Кіріспе
Англияның Гертфордшир графтығы (/audio=UK Herts. ogg/'/h//ɑːr//t//f//ər//d//ʃ//ɪər/ HARTfərdsheer немесе / //ʃ//ər/ shər; көбінесе Herts деп қысқартылады) – Англияның шығысындағы рәсімдік графтық және үй графтықтарының бірі. Ол солтүстік-батыста Бедфордширмен, солтүстік-шығыста Кембриджширмен, шығыста Эссекспен, оңтүстікте Үлкен Лондонмен және батыста Букингемширмен шектеседі. Ең ірі елді мекен – Уотфорд, ал графтық орталығы – Гертфорд. Графтықтың ауданы 634 шаршы миль (1642 км²) және 2021 жылғы халық санауы бойынша 1,198,800 адамды құрайды. Уотфордтан кейін (131,325), ең ірі елді мекендер – Хемель Хемпстед (95,985), Стивенэйдж (94,470) және Сент-Олбанс қаласы (75,540). Жергілікті басқару үшін Гертфордшир – метрополитен емес графтық, онда Гертфордшир графтық кеңесіне бағынатын он аудан бар. Биіктігі солтүстік және батыста жоғары, Трингке жақын Чилтернс тауларында 244 метрге жетеді. Графтық Леа және Колн өзендерінің бастаулары мен жоғарғы аңғарларын қамтиды; екеуі де оңтүстікке қарай ағып, әрқайсысының жанында каналдар бар. Гертфордширдің игерілмеген жері негізінен ауыл шаруашылығына арналған және графтықтың көп бөлігі Метрополитен жасыл белдеуімен жабылған. 1903 жылдан бері Летчворт – үлгілі бау-бақша қаласы ретінде танымал, ал Стивенэйдж – соғыстан кейінгі Ұлыбританияның 1946 жылғы Жаңа қалалар заңы бойынша кеңейтілген алғашқы қала болды. Қызмет көрсету саласы графтық экономикасының ең ірі секторына айналды.
Hertfordshire (/audio=UK Herts. ogg/'/h//ɑːr//t//f//ər//d//ʃ//ɪər/ HARTfərdsheer or / //ʃ//ər/ shər; often abbreviated Herts) is a ceremonial county in the East of England and one of the home counties. It borders Bedfordshire to the north west, Cambridgeshire to the north east, Essex to the east, Greater London to the south and Buckinghamshire to the west. The largest settlement is Watford, and the county town is Hertford. The county has an area of 634 square miles (1,642 km2) and had a population of 1,198,800 at the 2021 census. After Watford (131,325), the largest settlements are Hemel Hempstead (95,985), Stevenage (94,470) and the city of St Albans (75,540). For local government purposes Hertfordshire is a non metropolitan county with ten districts beneath Hertfordshire County Council. Elevations are higher in the north and west, reaching more than 800 feet (244 m) in the Chilterns near Tring. The county centres on the headwaters and upper valleys of the rivers Lea and the Colne; both flow south and each is accompanied by a canal. Hertfordshire's undeveloped land is mainly agricultural and much of the county is covered by the Metropolitan green belt. Since 1903, Letchworth has served as the prototype garden city while Stevenage became the first town to expand under post war Britain's New Towns Act 1946. Services have become the largest sector of the county's economy.
