Кіріспе

1864–79 Испанияның бұрынғы Оңтүстік Америка отарларымен соғысы

Чинча аралдары соғысы, сонымен қатар Испан-Оңтүстік Америка соғысы (lang es) деп те аталады, 1865 жылдан 1879 жылға дейін Испания мен Перу, Чили, Эквадор және Боливияның бұрынғы отарлары арасындағы жағалау және теңіз шайқастарынан құралды. Бұл қақтығыс Испанияның гуаноға бай Чинча аралдарын басып алуымен басталды, бұл Испанияның Изабелла II билігі тұсында Оңтүстік Американың бұрынғы отарларындағы ықпалын қайта орнатуға жасаған бірнеше әрекеттерінің бірі еді. Соғыста темір кемелер қолданылды, оның ішінде испандық «Нюмансия» кемесі – әлемді айналып өткен алғашқы темір кеме.

Өмірбаян

Изабелланың тұсында әскери шығындар күрт өсті және Испания әлемдегі төртінші ірі теңіз күшіне дейін көтерілді. 1850-1860 жылдары испандықтар Марокко, Филиппин, Мексика және Доминикан Республикасы сияқты әлемнің түкпір-түкпірінде отаршылдық әрекеттер жүргізді, соңғысы бір кезде қайта басып алынды. 1862 жылдың соңында Испания Оңтүстік Америка суларына ғылыми экспедиция жіберді, оның жасырын мақсаты Америкада тұратын испан азаматтарының қаржылық және құқықтық талаптарын нығайту болды. Экспедицияны адмирал Луис Эрнандес Пинсон Альварес басқарды, ол Христофор Колумбтың Американы еуропалықтарға ашқан саяхатына қатысқан Пинсон ағайындыларының тікелей ұрпағы еді. Пинсонның эскадрильясы төрт әскери кемеден тұрды: Triunfo және Resolución екі бу фрегаты, Vencedora корветі және Virgen de Covadonga шкуны. Испан кемелері 1863 жылдың 18 сәуірінде Чилидің Вальпараисо портына жетті. Испания 1840 жылдардан бері Чилидің тәуелсіздігін мойындады және екі ел де дипломатиялық қарым-қатынас орнатқан. Экспедиция жылы күтіліп алынды, ал адмирал жергілікті билік өкілдерімен кездесті. Кемелер шілде айында Чилиден жақсы қарым-қатынаста шығып, Перуға бет бұрды. Испания Перудің 1821 жылы жариялаған тәуелсіздігін мойындамаса да, эскадрилья Кальяо портында құлшына қарсы алынды. Ол бірнеше апта бойы портта тұрып, содан кейін АҚШ-тың Сан-Франциско қаласына бағыт алды.

Таламбо оқиғасы

1863 жылғы 4 тамызда Перудің Ламбайек аймағындағы Таламбо hacienda-сында бір оқиға болды. Толық мәліметтер жоқ, бірақ оқиға екі испандық және 40 жергілікті тұрғын арасында туған төбелеспен байланысты. Нәтижесінде бір испандық қаза тапты, ал тағы төртеуі жарақат алды. Оқиға туралы хабар Пинзонға жеткен соң, ол 13 қарашада флотымен Перуге оралды және үкіметтен ресми кешірім сұрауды және зардап шеккен испан азаматтарына өтемақы төлеуді талап етті. Перулік тарап бұл оқиғаның Перудың ішкі құқықтық мәселесі екенін және кешірім сұрау қажет еместігін мәлімдеді. Осы кезде Мадридтегі испан үкіметі Перудың тәуелсіздік соғысынан туындаған қарыздарды да талап етуге шешім қабылдады және мәселені Перу билігімен тікелей шешу үшін Эусебио де Салазар и Мазарредоны жіберді. Салазар 1864 жылғы наурыз айында Корольдік комиссары лауазымымен келді. Бұл Перу үкіметін қасақана қорлау болды, өйткені комиссар – елші емес, отарлық шенеунік, ал тәуелсіз мемлекеттер арасындағы кеңестерде дипломатиялық байланыс деңгейі – елшілік. Бұл әрекет Перудің Сыртқы істер министрі Хуан Антонио Рибейро Эстрадамен келіссөздерді сәтсіздікке ұшыратты.

