Кіріспе
Римнің жеті төбесінің бірі – Капитолий немесе Капитолий төбесі (KAPitəlyne, kəPIT; kampiˈdɔʎʎo; Mons Capitolinus) – Римнің жеті төбесінің бірі. Бұрын бұл төбе Сатурн құдайына арналған Монс Сатурниус деп аталатын. Капитолий сөзі алғаш рет мұнда салынған Юпитер Оптимус Максимустың ғибадатханасын білдірді, кейіннен ол бүкіл төбеге (сондай-ақ басқа төбелердегі Юпитер ғибадатханаларына) қолданыла бастады, сондықтан Монс Капитолинус (Капитолийдің сипаттауыш есімі). Этимологиялық аңыз бойынша, ежелгі дереккөздер осы атауды "бас", "шың" деген мағына беретін "caput" сөзімен байланыстырады. Әңгімеге сәйкес, ғибадатхананың негізін қалағанда адам басы табылыпты, кейбір дереккөздер тіпті ол Толус немесе Олусқа тиесі болғанын айтады. Римдіктер Капитолийді бұзғысыз деп санап, оны мәңгіліктің символы ретінде қабылдаған. 16 ғасырға қарай Капитолинус итальян тілінде Капитолино, ал Капитолий Кампидольо болып өзгерген. Капитолий төбесінде көне заманғы жер бетіндегі қираған орындар аз, өйткені олар негізінен ортағасырлық және Ренессанс кезеңінің сарайларымен (қазір Капитолий мұражайлары орналасқан) жабылып, Микеланджело жобалаған алаңды құрайды. Капитолий сөзі бүгінгі күнге дейін ағылшын тіліндегі "capitol" сөзінде сақталған, ал Вашингтондағы Капитолий төбесінің де осы Капитолий төбесінің құрметіне аталғаны жиі айтылады.
The Capitolium or Capitoline Hill ('/k//æ//p//ᵻ//t//ə//l//aɪ//n//, //k//ə/'/p//ɪ//t// / KAPitəlyne, kəPIT ; kampiˈdɔʎʎo; Mons Capitolinus ), between the Forum and the Campus Martius, is one of the Seven Hills of Rome. The hill was earlier known as Mons Saturnius, dedicated to the god Saturn. The word Capitolium first meant the temple of Jupiter Optimus Maximus later built here, and afterwards it was used for the whole hill (and even other temples of Jupiter on other hills), thus Mons Capitolinus (the adjective noun of Capitolium). In an etymological myth, ancient sources connect the name to caput ("head", "summit") and the tale was that, when laying the foundations for the temple, the head of a man was found, some sources even saying it was the head of some Tolus or Olus. The Capitolium was regarded by the Romans as indestructible, and was adopted as a symbol of eternity. By the 16th century, Capitolinus had become Capitolino in Italian, and Capitolium Campidoglio. The Capitoline Hill contains few ancient ground level ruins, as they are almost entirely covered up by Medieval and Renaissance palazzi (now housing the Capitoline Museums) that surround a piazza, an urban plan designed by Michelangelo. The word Capitolium still lives in the English word capitol, and Capitol Hill in Washington, D. C. is widely assumed to be named after the Capitoline Hill.
Ежелгі тарих
Бұл төбеде сабиндер қамалға жасырын жолмен жетіп, римдік қыз Тарпея арқылы кіргізілді. Осы сатқындығы үшін Тарпея Рим форумына көрінетін тік жардан лақтырылып, жазаланды. Бұл жар кейіннен Весталық дін қызының құрметіне Тарпеялық жар деп аталды және жиі жаза орындалу орнына айналды. Сабин әйелдерін зорлаудан кейін Римге көшіп келген сабиндер Капитолийге қоныстанды. Вулканал (Вулкан ғибадатханасы), б.з.д. 8 ғасырдағы қасиетті орын, Капитолийдің шығыс жағындағы төменгі беткейлердің көп бөлігін алып жатты, ал кейіннен Рим форумы болар жердің басында орналасқан. Жоғарғы бөлігінде Римнің бесінші патшасы Тарквиний Приск (б.з.д. 616–579 жж.) бастаған, ал жетінші және соңғы патша Тарквиний Суперб (б.