Тарих
Округтың ескерткіштері көптеген ғасырлар бойына созылып, Стивендждегі Алты төбеден бастап, жергілікті тұрғындар римдік кезеңде салған Левсден киностудиясына дейін. Ортағасырлық және Тюдор дәуіріндегі ғимараттардың саны Лондондағыдан асып түседі, жақсы сақталған қорғау аймақтарында, әсіресе Сент-Олбанста, онда римдік қала Веруламиумның қалдықтары бар. 913 жылы Гертфордшир Эдуард Ескінің тұсында Гертфордта салынған бекініске қарасты аймақ болды. Гертфорд атауы англосаксон тіліндегі *heort ford* сөзінен шыққан, яғни "бұғылардың суды кесіп өтуі" (өзен арқылы). Гертфордшир атауы алғаш рет 1011 жылы Англосаксон жылнамасында тіркелген. Елен округтың көптеген эмблемаларында бейнеленген. Қазіргі елді мекендердің көптеген атаулары англосаксон кезеңіне дейін жетеді, олардың көпшілігі англосаксондарға тән жер-атау жұрнақтарымен аталады: *ford*, *ton*, *den*, *bourn*, *ley*, *stead*, *ing*, *lett*, *wood* және *worth* – осы округте Гертфорд, Ройстон, Харпенден, Редборн, Куфли, Уитампстед, Тринг, Радлетт, Борхэмвуд және Рикмансуорт сияқты елді мекендерде кездеседі. Гертфордширде мезолит кезеңінен бері адам қоныстанының іздері бар. Ол алғаш рет неолит дәуірінде өңделді, ал қола дәуірінің басында тұрақты қоныстар пайда болды. Одан кейін темір дәуірінде аймаққа тайпалар қоныстанды. 43 жылы римдіктердің Британияны жаулап алуынан кейін Катувеллауни тайпасы тез римдік өмірге бейімделіп, Веруламиум (Сент-Олбанс) сияқты бірнеше жаңа қалалардың дамуына ықпал етті, онда шамамен 293 жылы алғашқы британдық шейіт болған деп саналады. Әулие Альбан, римдік-британдық сарбаз, христиан діни қызметкерінің орнына тұрып, Холивелл төбесінде басы кесілді. Оның көк фонға салынған сары кресі (сальтир) Гертфордширдің туы мен гербіндегі елік немесе арыстан бейнесімен бірге көрсетілген. Ол Гертфордширдің қасиетті қамқоршысы. V ғасырдың басында римдік легиондардың кетуімен, қорғалмаған аумаққа англосакстар басып кірді және отарлады. VI ғасырда қазіргі округтің көп бөлігі Шығыс Саксондық патшалықтың құрамына кірді. Бұл салыстырмалы түрде қысқа өмір сүрген патшалық 9-ғасырда құлдырап, Гертфордшир аумағын Мерсияның Батыс Англиялықтарына бағындырды. Аймақ 10-ғасырда Батыс Саксон және Мерсия патшалықтарының бірігуінен кейін ағылшын графтығына айналды. Нордтардың шабуылдары кезінде Гертфордшир көптеген шайқастардың алдыңғы шебінде болды. Король Эдуард Ескі, норвегиялықтар басып алған жерлерді қайта басып алу кезінде Гертфордта "бур" немесе бекініс салғызды, ол аймақтағы норвегиялықтардың қызметін шектеуге бағытталған. Оның әкесі, Ұлы Альфред патша, Лия өзенін өзінің патшалығы мен норвегиялық лорд Гутрум патшалығы арасындағы шекара ретінде белгіледі, округтің солтүстік және шығыс бөліктері Данелау аймағына кірді. Алайда, бұл аймақтағы скандинавиялық жер-атаулар туралы көп айғақ жоқ, ал англосаксондық ерекшеліктердің көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған. Дегенмен, округ 10-шы ғасырдың соңы мен 11-ші ғасырдың басында қайтадан норвегиялық шабуылдардан