Кіріспе

Римнің жеті төбесінің ең ортасында орналасқан Палатин төбесі (/p//æ//l//ə//t//aɪ//n/; классикалық латын тілінде: Palatium; жаңа латын тілінде: Collis/Mons Palatinus; palaˈtiːno) – қаланың ең көне бөліктерінің бірі. Оны "Рим империясының алғашқы ядросы" деп атаған. Қазіргі уақытта бұл жер негізінен ашық аспан астындағы үлкен мұражай, ал Палатин мұражайында осы және басқа да ежелгі итальяндық жерлерден қазба жұмыстарынан табылған көптеген жәдігерлер сақталған. Августтан бастап император сарайлары осы жерде салынды. Императорлық дәуірге дейін төбеде көбінесе бай адамдардың үйлері орналасқан. Бастапқыда төбеде екі шыңы болды, олар бір ойыспен бөлінген; ең биік бөлігі Палатий, ал екіншісі Гермалус (немесе Сермалус) деп аталды. Форма Урбис бойынша оның периметрі белгіленген, ал 4-ғасырдағы аймақтық тізімдерде көрсетілген.

Этимология

Ливийдің (б.з.д. 59 – б.з. 17 ж.) мәліметінше, Палатин төбесі Аркадиядан келген Паллантий қоныстанғандардың құрметіне аталған, ал олар өз кезегінде оның іргесін қалаушы Паллас, Ликаонның ұлының есімімен аталады. Көбінесе, бұл атау "палата" мағынасындағы palātum сөзінен шыққан деп есептеледі; Энний оны бір рет "аспан" үшін қолданады, және бұл этрус тіліндегі аспан сөзі – фаладпен байланысты болуы мүмкін. Палатин төбесі – "палатин" сөзінің этимологиялық бастауы (латындық palatinus сөзі арқылы), бұл 16 ғасырдағы ағылшын сөзі, бастапқыда Цезарь сарайымен байланысты нәрсені немесе патша билігімен өкілеттенген адамды білдіретін. Кейіннен оның мағынасы неміс Палатинат аймағына қатысты қолданыла бастады. Неміс граф-палатинінің (Pfalzgraf) лауазымы Меровингтер мен Каролингтер дәуіріндегі comes palatinus лауазымынан бастау алады. Тағы бір қазіргі ағылшын сөзі – "паладин" – Франция жырларының кейінгі нұсқаларында Шарль Великийдің он екі батырының бірі сияқты, кез келген даңқты рыцарьды білдіру үшін қолданыла бастады.

Мифология

Рим мифологиясына сәйкес, Палатин тауы Луперкал деп аталатын үңгірдің орналасқан жері еді, онда Ромул мен Ремусты қасқыр Люпа тауып, оларды тірі қалдырған. Палатин тауындағы тағы бір аңыз – Геркулестің Какусты жеңгені, одан бұрын ол мал ұрлаған болатын. Геркулес Какусты өзінің әдеттегі таяғымен сонша қатты ұрды ki, төбенің оңтүстік-шығыс бұрышында жарық пайда болды, содан кейін Какустың есімімен аталатын баспалдақ салынды.

Тарих

Римнің бастауы Палатин төбесінде жатыр. Археологиялық қазбалар көрсеткендей, адамдар б.з.д. 10 ғасырдан бері осы аумақта қоныстанған. 1907 және 1948 жылдары төбеде жүргізілген қазба жұмыстары б.з.д. 9-7 ғасырлар аралығында жерлеу рәсімдері үшін пайдаланылған деп саналатын шатырлар жиынтығын ашты. Бұл Рим қаласының негізі қаланған шаққа жуық кезең. Паллантий – Италия түбегіндегі Тибр өзенінің жанында орналасқан ежелгі қала. Рим мифологиясы, мысалы, Вергилийдің «Энеида» поэмасында айтылғандай, қаланың негізін Троя соғысынан бұрын Эвандер Паллен және басқа да ежелгі гректер қалаған. Дионисий Галикарнасскийдің мәлімдемесіне сәйкес, римдіктер Аркадияның Паллантий қаласынан келген гректер қаланың негізін салғанын айтады, бұл Троя соғысына алпыс жыл бұрын болған, ал олардың басшысы Эвандер болған. Қаланың шығу тегі туралы миф ежелгі рим мифологиясында маңызды рөл атқарды, себебі Паллантий кейіннен ежелгі Римге қосылған қалалардың бірі болды, осылайша Римнің тарихын ежелгі грек батырларымен байланыстырды. Аймақтағы басқа қалаларды түрлі итальян тайпалары құрған. Вергилий Эвандердің қалаға өзінің атасы Палластың құрметіне ат қойғанын айтады, бірақ Паузанияс пен Дионисий Галикарнасский Эвандердің туған қаласы Паллантий болғанын, сондықтан ол жаңа қалаға Аркадиядағы қаланың атын бергенін мәлімдейді. Дионисий Галикарнасский сонымен қатар кейбір авторлар, оның ішінде Мегалополистік Полибий, қаланың Геракл мен Эвандердің қызы Лавинияның ұлы Паллас есімімен аталғанын айтады. Ол қайтыс болғаннан кейін оның әкесі оның қабірін төбеде тұрғызып, оны Паллантий деп атаған. Ливийдің сөзіне қарағанда, сабин мен албан тайпалары Римге қоныс аударғаннан кейін, алғашқы римдіктер Палатинде тұрған. Палатин төбесінде ежелгі Луперкалия фестивалі де өткізілген. Республика дәуірінде (шамамен б.з.д. 509 – б.з.д. 44) көптеген бай римдіктер мұндағы жерлерге сарайлар салдырған. Империяның басында (б.з.д. 27) Август өзінің сарайын осы жерде салдырды, төбе императорлардың эксклюзивті иелігіне айналды. Август (б.з.д. 27 – б.з. 14), Тиберий (14 – 37 ж.с.) және Домициан (81 – 96 ж.с.) сарайларының қираған қалдықтарын әлі де көруге болады. Август осы жерде Аполлонға арналған ғибадатхана да салдырған. 64 жылы Римде болған Ұлы өрт Неронның сарайы – Домус Транзиторианы қиратты, бірақ ол оны 69 жылы одан да үлкен Домус Ауреамен алмастырды, оның үстіне кейін Домициан сарайы салынды. 16 ғасырдан бастап төбе Фарнезе әулетіне тиесілі болды және Фарнезе бақтарымен көмкерілді, олардың бір бөлігі Domus Tiberiana қалдықтарының үстінде сақталған. Төбенің жоғарғы бөлігінде, Домус Флавия мен Домус Августана арасында, 16 ғасырда Вилла Маттей салынды, содан кейін 1830 жылдары шотландтық Чарльз Миллс сатып алып, оны әсем нео-готикалық виллаға айналдырды. 19 ғасырдың соңында вилла монастырьға айналдырылды. 1928 жылдан бастап археологиялық қазба жұмыстарын жүргізу үшін вилланың бір бөлігі бұзылды, ал сақталған бөлігінде Палатин мұражайы ашылды.