Чинча аралдарын басып алу

1864 жылғы 14 сәуірде Перудің өтемақы төлеуден бас тартқанына жауап ретінде испан флоты Перудің гуано ресурстарының басты көзі болып табылатын, нашар қорғалған Чинча аралдарын басып алды. Испандықтар аралдың перулік губернаторы Рамон Валье Риэстраны «Резолюсьон» кемесінде тұтқындады, аралдарды 400 теңізшімен басып алды және испан туын көтерді. Испания аралдарды Перудің маңызды экономикалық активі және үкіметтің жылдық кірісінің шамамен 60% құрайтын маңызды сауда құралы деп санады. Испан эскадрильясы сонымен қатар Перудің маңызды порттарын блокадалап, сауданы тоқтатты және Латын Америкасы бойынша үлкен наразылық тудырды. Испания Перуден көп қарсылық күтпеді және оның әскери күшінің әлсіз екеніне сенді. Бір кезде аралдарды британдық Гибралтарға алмастыру туралы ұсыныс та қарастырылды. Блокада кезінде «Триунфо» кемесі кездейсоқ өрттен қирады. Жаңа испан премьер-министрі Рамон Мария Нарваэс Пинсонның бір жақты әрекеттерін бекітпеді және оны әскери-теңіз министрі болған вице-адмирал Хуан Мануэль Парехамен ауыстырды. Пареха Перуде дүниеге келген, ал оның әкесі, бригадир Антонио Пареха, 1813 жылы Чилиде Чили Тәуелсіздік соғысы кезінде Испания үшін шайқасқанда қаза тапқан. Нарваэстің келісімшіл көзқарасы тез өзгерді және ол Тынық мұхиты флотын күшейту үшін тағы төрт соғыс кемесін жіберді. Пареха 1864 жылдың желтоқсанында Перуге келді және Перу президенті Хуан Антонио Песеттің арнайы өкілі генерал Мануэль Игнасио де Виванкомен бірден келіссөздер бастады. Виванко-Пареха шарты 1865 жылғы 27 қаңтарда «Вилья де Мадрид» фрегатында қол қойылды. Перу халқы бұл шартты ұлттық беделге нұқсан келтіретін деп есептеді. Перу конгресі оны ратификациялаудан бас тартқаннан кейін, жалпы көтеріліс болды және Песеттің үкіметі 7 қарашада құлап кетті.

Чилимен соғыс

Бұл арада Боливия, Чили және Эквадор сияқты Оңтүстік Американың бірнеше елінде испанға қарсы сезімдер күшейді. Перу мен оның көршілері Испания империясын қайта құруға талпынудың алғы белгісі болуы мүмкін кез келген әрекеттен сақтанды. Осы күдік атмосферасында, испандық "Венседора" канонерлік кемесі Чили портына көмір толықтыру үшін тоқтағанда ешкім таңғалған жоқ, ал президент Хосе Хоакин Перес көмірді соғысқа қатысушы елге сатылмайтын соғыс материалы деп жариялады. Испания тарапынан қарағанда, Чилидің көмірге қойған эмбаргосы Чили енді бейтарап емес екенін көрсетеді. Бұл екі перуандық пароходтың қару-жарақ пен чилилік еріктілермен Вальпараисо портынан Перуға бет алғаннан кейін одан да күшейді. Вице-адмирал Хосе Мануэль Парежа қатаң позицияны қабылдап, Перуға қатысты санкциялардан да ауыр санкцияларды Чилиге қатысты талап етті. Одан кейін ол эскадрильясынан төрт ағаш кемені бөліп Чилиге жіберді, ал "Нумансия" мен "Ковадонга" Каллао портын күзету үшін қалды. Парежа 1865 жылдың 17 қыркүйегінде өзінің флагманы "Вилла де Мадрид" кемесімен Вальпараисоға келді. Ол испан туына 21 зеңбірекпен салют беруді талап етті. Ол бұл талабын чилиліктердің Ұлттық күніне (18 қыркүйек) бір күн қалғанда ұсынды. Аталған жағдайға байланысты чилиліктер бас тартты, және бір аптадан кейін, 24 қыркүйекте соғыс жарияланды. Жаңа испан премьер-министрі Леопольдо О'Доннель, Нарваезді алмастырғаннан кейін, Парежаға кері шегінуге бұйрық берді, бірақ испан адмиралы тікелей бұйрықты елемеді. Оның жағаға десант түсіруге әскері болмағандықтан, ол Чилидің маңызды порттарын блокадалауға шешім қабылдады. Бұл әрекетті жүзеге асыру мүмкін болмады, себебі Чилидің 1800 миль (2897 км) жағалауын блокадалау үшін Парежаның қолда бар флотынан бірнеше есе үлкен флот қажет болар еді. Дегенмен, Вальпараисо портын блокадалау чилилік және шетелдік тараптарға зор экономикалық зиян келтірді, сол себепті АҚШ және Ұлыбританияның әскери-теңіз күштері, қақтығыста бейтарап болғанына қарамастан, ресми наразылық білдірді.