зардап шекті, өйткені Дания патшалары Свейн Форкбард пен Кнут Ұлы бастаған әскерлер ағылшын патшасы Ательредті құлатуға тырысып, елді қиратты. Бір ғасырдан кейін Нормандияның Вильгельм Беркхамстедте аман қалған ағылшын лордтары мен дін қызметкерлерінің бағынуын қабылдады, осыдан кейін ол қарсылықсыз Лондонға кіріп, Вестминстерде таж кидіріп, Вильгельм Жеңімпаз атанды. Гертфордшир бишоп Стортфордтағы және король Лэнглидегі жаңа норман қамалдары үшін пайдаланылды, ол Лондон мен Беркхамстедтегі патшалық резиденциясы арасындағы аялдама болды. Domesday Book округте тоғыз жүздік болғанын тіркеді. Тринг пен Данаис Дакорумға айналды, яғни "Даниялық билік" – викингтік емес, саксондық келешегін еске түсіреді. Қалған жетісі – Браугин, Стивендж, Касио, Бантингфорд, Гертфорд, Хитчин және Одсей. Кейінгі Планетагенет кезеңінде Сент-Олбанс аббаттығы Магна Картаның алғашқы нұсқасын жасау орыны болды. Ал кейінгі Розалар соғысында Сент-Олбанс Ланкастерлер мен Йорктер арасындағы екі ірі шайқастың ортасы болды. Тюдор дәуірінде Хатфилд Хаусы Елизавета I патшайымның жиі баратын орны болды. Стюарт корольі Джеймс I аң аулау үшін бұл жерді пайдаланды және Лондонды сумен қамтамасыз етуге арналған жаңа су жолын – New River құрылысына көмектесті. Лондон өскен сайын, Гертфордшир ағылшын астанасына ыңғайлы жақын орналасқан, аймақтың көп бөлігі ақсүйектер мен аристократияға тиесілі болды, бұл жергілікті экономиканы дамытуға көмектесті. Дегенмен, Гертфордширге ең үлкен серпіліс индустриалдық революция кезінде болды, одан кейін халық саны күрт өсті. 1903 жылы Летчуорт әлемдегі алғашқы бақша қаласы болды, ал Стивендж 1946 жылғы Жаңа қалалар заңы бойынша қайта құрылған алғашқы қала болды. Бірінші дүниелік соғыста Ұлыбритания үстінен зеппелиннің атылып түсірілуі Куфлиде болды. 1920 жылдардан 1980 жылдардың соңына дейін Борехамвуд қаласында MGM British Studios-ты қоса, британдық киностудияларының ірі кешендерінің бірі орналасқан. Мұнда "Жұлдызды соғыстар" фильмінің алғашқы үш бөлігі (IV, V және VI) сияқты көптеген танымал фильмдер түсірілді. Студиялар көбінесе Elstree деген атты қолданды. Американдық режиссер Стэнли Кубрик осы студияларда түсіріп қана қоймай, өмірінің соңына дейін осы аймақта тұрды. Big Brother UK және Who Wants to Be a Millionaire? бағдарламалары осы жерде түсірілді. EastEnders Elstree-де түсіріледі. Гертфордширде Warner Bros. Studios, Leavesden дамыды, онда "Гарри Поттер" сериясы және 1995 жылғы "Алтын көз" ("GoldenEye") Джеймс Бонд фильмі түсірілді. 2000 жылдың 17 қазанында Хатфилд теміржол апатында төрт адам қаза тауып, 70-тен астам адам жарақаттанды. Апат Railtrack-тің кемшіліктерін көрсетті, нәтижесінде жылдамдық шектеулері мен негізгі жолдардың ауыстырылуына әкелді. 2002 жылдың 10 мамырында Поттерс Бардағы төртінші теміржол апатында жеті адам қаза тауып, пойыз жолдан шығып, платформаға құлап түсті. 2005 жылдың желтоқсан айының басында 2005 жылғы Хемел Хемпстед отын қоймасының жарылысы Хертфордширдегі Бунсфилд мұнай сақтау терминалында болды.
