орталық бөлігінде орналасқан, 5 714 882 тұрғыны бар және жылдық ЖІӨ 197 миллиардтан астам еуроны құрайды, бұл оны Юпитерден кейін елдегі ең көп халқы бар екінші аймаққа айналдырады. Қазіргі заманғы этимология бойынша, Лацио атауы латын сөзі "latus" – "кең" дегеннен шыққан, бұл "жазық жер" идеясын білдіреді. Лационың көп бөлігі шындығында жазық немесе төбелі. Латиндер қоныстанған жерлер Самниттер, Марсилер, Герниктер, Эквилер, Аурунцилер және Вольскилердің аумақтарына дейін кеңейді. Бұл үлкен аумақ Лациум деп атала берді, бірақ ол Лациум адиэктум немесе Лациум Новум – қосылған жерлер немесе Жаңа Лациум, және Лациум Ветус – Ескі Лациум, кіші, ескі аймаққа бөлінді. Лационың солтүстік шекарасы Тибр өзені болды, ол оны Этруриядан бөліп тұрды. Император Август қазіргі Италияның көп бөлігін бір геосаяси бірлікке біріктіріп, оны он бір аймаққа бөліп, Италия деп атады. Бүгінгі Лационың Тибр өзенінің оңтүстігіндегі бөлігі – қазіргі Кампания аймағымен бірге, Лационың оңтүстік-шығысында және Неаполь қаласының орнында I аймақ (Лациум және Кампания) болды, ал қазіргі Жоғарғы Лацио VII аймақтың бөлігі – Этрурия, ал бүгінгі Риети провинциясы IV аймақ – Самниумға қосылды. V ғасырдың соңында Италияны готтар басып алғаннан кейін, қазіргі Лацио Остготтар патшалығының құрамына кірді, бірақ 535 және 554 жылдардағы готтар соғысынан және Византия империясының басып алуынан кейін аймақ Шығыс императорының меншігіне айналды. Алайда, лонгобардтарға қарсы соғыстар аймақты әлсіретті. 728 жылы Сутридің сыйға берілуімен Папа Рим герцогтігінен тыс аймақтағы алғашқы аумақты алды. Діни және шіркеу аристократиясының күшеюі 16 ғасырдың ортасына дейін зайырлы билеушілер (барондар) мен Папа арасындағы билік үшін үздіксіз күреске әкелді. Иннокентий III өзінің аумақтық билігін нығайтуға тырысты, Колонна отбасының билігін азайту үшін шіркеу өкілдері арқылы Туссия, Кампания және Маритима провинцияларының әкімшіліктеріндегі билігін нығайтуға ұмтылды. Басқа папалар да солай істеуге тырысты. Папалық Франциядағы Авиньон қаласында тұрған кезеңде (1309–1377 жж.), Рим папасының Римнен алыстауынан феодалдардың билігі күшейді. Кіші коммуналар, әсіресе Рим, билеушілердің күшейіп келе жатқан билігіне қарсы болды, ал Кола ди Риенцомен олар өздерін шіркеу билігінің қарсыластары ретінде көрсетуге тырысты. Алайда 1353–1367 жылдар аралығында папалық Лационы және басқа да Папалық мемлекеттерді қайтадан бақылауына алды. 16 ғасырдың ортасынан бастап папалық Лационы Папалық мемлекеттермен саяси жағынан біріктірді, сондықтан бұл аумақтар Санкт-Петер иелігінің провинциялық әкімшіліктеріне айналды. Витербодағы, Маритимадағы және Кампаниядағы, сондай-ақ Фрозинонедегі губернаторлар оларды папалық үшін басқарды. Лацио қысқа өмір сүрген Рим Республикасының құрамына кірді, содан кейін ол Наполеон Бонапарттың күшімен Бірінші Француз Республикасының марионеттік мемлекетіне айналды. 1799 жылдың қазанында Лацио Рим папасының қарамағына қайтарылды. 1809 жылы ол Тибр департаменті атауымен Француз империясына қосылды, бірақ 1815 жылы Папаның бақылауына қайтарылды. 1870 жылдың 20 қыркүйегінде Римді басып алу, Папа Пий IX билік құрған кезде, және Францияның Седандағы жеңілісі Италияның бірігуін аяқтады, ал Лацио Италия Корольдігіне қосылды. 1927 жылы Умбрия және Абруццоға жататын Риети провинциясының аумағы Лациоға қосылды. Лациодағы қалалар 2016 жылғы Орталық Италиядағы жер сілкінісінен зардап шекті.
