Кіріспе
Қазіргі Сычуаньдағы ежелгі патшалық, Қытайдағы осы аттас ең көне патшалық – Шу (t=蜀; Сычуань Пиньині: Su; бұрынғы транскрипциясы: Shuh), тарихнамада Ежелгі Шу (t=古蜀) деп те аталады. Ол қазіргі Сычуань провинциясындағы ежелгі мемлекет болды. Оның негізі Батыс Сычуань алқабындағы Чэнду жазығында жатқан, солтүстік-шығысқа қарай Хан өзенінің жоғарғы аңғарына дейін кеңейген. Шығысында Ба тайпалар конфедерациясы орналасқан. Хан және Янцзы өзендері бойымен шығысқа қарай Чу мемлекеті жатқан. Солтүстікте Циньлин тауларынан ар жағында Цинь мемлекеті болған. Батысында және оңтүстігінде әскери күші шамалы тайпалар мекендеген. Бұл тәуелсіз Шу мемлекеті 316 ж.б.д. Цинь мемлекеті тарапынан басып алынды. Сансиндуй және Циншадағы Шу мәдениетіне қатысты деп саналатын жақындағы археологиялық жаңалықтар Циньнің басып алуынан бұрын осы аймақта ерекше өркениет болғанын көрсетеді. Қытай тарихының кейінгі кезеңдерінде Сычуань аймағы осы ежелгі мемлекеттің құрметіне Шу деп атала берді, ал осы аймақта құрылған кейінгі мемлекеттер де Шу деп аталды.
the oldest kingdom of this name in China
Shu (t=蜀; Sichuanese Pinyin: Su; former romanization: Shuh), also known as Ancient Shu (t=古蜀) in historiography, was an ancient kingdom in what is now Sichuan Province. It was based on the Chengdu Plain, in the western Sichuan basin with some extension northeast to the upper Han River valley. To the east was the Ba tribal confederation. Further east down the Han and Yangtze rivers was the State of Chu. To the north over the Qinling Mountains was the State of Qin. To the west and south were tribal peoples of little military power. This independent Shu state was conquered by the state of Qin in 316 BCE. Recent archaeological discoveries at Sanxingdui and Jinsha thought to be sites of Shu culture indicate the presence of a unique civilization in this region before the Qin conquest. In subsequent periods of Chinese history the Sichuan area continued to be referred to as Shu after this ancient state, and later states founded in the same region were also called Shu.
Сансиндуй мәдениеті
316 жылға дейін Сичуань алабы солтүстік-шығысқа қарай Сары өзен алабындағы қола дәуірі өркениетінен оқшауланған. 1987 жылы Сансиндуйдің табылуы үлкен жаңалық болды, себебі ол неолиттік Қытайда бұрын белгісіз болған маңызды мәдениетті көрсетті. Шамамен 2050–1250 жылдары Чэнду қаласынан солтүстікке қарай 40 шақырым жерде орналасқан Сансиндуй нысаны кең аумақты мемлекеттің орталығы болған сияқты. Екі қазына шұңқырынан табылған заттар солтүстіктегі заттардан өзгеше стильде жасалған. Көптеген археологтар бұл мәдениетті Шу патшалығының мәдениеті деп санайды.
Шу мемлекеті (б.з.д. 10 - 316 жж.)
Б.з.д. 4 ғасырға дейін ертедегі қытай тарихи жазбаларында Шу туралы өте сирек айтылады. Шю мен Шан арасындағы байланысты көрсететін Шан әулетінің қадімгі жазуларында "Шю" деген сілтемелер кездессе де, бұл Сычуаньдағы патшалыққа, әлде басқа жердегі саяси бірлестіктерге қатысты екені нақты емес. Шу алғаш рет "Шужинг" кітабында 1046 жылы Мюе шайқасында Шанды жеңуге көмектескен Чжоу патшасы Вудың одақтастарының бірі ретінде еске алынады. Бірақ, Чжоудың жаулап алуынан кейін көп ұзамай "Ичжоушу" еңбегінде У патшасының бағыныштыларының бірі Шуға қарсы жорық ұйымдастырғаны айтылады. Бұл еңбектерге Хан әулетінің жинағы 蜀王本紀 және Цзинь әулетінің "Хуаянг хроникасы" кіреді. Жартылай аңызға толы патшалар мен императорлардың бірнеше есімдері сақталған, мысалы, 蠶叢 (мәнісі "жібекқұрт бұтасы", Сычуаньда жібекқұрт шаруашылығын алғашқылардың бірі болып дамытқан деп есептеледі), 柏灌 ("кипарис суарушы"), 魚鳧 ("қазқаран"), және 杜宇 ("құмырсқа"). "Хуаянг хроникасы" бойынша, Канконг – аңызға толы патшалардың біріншісі болған және көздері дөңгелек болған, ал Дую халыққа егіншілік үйреткен және қайтыс болғаннан кейін құмырсқаға айналған. Б.з.д. 666 жылы Чу мемлекетінен келген Бит Лин ("тасбақа рухы") атты адам Каймин әулетін құрды, ол Циньнің жаулап алуына дейін он екі буынға созылды. Аңызға сүйенсек, Билинг Чуда қайтыс болып, денесі Шуға дейін ағып келген, сосын қайта тірілген. Шуда болғанда, ол су тасқынымен күресуде табысқа жеткен, ал Дую оның пайдасына тақтан бас тарған. Кейінгі деректерде Каймин патшалары Шудың оңтүстігін басып алып, содан кейін Мин өзені арқылы жол тауып, Дуюдан билікті алғандығы айтылады.