География
Гертфордшир Англияның оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан және Лондонның солтүстігіндегі графство. Ол ресми түрде Шығыс Англия аймағының бөлігі болып табылады, бірақ бұл көбінесе статистикалық бірлік. Шығысында Эссекс, батысында Букингемшир, солтүстігінде Бедфордшир және Кембриджшир жатыр. Барлық аудандардағы халықтың айтарлық бөлігі Лондонның орталық бөлігіне жұмысқа бару үшін шағылысады. Графствоның шекаралары 1844 жылғы «Графтықтар (Бөлінген бөліктер) туралы» заңымен белгіленді, ол эксклавтарды жойды; 1965 жылы «Лондон үкіметі туралы» 1963 жылғы заңға сәйкес, Шығыс Барнет және Барнет қалалық округтері таратылды, олардың аумағы қазіргі Барнет лондондық боросының құрамына қосылды, ал Миддлсекстің Поттерс Бар қалалық округі Гертфордширге берілді. Графтықтағы ең биік нүкте Риджвей ұзақ қашықтықты ұлттық жолында, Трингке жақын Хастоу және Букингемширдің Дрейтон-Бошамп шекарасында орналасқан (AOD). 2011 жылғы халық санауы бойынша графтықтағы он ауданның ішінде Шығыс Гертфордширде халық тығыздығы ең төмен (290 адам/км²), ал Уотфордта ең жоғары (4210 адам/км²). Көршілес Бедфордшир және Букингемширмен салыстырғанда, Гертфордширде Льютон немесе Милтон-Кейнс сияқты 200 000-нан аса халыққа ие үлкен қалалар жоқ, бірақ оның жалпы халқы (2021 жылы 1,2 миллион) аталған екі графтықтың халқынан көп. Харпенденге жақын өтетін Лия өзені Уитампстед, Уэлвин Гарден Сити, Хертфорд, Уэр және Броксборн қалаларынан өтіп, Чешунтқа жетіп, соңында Темза өзеніне құяды. Графтықтың батыс бөлігі ең төбелі, Чилтерн төбелері Тринг, Беркхамстед және Эшридж иелігін қоршап тұр. Бұл ерекше табиғи сұлулық аймағы солтүстіктегі Хитчиннен Беркшир және Оксфордширге дейін созылады. Графтықтағы көптеген маңызды елді мекендер орталық, солтүстік және оңтүстік аймақтарда орналасқан, мысалы Уотфорд, Хемель Хемпстед, Кингс Лэнгли, Рикмансворт, Сент-Олбанс, Харпенден, Редборн, Радлетт, Борехамвуд, Поттерс Бар, Стивендж, Хэтфилд, Уэлвин және Уэлвин Гарден Сити, Хитчин, Летчворт және Балдок. Бұл қалалардың барлығы шағын және орташа өлшемді, соғыстан кейінгі жаңа қалалар мен ескі/тарихи жерлердің үйлесімін ұсынады. Сент-Олбанс қаласы тарихи елді мекеннің мысалы болып табылады, өйткені оның соборы мен аббатханасы нормандық кезеңге дейін барады, ал қазіргі қала орталығының жанында римдік Веруламиум қонысының қираған жерлері сақталған. Стивендж – бұрынғы шағын қала болған оның бұрынғы бейнесінің арасында соғыстан кейінгі жаңа қала жоспарлауының үйлесімі. Стивендждегі Ескі қала осы тарихи өзекті бейнелейді және соғыстан бұрынғы мұрасын көрсететін көптеген дүкендер мен ғимараттарға ие. Хитчинде де тарихи орталық бар, онда Тюдор және Стюарт дәуіріндегі ғимараттар қазіргі заманғы құрылымдармен араласып жатыр. Гертфордширдің шығыс аймақтары көбінесе ауылдық және егістік жерлерді қамтиды, сонымен қатар ауылдар мен шағын және орташа қалалармен араласады. Ройстон, Бантингфорд және Бишоп Стортфорд, сондай-ақ Уэр және графтық орталық Хертфорд осы аймақтағы маңызды елді мекендер болып табылады. Шығыс Гертфордширдің физикалық географиясы батысқа қарағанда биіктігі аз, бірақ төменгі көтерілген төбелер мен Сторт сияқты көрнекті өзендерге ие. Бұл өзен Эссесте басталып, Уэрге жақын жерде Лияға құяды. Лия мен Сторттан басқа, Колн өзені графтықтың батысындағы маңызды су арнасы болып табылады. Бұл Уотфорд пен Радлеттке жақын орналасқан және оңтүстікке қарай Ұлы Лондон мен Букингемширге қарай созылатын күрделі жүйе/дренаж аймағына ие. Ресми емес мәртебеге ие, сары тырнағы бар қызғылт жұлдыз тәрізді гүл – паскөфүл Гертфордширге тән гүлдің бірі.