the region of Italy
Lazio (/UK/'/l//æ//t//s//i//əʊ/ LATseeoh, /US/'/l//ɑː//t// / LAHT , ˈlattsjo) or Latium ('/l//eɪ//ʃ//i//ə//m/ LAYsheeəm, /USalso// //ʃ//ə//m/ shəm; from the original Latin name, ) is one of the 20 administrative regions of Italy. Situated in the central peninsular section of the country, it has 5,714,882 inhabitants and a GDP of more than €197 billion per year, making it the country's second most populated region from Jupiter there, a major modern etymology is that Lazio comes from the Latin word "latus", meaning "wide", expressing the idea of "flat land" meaning the Roman Campagna. Much of Lazio is in fact flat or rolling. The lands originally inhabited by the Latini were extended into the territories of the Samnites, the Marsi, the Hernici, the Aequi, the Aurunci and the Volsci, all surrounding Italic tribes. This larger territory was still called Latium, but it was divided into Latium adiectum or Latium Novum, the added lands or New Latium, and Latium Vetus, or Old Latium, the older, smaller region. The northern border of Lazio was the Tiber river, which divided it from Etruria. The emperor Augustus officially united almost all of present day Italy into a single geo political entity, Italia, dividing it into eleven regions. The part of today's Lazio south of the Tiber river – together with the present region of Campania immediately to the southeast of Lazio and the seat of Neapolis – became Region I (Latium et Campania), while modern Upper Lazio became part of Regio VII – Etruria, and today's Province of Rieti joined Regio IV – Samnium. After the Gothic conquest of Italy at the end of the fifth century, modern Lazio became part of the Ostrogothic Kingdom, but after the Gothic War between 535 and 554 and conquest by the Byzantine Empire, the region became the property of the Eastern Emperor as the Duchy of Rome. However, the long wars against the Longobards weakened the region. With the Donation of Sutri in 728, the Pope acquired the first territory in the region beyond the Duchy of Rome. The strengthening of the religious and ecclesiastical aristocracy led to continuous power struggles between secular lords (Baroni) and the Pope until the middle of the 16th century. Innocent III tried to strengthen his own territorial power, wishing to assert his authority in the provincial administrations of Tuscia, Campagna and Marittima through the Church's representatives, in order to reduce the power of the Colonna family. Other popes tried to do the same. During the period when the papacy resided in Avignon, France (1309–1377), the feudal lords' power increased due to the absence of the Pope from Rome. Small communes, and Rome above all, opposed the lords' increasing power, and with Cola di Rienzo, they tried to present themselves as antagonists of the ecclesiastical power. However, between 1353 and 1367, the papacy regained control of Lazio and the rest of the Papal States. From the middle of the 16th century, the papacy politically unified Lazio with the Papal States, so that these territories became provincial administrations of St. Peter's estate; governors in Viterbo, in Marittima and Campagna, and in Frosinone administered them for the papacy. Lazio was part of the short lived Roman Republic, after which it became a puppet state of the First French Republic under the forces of Napoleon Bonaparte. Lazio was returned to the Papal States in October 1799. In 1809, it was annexed to the French Empire under the name of the Department of Tibre, but returned to the Pope's control in 1815. On 20 September 1870 the capture of Rome, during the reign of Pope Pius IX, and France's defeat at Sedan, completed Italian unification, and Lazio was incorporated into the Kingdom of Italy. In 1927, the territory of the Province of Rieti, belonging to Umbria and Abruzzo, joined Lazio. Towns in Lazio were devastated by the 2016 Central Italy earthquake.