з.д. 535–496 жж.) аяқтаған Капитолий үштігіне арналған ғибадатхана орналасқан. Бұл ғибадатхана қаладағы ең үлкен және ең әдемі ғибадатханалардың бірі саналды (бірақ қазір аз бөлігі ғана қалған). Қалалық аңыз Таркиннің бұйрығымен Юпитер ғибадатханасының негізін қазу кезінде адам бас сүйегінің (латын тілінде бас – caput) табылуынан басталады. Капитолийдегі соңғы қазба жұмыстары Юпитер ғибадатханасының астында ертедегі зиратты анықтады. Капитолий төбесінде бірнеше маңызды ғибадатханалар салынған: Юнона Монета ғибадатханасы, Виртус ғибадатханасы және Юпитер Оптимус Максимус Капитолинус ғибадатханасы. Юпитер Оптимус Максимус Капитолинус ғибадатханасы ең маңыздысы болып саналды. Ол б.з.д. 509 жылы салынған және Парфенонға шамамен тең болды. Төбе және Юпитер ғибадатханасы Римнің, әлем астанасының символына айналды. Сатурн ғибадатханасы Рим форумының батыс жағында, Капитолий төбесінің етегінде салынған. 390 жылы, Аллия өзеніндегі шайқастан кейін Римге шабуыл жасаған Сенон галлдары (Орталық Шығыс Италияда қоныстанған) Капитолий төбесін, римдік қорғаушылардың нығайтылғандығына байланысты, варварлардың басып алуынан сақтап қалды. Аңыз бойынша, Маркус Манлий Капитолинусқа галлдардың шабуылы туралы қасиетті римдік Юнона қаздары ескерткен. Юлий Цезарь жеңісі кезінде апатқа ұшырағанда, Азамат соғыстарындағы әрекеттері үшін Юпитердің қаһарын көрсеткенін анық байқады, ол төбеге және Юпитер ғибадатханасына тізе бүгіп, жаман жорамалды болдырмау үшін жақындады (дегенмен ол алты айдан кейін өлтірілді, ал Брут және оның басқа да өлтірушілері кейін ғибадатхананың ішінде өздерін құлыптап алды). Веспасианның бауыры мен жүрегі алты айлық төрт император жылында (69 ж.) ғибадатханада қоршауға алынды. Осы оқиға кезінде ғибадатхана өртеніп қирады. Пьяцца мен төбе басының астында орналасқан Табуларий, б.з.д. 1 ғасырда рим мемлекеттік жазбаларын сақтау үшін салынған сол аттас ғимаратты алып жатыр. Табуларийдың артқы жағы Рим форумына қарайды. Табуларийдың өзінен басқа, ең қызықтысы Вейовис ғибадатханасы. Ежелгі Римнің ұзақ кезеңінде Капитолий төбесі географиялық және рәсімдік орталық болды. Алайда, Ренессанс кезеңінде бұрынғы орталық ескірген ғимараттардың жиынтығына және қылмыскерлердің жазалану орнына айналды.
Ортағасырлық тарих
Аракоэлидегі Санта-Мария шіркеуі алаңға іргелес орналасқан, ол бұрын төбеде ежелгі аркс немесе цитадель тұрған жерге жақын орналасқан. Оның іргесінде римдік инсуланың қиратындары сақталған, көшеден бес қабатқа дейін көрінеді. Орта ғасырларда төбенің қасиетті маңызы Римнің азаматтық үкіметінің орталығы ретіндегі екінші рөлімен жасырылды, ол 12 ғасырда коммуна ретінде қайта жанданды. Қала үкіметі енді Папаның қатаң бақылауында болуға тиіс болды, бірақ Капитолий қалалық қарсылықтың ошағы болды, мысалы Кола ди Риенцоның жаңарған республикасының жарқын оқиғалары. 1144 жылы Папа мен ақсүйектерге қарсы азаматтардың көтерілісі Капитолий төбесінде сенатордың ресми резиденциясын құруға әкелді. Сенатордың жаңа сарайы ежелгі форумға қарайтын болды, бұл төбедегі бағыттың өзгеруін бастады, оны Микеланджело кейіннен күшейтті. Сенатордың сарайының алдында қоғамдық мақсаттарға арналған шағын алаң салынды. 14 ғасырдың ортасында алаңның оңтүстік жағында гильдиялардың сот залы салынды. Кейіннен ол 15 ғасырда Консерваторлардың орнына айналды. Осының нәтижесінде 16 ғасырға қарай алаң ғимараттармен толық қоршалған еді.