Геология
Гертфордширдің тау жыныстары Лондон алабы деп аталатын үлкен, көлбеу синклинеге жатады. Қабаттар оңтүстік-шығысқа қарай Темза өзені астындағы синклиннің ең төменгі нүктесіне қарай еңкейеді. Ең маңызды формациялар – кредалық бор, ол округтің солтүстігі мен батысындағы жоталар ретінде көрінеді, Чилтерн төбелерін құрайды, сондай-ақ жас палеоценді, Рединг қабаттарын және эоценді, Лондон сазын қамтиды, олар округтің қалған оңтүстік бөлігін алып жатыр. Округтің шығыс жартысы мұз дәуірінде мұздықтармен жабылған және беткі қабаты мұздық тас балшықтарынан тұрады.
Табиғи ресурстар және қоршаған орта
Батыстың көп бөлігі – және шығыста одан да көбі – әртүрлі ландшафттарға ие. Олар Chilterns биік еменді ормандарынан бастап, Braughing және Hadhams аймақтарындағы сазды жерлерге дейін, сондай-ақ Жоғарғы Ли аңғарының батысындағы ежелгі шоқтанды мүйізді ормандарды қамтиды. Хью Миддлтон салған және 1613 жылы ашылған Жаңа өзен арқылы Уэрден Лондонға таза су жеткізіледі. Шағын болғанына қарамастан, жергілікті өзендер Nash Mills-те қағаз өндірісі сияқты өркендеп келе жатқан салаларды қолдады. Гертфордширде әртүрлі флора мен фауна мекендейді. Бұл графтықта бұрын көптеп кездесетін құс – қапталдары қара түсті қарға, оның ескі аты аймақтық газеттің – Ройстонда шығарылатын "Ройстон қарғасының" атауы болған. Бұрын кең таралған, бірақ қазір көбінесе тоқтатылған өнім – су кресс, ол Hemel Hempstead және Berkhamsted қалаларындағы сенімді, таза борлы өзендердің арқасында өндірілген.
Теледидар
Жергілікті жаңалықтар мен телебағдарламаларды BBC London және ITV London ұсынады, бірақ графтықтың солтүстік бөліктері Норвичтен BBC East және ITV Anglia бағдарламаларын қабылдайды.
Радио
Жергілікті радио бағдарламаларын BBC Three Counties Radio, Heart Hertfordshire, Greatest Hits Radio Bucks, Beds and Herts (бұрын Mix 96), Mix 92.6 (бұрын Radio Verulam St. Albans) және Community Radio Dacorum (Hemel Hempstead) эфирге береді.
Спорт
2012 жылы 2012 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының каноэ мен байдарка слаломы Уолтэм-Кросс, Броксборн қаласында өтті.
Футбол
2021–22 маусымда Гертфордширде төрт кәсіби футбол командасы бар: «Уотфорд» ФК, «Стивенэйдж» ФК, «Арсенал» ӘҚ және «Борехам Вуд» ФК.