Экономика
Ауыл шаруашылығы, қолөнер, мал шаруашылығы және балық аулау – негізгі дәстүрлі табыс көздері. Ауыл шаруашылығы шарап жүзімі, жеміс-жидек, көкөніс және зәйтүн өсірумен сипатталады. Лацио Италияда киви өсірудің ең ірі аймағы болып табылады. Жұмыс істейтін халықтың шамамен 73% қызмет көрсету секторында жұмыс істейді, бұл өңірлік ЖІӨ-нің 85,8%-ын құрайды; бұл үлкен үлес, бірақ Римнің болуымен түсіндіріледі, ол мемлекеттік басқару, бұқаралық ақпарат құралдары, коммуналдық қызметтер, телекоммуникация, көлік, туризм және басқа да салалардың орталығы болып табылады. Көптеген ұлттық және халықаралық корпорациялар, мемлекеттік және жекеменшік, өз штаб-пәтерлерін Римде орналастырған (ENI, Italiana Petroli, Enel, Acea, Terna, TIM, Poste italiane, Leonardo, ITA Airways, Ferrovie dello Stato Italiane, RAI). Лационың шектеулі өнеркәсіптік секторы және дамыған қызмет көрсету саласы аймаққа 2009 жылы әлемдік қаржы дағдарысы кезінде Италия экономикасынан жақсы нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік берді, бірақ 2020-2021 жылдардағы COVID-19 пандемиясының салдарынан ауыр зардап шекті. Лациодағы өнеркәсіптік даму Римнің оңтүстік аймақтарымен шектелген. Байланыс және, ең бастысы, Римнен оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде орналасқан Касса-дель-Меццогиорно шекарасының белгіленуі өнеркәсіптің орналасуына әсер етті, Риммен үздік байланысқа ие аймақтарға және Автострада-дель-Соле бойындағы, әсіресе Фрозиноне маңындағы аймақтарға басымдық берді. Бұған қоса, Италиядағы ядролық энергия жөніндегі референдумнан кейін тоқтатылған Латина және Гарильяно атом электр стансаларынан төмен бағада электр энергиясымен қамтамасыз ету де ықпал етті.
Тұтыну тауарлары
Лацио аймағындағы ең ерекше сала – тұрмыстық химия, фармацевтика, гигиена тауарлары және медициналық өнімдерді өндіру: Sigma Tau, Johnson & Johnson, Procter & Gamble, Colgate Palmolive, Henkel, Pfizer, Abott, Catalent, Angelini, Menarini, Biopharma, Wepa.
Мал шаруашылығы
+2019ИталияҮлесi %ЛациоҮлесi %% Лацио ИталиядаЖалпы мал басы5,974,94726,0%202,12418,4%3,4%Бүйік мүйізді мал402,2861,8%60,8215,5%15,1%Қойлар7,000,88030,5%750,52968,2%10,7%Ешкілер1,058,7204,6%35,1943,2%3,3%Шошқалар8,510,26837,1%51,7404,7%0,6%Барлығы22,947,101100,0%1,100,408100,0%4,8%
Ел көлемінде маңыздысы – қой және бүйік мүйізді мал ғана. Екеуі де көбінесе сүт алу үшін өсіріледі, ол пекорино романо және моцарелла ди буфала ірімшіктерін жасауға қолданылады. Қой шаруашылығы Сардиния және Сицилиядан кейін ел бойынша үшінші орында. Қойлардың 40%-ы Витербо провинциясында өсіріледі.
Туризм
Лациодағы туризм, әсіресе өнер, ескерткіштер және аймақтағы қызығушылық тудыратын орындармен байланысты туризм (әсіресе Рим), діни туризм (Рим және Лационың қасиетті орындары), жоғары және төменгі Лациодағы жазғы теңіз туризмі (Санта Маринелла, Ладисполи, Анцио, Неттуно, Сабаудия, Сан Феличе Чирчео, Террачина, Сперлонга, Гаета) және Лацио Апеннин тауларындағы шаңғы курорттарындағы жазғы/қысқы туризм (Монте Терминилло, Леонесса, Читтареале, Монте Ливата, Кампо Стаффи және Кампокатино, Арчинаццо жоталары). Аймақтағы басқа да қызықты орындар – Рим қаласының оңтүстік-шығысында, Альбан тауларының айналасында орналасқан Рим қамалы ауданы, қалалар мен кенттерден тұратын топ, олардың бір бөлігі Лациум Ветос аумағында орналасқан және Рим Кампаниясымен қоршалған. Сонымен қатар, Браччано және Болсена көлдерінің маңындағы аудандар да бар, Лациода 14 вулканизмдік көл бар. Италиядағы ең маңызды археологиялық саябақтардың бірі – Остия Антика, ежелгі Римнің порты ретінде танымал, Остия Тибр өзенінің сағасына жақын орналасқан Лациум Ветос қаласы болған. «Өлі қала» деп те аталатын Чивита ди Багнореджио елдегі танымал туристік орынға айналды. Istat мәліметтеріне сәйкес, 2018 жылғы деректер бойынша Лацио Италия мен Еуропадағы ең көп саяхатталатын аймақтардың бірі және халықаралық келушілер саны бойынша алдыңғы қатарда. Рим – Италиядағы ең көп саяхатталатын қала, жылына шамамен 30 миллион келушіні қабылдайды. Ең көп танылатын орындардың қатарында Колизей және Императорлық форумдар, Сант-Анджело қамалы, Адриан вилласы және Вилла д’Эсте кешені бар. Мұражай маршруттарында Пантеон, Бомарцо бақтары, Фоссанова аббаттығы, Монте-Кассино аббаттығы және Фарфа аббаттығы бар. Лациода көптеген шағын және көркем ауылдар бар, олардың 25-і «Италияның ең әдемі ауылдары» (I Borghi più belli d'Italia) қоғамы таңдаған, бұл Италияның тарихи және көркемдік құндылығы жоғары шағын қалаларының коммерциялық емес жекелеген бірлестігі, ол Италия муниципалитеттерінің ұлттық қауымдастығының Туризм кеңесінің бастамасымен құрылған.