Микеланджело
Пиацца дель Кампидолио мен оны қоршаған сарайлардың қазіргі дизайнын 1536–1546 жылдары Ренессанс дәуірінің суретшісі және сәулетшісі Микеланджело Буонарроти жасаған. Оның атақ-даңқының шыңында, оған 1538 жылы күтілетін Карл V-ге әсер ету үшін жаңа Римнің символын қалаған Фарнездік папа Павел III тапсырыс берді. Бұл оған ірі қала үшін монументалды азаматтық алаң салуға, сондай-ақ Римнің мәртебесін қайта жаңғыртуға мүмкіндік берді. Микеланджелоның алаңға арналған алғашқы жобалары мен оны қоршаған сарайларды қайта жаңарту жоспарлары 1536 жылға дейін соқталады. Оның жоспары зор болды. Ол Капитолийдің классикалық бағытын өзгертіп, Римнің азаматтық орталығын Рим форумынан бұрып, оның орнына Папалық Рим және Киелі Петір базиликасы түріндегі христиан шіркеуі бағытына қарату арқылы символдық мән берді. Бұл жартылай айналым Микеланджелоның ежелгі қираған орындардың орнына қаланың жаңа, дамып келе жатқан бөлігіне назар аудару ниетінің көрінісі де болуы мүмкін. Алаңның ортасында, төселген сопақша алаңда Марк Аврелийдің атқа отырған мүсіні орнатылуы тиіс болды. Палаццо дель Сенаторе екі қабатты сыртқы баспалдақпен қалпына келтірілуі керек еді, ал кіші шпилі сарайдың орталық осіне көшірілді. Консерватория сарайы да жаңартылып, алаңды трапеция пішіндес ету үшін Консерваторияның қарсы жағында, солтүстік бөлігінде жаңа ғимарат – Палаццо Нуово салынды. Алаңның қалаға қараған жағында қабырға мен балюстрада орнатылып, оған нақты шекара берілді. Соңында, төменнен жабық алаңға баспалдақпен көтеріліп, орталық осін одан әрі ерекшелендіру жоспарланған. Жобаны жүзеге асыру баяу болды: Микеланджелоның өмірінде көп жұмыс аяқталған жоқ (Император Карл келген кезде Капитолина кордонаты дайын болмаған, императорлық делегация форумнан жұмысты көру үшін беткейге көтерілуге мәжбүр болды), бірақ жұмыс оның жобаларына сәйкес адалдықпен жалғасты және Кампидольо 17 ғасырда аяқталды, тек үш ғасырдан кейін аяқталатын төселген алаң дизайнынан басқа.
Пьяцца
Этьен Дюперақтың құстың көзімен салған суреті Микеланджелоның Пиацца дель Кампидолио алаңындағы кеңістік мәселесін шешу жолын көрсетеді. Жаңа қасбеттері арт жақтағы жаңа сарайға орталастырылғанмен, алаң трапеция пішіндес болып қалды және қасбеттер тік бұрышпен бетпе-бет келмеді. Одан да жаманы, бүкіл алаң еңіс болды (суретте сол жаққа қарай). Микеланджелоның шешімі радикалды болды. Үш жаңартылған сарай үйлесімді трапеция пішіндес кеңістікті құрайды, оған кордоната деп аталатын пандус баспалдақтарымен жетеді. Кордонатаның сатылы пандусы, баяу жылжымалы эскалатор сияқты, келушілерді аспанға көтеріп, қалалық биліктің табалдырығына жеткізу үшін жоспарланған. Бір-бірімен тоқылған он екі қырлы жұлдыз осы кеңістіктің айналасында айналып тұрады, бұл кеңістік "Капут мунди" деп аталады, латын тілінде "дүние басы" деген мағынаны білдіреді. Папалар бұл тас төсеу дизайнын ешқашан іске асырмаған, себебі олар христиандыққа қайшы мәнді сезінген болуы мүмкін, бірақ Бенито Муссолини 1940 жылы Микеланджелоның дизайны бойынша тас төсеуді аяқтауға бұйрық берді. Микеланджело Капитолийдің тәртіпсіздігіне шешім табу үшін орталыққа назар аударды. Мүсін орталыққа және басты назарға айналды. Ғимараттар кеңістікті анықтады, және осы кеңістік, ғимараттармен бірге, Капитолий кешенінің ең үлкен жетістігі болып табылады. Бұл – аспанға ашық, бес симметриялық терезе арқылы қол жетімді, жабық және қорғалған алып ауадағы бөлме.
Маркус Аврелий
Ортасында, Микеланджелоның қалауынша болмағандай, император Марк Аврелийдің атқа мінген түпнұсқа мүсіні тұрды. Микеланджело оған қарапайым тұғыр жасады. Бұл мүсінге құрметпен қарады, себебі ол бірінші христиан императоры – император Константиннің бейнесі деп есептелді. Қазіргі орнында тұрған қола – заманауи көшірме, ал түпнұсқасы жақын жердегі Палаццо деи Консерваториде сақталады.