Папудо шайқасы

Чили мен Перу ресми түрде одақтас болғанға дейін, Испания 1865 жылғы 26 қарашада Папудо теңіз шайқасында үлкен жеңіліске ұшырады. Бұл шайқаста Чилидің «Эсмеральда» корветі испандық «Ковадонга» шхунасын басып алып, экипажын тұтқынға алып, адмиралдың соғыс хаттарын тәркіледі. Бұл жеңіліс Пареджаға шыдайсыздан келді, ол екі күннен кейін өз флагмандық кемесінде өзіне-өзі қол жұмсады. Испания флотының Тынық мұхитындағы бас қолбасшылығын коммодор Касто Мендес Нунес қабылдады, ол тез арада контр-адмирал дәрежесіне көтерілді.

Перу, Эквадор және Боливиямен соғыс

1865 жылғы 7 қарашада Испанияға соғыс жариялауға құлықсыздығы және Виванко Пареджа шартына қол қоюға байланысты туындаған қаралау Перу президенті Хуан Антонио Пезетті қызметтен кетуге мәжбүр етті. Оның орнына вице-президент генерал Педро Диес Кансеко тағайындалды. Диес Кансеко да Испаниямен соғыстан қашуға тырысты, бұл оның 20 күннен кейін құлауына себеп болды. 26 қарашада ұлтшыл қозғалыстың жетекшісі генерал Мариано Игнасио Прадо Кансеконы биліктен ығыстырды. Жаңа үкімет дереу Чилимен ынтымақтастығын және Испанияға соғыс жариялау, Перудің ұлттық абыройын қайта жаңғырту ниетін білдірді. Чили мен Перу 1865 жылғы 5 желтоқсанда Испанияға қарсы одаққа ресми түрде қол қойды. Перу конгресі 12 қаңтарда одақты бекітті, ал екі күннен кейін Перу Испанияға соғыс жариялады. Чилидің теңіз күштері әлсіз және дерлік болмады. Чилилік одақтасын нығайту үшін капитан Лизардо Монтеро басқаратын Перу эскадрильясы дереу оңтүстікке жіберілді. Эскадрилья құрамында "Амазонас" және "Апуримак" бу кемелері болды. Эквадор 1866 жылғы 30 қаңтарда Испанияға соғыс жариялап, одаққа қосылды. Боливия да 1866 жылғы 22 наурызда генерал Мариано Мельгарехо басшылығымен соғысқа шықты. Бұл қадамдардың нәтижесінде Оңтүстік Американың Тынық мұхиты жағалауындағы Колумбиядан оңтүстікке қарайғы барлық порттар испан флоты үшін жабылды. Аргентина Парагваймен соғыста болғандықтан одаққа қосылудан бас тартты.