1922 жылдан бері «Уотфорд» өз үй ойындарын «Викаредж Роудта» өткізеді. Клуб 1920 жылы Футбол лигасына үшінші дивизионның негізін қалаушы мүшесі ретінде қосылды және 1982 жылы алғаш рет ағылшын футболының бірінші дивизионында ойнады, чемпион «Ливерпульден» кейін екінші орынды иеленді. «Стивенэйдж» ФК 1976 жылы «Стивенэйдж Бороу» деп құрылды және 1980 жылдан бері «Броудхолл Уэйде» ойнап келеді. «Стивенэйдж» 2007 жылғы ФА кубогының финалында «Киддерминстер Харриерс» клубын 3–2 есебімен жеңіп, жаңа «Уэмбли» стадионында бәсекелестік матчты жеңген алғашқы клуб атанды. Қазіргі уақытта клуб EFL League Two лигасында ойнайды және 2020 жылдың ақпан айынан бері бұрынғы ойыншы Алекс Ревелл басқарып келеді. «Арсенал» ФК, Лондонның Ислингтон ауданындағы «Эмираттар» стадионында орналасқан болса да, көптен бері графтықта жаттығу алаңын ұстап келген. 1999 жылға дейін ол Лондон Колни университетінің базасын пайдаланды, содан кейін оған іргелес жаңа, арнайы салынған кешен салынды. «Уотфорд» ФК қазіргі уақытта өзінің жаттығу базасы ретінде Арсеналдың ескі жаттығу алаңын пайдаланады. «Арсенал» ӘҚ Борехамвудтағы «Медоу Паркте» ойнайды. Клуб 1987 жылы құрылды және 2011 жылы құрылған FA әйелдер Суперлигасында ойнап келеді. Гертфордширде көптеген жартылай кәсіби және әуесқой клубтар бар. Ең жоғары деңгейдегілер – Ұлттық лиганың Оңтүстік дивизионында ойнайтын «Хемел Хемпстед Таун» және «Сент-Олбанс Сити», ал Ұлттық лиганың Солтүстік дивизионында ойнайтын «Бишопс Стортфорд» ФК.
Регби лигасы
Хемел Хемпстед қаласындағы регби лигасының командасы – «Хемел Стагс». «Хемел Стагс» клубы 1981 жылы құрылғаннан бері «Пеннин Уэй» стадионында өнер көрсетуде. 2018 жылға дейін клуб британдық регби лигасы жүйесінің үшінші лигасы – 1-лигада ойнады, қазір Оңтүстік конференциялық лигасында бақ сынап жатыр.
Регби одағы
Гертфордшир регби футбол одағы Гертфордширдегі регбидің басқарушы органы болып табылады және регбимен айналысатын барлық мүдделі тараптарға жауапты. "Тринг" регби клубы матчтарын Коу Лейн, Трингте өткізеді. Бірінші құрама қазіргі уақытта Аймақтық 1 Оңтүстік-Шығыс лигасында ойнайды. Бұл 5-ші деңгейдегі лига.
GAA
Гейл футбол Hertfordshire аймағында ойналады, Оксфордширден Кембриджге дейінгі клубтар Hertfordshire Лигасында және Чемпионатында бақ сынасады. "Ейре Ог", "Оксфорд" клубы 2022 жылғы округтік чемпионаттың жеңімпазы атанды. Хёрлингті біріктірілген команда, "Сент-Деклан" CLG ойнайды, құрамына Hertfordshire-дегі барлық футбол командаларынан шақырылған ойыншылар кіреді. "Сент-Деклан" қазіргі уақытта Уорикшир Лигасында және Чемпионатында өнер көрсетіп жатыр, бұрын Лондон GAA чемпионатында ойнаған. "Сент-Деклан" клубының бірнеше ойыншысы Уорикширдің аға харлинг командасы сапында да ойнады, Лори Мейгер және Никки Рэкард турнирлерінде көзге түсті, олардың ішінде Патрик Ланкастер, Эмон Доэрти, Алан Хейс және Алекс Хэнли бар.
Білім
Гертфордширде 26 тәуелсіз мектеп және 73 мемлекеттік орта мектеп бар. Мемлекеттік орта мектептердің барлығы бірыңғай, алайда округтің оңтүстігі мен оңтүстік-батысындағы 7 мектеп ішінара іріктеу жүргізеді (Уотфордтағы білім беру туралы қараңыз). Барлық мемлекеттік мектептерде жоғары сыныптар бар, ал жоғары сынып колледждері жоқ. Көп кампустары бар жоғары білім беру орталықтары – Гертфорд аймақтық колледжі, Солтүстік Гертфордшир колледжі, Оклендс колледжі және Батыс Гертс колледжі. Гертфордшир университеті – Хэтфилд қаласында негізделген заманауи университет. Онда 23 000-нан астам студент оқиды.