Палаццилер
Ол Римнің азаматтық үкіметінің екі ресми ғимараты – Палаццо деи Консерватори, Палаццо Сенатори және Палаццо Нуово ғимараттарына жаңа қасбеттер берді. Микеланджело тозығы жеткен Палаццо деи Консерватори үшін жаңа қасбет жобалады және Палаццо Нуовоны қолданыстағы ғимараттардың бұрынғы түрін айналай толықтыратын етіп жобалады, осылайша бұл құрылымдар жиынтығына тепе-теңдік пен үйлесімділік сыйлады. Бірінші дүниежүзілік соғыс тоқтағанға дейін бұл сарай Римдегі Германия елшілігі болып қызмет етті. Соғыстан кейін Рим қаласы оны қайта иеленді және Каффарелли террасасын жасау үшін сарайдың шығыс қанатының үлкен бөлігін бұзды.
Консерватория сарайы
Палаццо деи Консерватори ("Консерваторлардың сарайы") орта ғасырларда жергілікті магистраттар (Рим консерваторлары деп аталатын) үшін, біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырдағы Юпитер Максимус Капитолинусқа арналған ғибадатхананың орнына салынған. Микеланджелоның оны қайта жаңартуы екі қабатты алып тәртіпті алғаш рет қолдануын қамтыды, мұнда бірінші қабаттағы лоджия ашылулары мен екінші қабаттағы терезелерді айналаған коринфтік піластрлар және қосымша ионикалық бағаналар бар. Микеланджелоның жаңа портигі – бұрынғы идеялардың жаңадан жасалуы. Портик антаблементтер мен жалпақ, күмбезді төбелерді қамтиды. Антаблементтер әр бөліктің алдына орнатылған бағаналарға тіреледі, ал жартылай бағаналар артқы қабырғаға сүйенеді. Әр піластр екі жағындағы тіреу және бағанамен бірге біртұтас құрылымды құрайды. Ірі табанға орнатылған алып піластрлар портикті және жоғарғы қабатты біріктіреді. Барлық терезелер сегменттік фронтондармен жабылады. Алып тәртіптің тік өсуі өзін-өзі қамтитын кеңістік сезімін тудырады, ал антаблементтер мен балюстрадалардың көлденеңдігі алаңның бойлық осын ерекшелейді. Сарайдың қасбеті Микеланджеломен 1530 жылдары және одан кейін көптеген рет жаңартылды. Римде Консерваторлар сарайының портигі әртүрлі гильдиялардың кеңселерiн қамтыды. Бұл жерде шаруашылық мәселелерінен туындаған даулар шешілді, егер олар консерваторлар сияқты қоғамдық сотқа жүгінуге лайық болмаса. Бұл мұндай қызмет үшін табиғи орын болды. 1470 жылдарға дейін қаланың басты базары Кампидолиода және оның төңірегінде өткізілді, ал малға салық салынып, оңтүстікке қарай орналасқан ежелгі форумда сатылды.
Сенатор сарайы
13-14 ғасырларда салынған Палаццо Сенаторио ("Сенатор сарайы") бір кезде ежелгі Римнің мұрағаттарын сақтаған Табулариумның үстінде орналасқан. Палаццоның сол жағында және қоңырау мұнарасының бір бұрышында Табулариумнан алынған пеперино тас блоктары қайта қолданылды. 18 ғасырда Джованни Баттиста Пиранези оны сенатор Аббондио Рецониконың резиденциясына айналдырғаннан кейін, қазір онда Рим қалалық әкімдігі орналасқан. Оның екі бөлікті баспалдақ пандусын Микеланджело жобалаған. Бұл екі бөлікті баспалдақ сарайдың оң жағында тұрған ескі баспалдақ пен екі қабатты лоджияның орнын басты. Бұл баспалдақ тек оған тиесілі ғимараттың бөлігі ретінде ғана емес, жалпы алаңның контекстінде қарастырылуы керек. Оның қоңырау мұнарасын Мартино Лонги Ұлы жобалап, 1578-1582 жылдар аралығында салдырған. Оның қазіргі қасбетін Джакомо делла Порта мен Джироламо Райналди салды.
Палаццо Нуово
Пьяццаның симметриясын аяқтау және Аракоэли мұнарасын жасыру үшін Палаццо Нуово 1603 жылы салынып басталып, 1654 жылы аяқталды және 1734 жылы көпшілікке ашылды. Оның фасады Палаццо деи Консерватори фасадының тікелей көшірмесі. Яғни, бұл Микеланджело бір ғасыр бұрын Палаццо деи Консерваториді қайта жобалағанда қолданған жобаның дәл көшірмесі болып табылады.
Балюстрада
Микеланджелоның ең ықпалды жобаларының бірі – алып пилястрлардың үстінде мүсіндермен безенілген балюстрадамен аяқталған бұл композиция. Балюстраданы әшекейлейтін Кастор мен Полюкс ескі мүсіндері, қазір Киринал сарайының алдында тұрған Микеланджело салған мүсіндерден өзгеше. Вашингтондағы Капитолий төбесінің, Римдегі Капитолий төбесінің атымен аталғаны жиі айтылады.