Жұмыссыздық
2022 жылы жұмыссыздық деңгейі 7,7%-ды құрады. Жыл20062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022жұмыссыздық деңгейі (%-бен) 7.5% 6.4% 7.5% 8.4% 9.2% 8.7% 10.6% 12.0% 12.5% 11.8% 11.1% 10.7% 11.2% 9.9% 9.1% 10.0% 7.7%
Үкімет және саясат
Лациода Өңір Президенті (Presidente della Regione) үкімет басшысы болып табылатын және көппартиялық жүйедегі өкілді демократия бар. Атқару билігі Аймақтық Үкіметке (Giunta Regionale), ал заң шығару билігі Аймақтық Кеңеске (Consiglio Regionale) жүктелген. Рим дәстүр бойынша саяси жағынан солшыл бағытта, ал Лационың қалған бөлігі оңшыл бағытта. 2008 жылғы жалпы сайлауда Лацио оң орталық коалициясына 44,2% дауыс берді, ал сол орталық блогы 41,4% дауыс алды. 2013 жылғы жалпы сайлауда Лацио 40,7% дауысын сол орталық коалициясына, 29,3% дауысын оң орталық коалициясына және 20,2% дауысын Бес Жұлдыз Қозғалысына берді. Лационың қазіргі Президенті – тәуелсіз саясаткер және Халықаралық Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай Қоғамдарының бұрынғы Президенті Франческо Рокка, ол оң орталық коалициясының құрамында қызмет етеді.
Дәмдеуіштер
Лацио аймағының асханасында дәмдеуіштер жиі қолданылады. Көбінесе қолданылатындары: Римде "ментучча" деп аталатын шағын мысық жуасы (артишок пен саңырауқұлаққа), Римде "мента романа" деп аталатын қасқыр жуасы (қозы еті мен ішекке), лавр жапырағы, розмарин, шалфей, арша, чили бұрышы және үйеңкі трюфель.
Бесінші кварто
Рим және Лацио асханалары көкөніс пен макарон сияқты арзан ингредиенттерді пайдаланғанымен, кедей адамдарға ақуыз қажет болды. Сондықтан олар малдың ең қымбат бөліктерін байларға сатқаннан кейін қалған қалдықтарды, яғни "quinto quarto" ("бесінші бөлік") деп аталатын нәрсені пайдаланды. Quinto quarto-ға қарын (ретикулумның ең құнды бөлігі, сондай-ақ "куффиа", "ломза" немесе "лампредотто" деп те аталады), бүйректер (аммиак иісін кетіру үшін лимон қосылған суға ұзақ уақытқа малындырылады), жүрек, бауыр, көкбауыр, миық (қарынша, тимус және сілекей бездері), ми, тіл, бұқаның құйрығы, аяқтары және паята (тек анасының сүтімен қоректенген бұзаудың ішектері) кіреді. Ішек тазаланып, қабығы сыпырылады, бірақ толық қорытылмаған тамақ массасы (кіме) ішінде қалдырылады. Осы стильдегі тағамдардың мысалдары:
Ет тағамдары
Дәстүрлі ет тағамдарына сальтимбокка алла-романа (парма прошуттосымен оралған бидай еті, ақ шарап, сары май және ұнмен пісірілген) және аббаккио алла-романа (сарымсақ, розмарин, бұрыш және кесілген прошуттомен пісірілген қозы еті) кіреді.