Абтао шайқасы

Испанияның адмиралы Мендес Нунес өзінің ең қуатты екі кемесін (фрегаттар Вилла де Мадрид және Реина Бланка) Чили-Перу флотын жою үшін оңтүстікке жіберді. Перулік капитан Мануэль Виллар басқаруындағы одақтас эскадра Чилидің оңтүстігіндегі Чилоэ шығанағының жанындағы Абтао деген жақсы қорғалған шығанаққа тығылды. Испан эскадрильясы 1866 жылдың 7 ақпанында шығанақтың кіреберісінде пайда болды, бірақ испандықтар тереңдікке кірмеді, кемелерінің жағалауға отырып қалу қаупінен сақтану үшін. Бірнеше сағатқа созылған артиллериялық атыс аз нәтиже берді. Әскері тұңғышқа тіреліп, бу машинасы жоқ, ал кейбір кемелердің қозғалтқыштары жөндеуде болса да, одақтастар қарқынды шайқас жүргізді. Лейтенант Мануэль Томсон басқаратын «Ковадонга» аралдан асып түсіп, «Бланка» фрегатына бірнеше рет оқ тигізді. Шайқас шешімсіз аяқталды. Терең суға кіруге құлшынбаған және алыстан артиллериялық атыс салдарынан тек оқ-дәрілердің ысырабына әкелетінін түсінген испан командирлері кері шегінді. Уильямс пен «Эсмеральда» шайқас күні зәкірде болған жоқ. Комодор Анкудқа отын алу үшін кеткен. Вальпараисоға қайтып бара жатқанда испан эскадрильясы Чилидің «Пакете дель Мауле» пароходына тосқауыл қойды, ол Перудың жаңа «Уаскар» және «Индепенденсия» броненосцевіндегі теңізшілерді тасымалдап бара жатқан.

Вальпараисоның бомбалануы

Испандықтар құрлықтағы әскерлерге шабуыл жасай алмады және одақтас эскадрильясымен теңізде шайқасуға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды. Испания кемелері оқшауланып, жеткілікті жабдықтамасыз қалды және жеңіске үміттерін жоғалтты. Чили үкіметі испан флотымен байланысқан барлық кемелерге Чили порттарына кіруге тыйым салғаннан кейін, адмирал Мендес Нунес одақтас порттарына қарсы жазалау шараларын қолдануға шешім қабылдады. Испания флоты 31 наурызда Вальпараисо қаласын және портын бомбалап, өртеп жіберді, сондай-ақ Чилидің сауда флотын жойды. Барлығы 33 кеме өртенді немесе батып кетті. Чилидің сауда флотына келтірілген залал өте зор болды. Он екі жыл өткен соң, Чили туы астындағы кемелердің жалпы тоннажы 1865 жылғы көрсеткіштің жартысынан да аспады.

Кальяо шайқасы

Адмирал Мендес Нуньес Вальпараисо сияқты қорғаныссыз нысаналарды жоюға мәжбүр болғанына және Абтао шайқасының шешуші нәтиже бермегеніне наразы болып, тактиканы өзгертіп, мықты қорғалған портқа шабуыл жасауға бел буды. Осылайша, ол Перудегі Кальяо портына бет алды. Кальяо шайқасы 2 мамырда болды, одан кейін екі тарап та жеңіске жеткенін мәлімдеді. Перулік қорғаушылар испандықтардың Оңтүстік Америкадағы жоғалтқан билігі мен беделін қайтаруын тоқтатты, Перуға талаптарын таңуға жол бермеді және испан флотын кері шегінуге мәжбүр етті – бұл техникалық тұрғыдан дұрыс еді, себебі соңғы оқтарды перулік артиллериясы атты. Испандықтар бұрынғы колониясына жаза бергендерін айтты. Испан артиллериясы қорғанысқа шектеулі ғана зиян келтіре алды, ал Кальяодағы көптеген қарулар, артиллерия және ғимараттар шайқастан зардапсыз шықты.

Еске алу

Испанияның Мадрид қаласындағы calle del Pacífico ("Тынық мұхиты көшесі", қазіргі) осы жорық құрметіне аталған. Көшеге аудан мен метро станциясының атауы берілді.