Ескерткіштер

Бұл жерде Домициан сарайы ең бастысы, ол Домициан билік құрған кезеңде, Неронның бұрынғы құрылыстарының орнында қайта салынған. Кейінгі императорлар, әсіресе Северан әулеті, ғимараттарға маңызды қосымшалар жасады, оның ішінде Домус Севериана да бар.

Ливия мен Август үйлері

Августтың әйелі Ливияға тиесілі деп саналатын үй, оған тек қана қыш құбырдағы жалпы атау мен Август үйіне жақын орналасу сияқты жағдайлардың сәйкес келуіне байланысты айтылады. Бұл ғимарат төбенің батыс жағында, Магна Матер ғибадатханасының жанында, ғибадатханадан төменгі террасада орналасқан. Ол өзінің фрескаларымен көзге түседі.

Тиберий үйі

Тиберий салған үй болғандықтан Domus Tiberiana деп аталады, бірақ ол көп уақытын Кампания және Капридегі сарайларында өткізді. Кейіннен бұл үй Неронның Domus Transitoriaсына енгізілді. Оның қалдықтарының бір бөлігі қазіргі Фарнезе бағында орналасқан.

Қазба жұмыстары

Август тұсында Палатин тауының бір аймағында қола дәуірінің құмыралары мен құрал-жабдықтарының сынықтары табылған археологиялық экспедиция жүргізілді. Ол бұл жерді «Римнің түпнұсқа қаласы» деп жариялады. Қазіргі археология Римнің негізі қалануына дейінгі аймақта қола дәуірінің қоныстануының куәліктерін анықтады. Археологиялық қазба жұмыстары 18 ғасырда басталды және Рим Италия Корольдігінің астанасы болып жарияланғаннан кейін 19 ғасырдың соңында жемісті нәтижелерге жетті. 20 ғасыр бойында және қазірге дейін жаңа жаңалықтар табыла берді. 2006 жылы археологтар Римнің алғашқы императоры Августың туған жері деп саналатын Палатин үйін тапқандарын хабарлады. Таудың ішінде дәліздің бір бөлігі және басқа да фрагменттер табылды, олар «өте көне аристократиялық үй» деп сипатталды. Екі қабатты үй, фрескамен боялған қабырғалары мен мозаикалық едендері бар атриум төңірегінде салынған сияқты. Ол Колозей мен Константиннің аркасына көрініс беретін Палатиннің беткейінде орналасқан. Палатиндегі республика дәуірінің үйлері Римдегі Ұлы өрттен (б.з. 64 ж.) кейін салынған жаңа сарайлармен қайта жабдықталған, бірақ бұл үй солай қалған және, мүмкін, маңызды себептерге байланысты сақталған. Бірінші қабатта Виа-Сакраға ашылатын үш дүкен орналасқан. Бұл домустың орналасқан жері маңызды, себебі ол Римнің курияларының ең көне ғибадатханасы – Курия Ветереске жақын орналасқан. 2007 жылы Палатиндегі Domus Livia (Ливия үйі) қалдықтарының астында легендарлық Луперкаль үңгірінің табылғаны туралы хабар тарады. Археологтар шіріп бара жатқан сарайды қалпына келтіру кезінде мозаика мен теңіз қабықшаларымен әшекейленген, 16 метр тереңдіктегі қуысқа тап болды. Луперкаль, римдіктердің кейінгі ғасырларда ғибадатханаға айналдырған болуы мүмкін. Бірақ, көптеген зерттеушілер топографиялық және стильдік негіздерге сүйене отырып, бұл орынды Луперкальмен байланыстыруға келіспейді және үңгірдің Нерон дәуіріндегі нимфеум немесе жер асты триклиниумы болғанын айтады.