Башу мәдениеті
Чу мемлекеті Хан және Янцзы аңғарларымен батысқа қарай кеңейгенде, Ба тайпаларын Шуға қарай ығыстырды. Біздің заманымыздан бұрынғы 5-ші және 4-ші ғасырларда Сычуань археологтары осы қарым-қатынастың Ба-Шу мәдениетінің қалыптасуына ықпал еткенін айтады. Шу мемлекетіне де Чудың ықпалы болды. 474 жылы Шу мемлекетінің елшілері Цин мемлекетіне сыйлықтар табыс етті, бұл осы екі мемлекет арасындағы алғашқы ресми тіркелген байланыс болды. Кейін Шу әскерлері Цинлинг тауларын басып өтіп, Цин астанасы Йонға жақындады, ал 387 жылы Шу және Цин әскерлері Ханчжун маңындағы Жоғарғы Хан өзені бойында шайқасты.
316 жылы Цинь басып алған жер
Шамамен б.з.д. 356–338 жылдары Шан Ян Цинь мемлекетін орталықтандыру арқылы нығайтты. 337 жылы Шу елшілері Цинь патшасы Хуэвеннің таққа отыруымен құттықтады. Осы шамада таулар арқылы Цинь мен Шуды байланыстыратын Тас мал жолы салынды. Шамамен 316 жылы Тас мал жолының бір бөлігін иеленген Зу графы Бамен қарым-қатынасқа түсіп, өзінің ағасы, он екінші Каймин патшасымен жанжалдасты. Граф жеңіліп, Баға, содан кейін Циньге қашып кетті. Чжан И Циньге осы шала-жартылай елдерге мән бермей, шығысқа қарай, орталық жазыққа қарай кеңеюді жалғастыруды ұсынды. Сима Куо Циньге өзінің күшті армиясын Шуды жаулап алуға, оның байлықтарын дамытуға және алынған күшті кейін шығысқа шабуыл үшін пайдалануға ұсынды. Сима Куоның ұсынысы қабылданды және екі кеңесші де оңтүстікке генералдар ретінде жіберілді. Екі әскер Ба жеріндегі Цзялин өзенінің Жаимэнь жанында кездесті. Каймин патшасы бірнеше шайқаста жеңіліп, оңтүстікке қарай Уянға шегінді, онда тұтқындалып, өлтірілді. Содан кейін Цинь өзінің одақтастарына бұрылып, Баны жаулап алды.
Цинь мен Хан билігі
314 ж.б.д. Қайыминг патшасының ұлы Шу маркизі Яотонгқа тағайындалды, ол Қытай билеушісімен бірлесіп биледі. 311 ж.б.д. Чэнь Чжуан есімді шенеунік бүлік көтеріп, Яотонгты өлтірді. Сима Куо мен Чжан И қайтадан Сычуаньға шапқындап, Чэнь Чжуанды өлтірді. Хуи есімді тағы бір Қайыминг маркиз болды. 301 ж.б.д. ол Сима Куо әскерімен кездесіп, өзін-өзі өлтіруді жөн көрді. Оның ұлы Уан, соңғы Қайыминг маркизі, 300 жылдан 285 жылға дейін билік етті. (Кейбір деректерде Вьетнам тарихындағы Ан Дьон Вунь Қайыминг әулетінен шыққан және халқын оңтүстікке бастап кеткен адам делінеді.) Бұл жаулау Цинь мемлекетінің аумағын екі есеге арттырып, оған Чудан басқа мемлекеттерден қауіпсіз аймақ сыйлады, бірақ салықтарды әскери күшке айналдыру үшін алдымен жерді дамыту қажет болды. Шу «цзюнь» немесе округ болып құрылды және осы басқару түрін сынау орталығына айналды. Чэнду қаласы алып қабырғамен қоршалды. Жер қайта бөлініп, тіктөртбұрышты учаскелерге бөлінді. Он мыңдаған жаңа қоныс аударушылар солтүстіктен әкелінді. Көптегендері қылмыскерлер немесе солтүстіктегі соғыстардың салдарынан жерінен айырылған адамдар еді. Олар Цинь шенеуніктерінің бақылауымен колонналармен оңтүстікке қарай жүріп кетті. Үлкен Дуцзяньян суару жүйесінің құрылысы басталды, ол Мин өзенін Чэнду жазығына шығысқа қарай бұруға арналған. Циньнің Баға жасаған араласуы шектеулі болды, бұл Чу шекарасындағы соғысқа бейім халықты ренжітуден сақтану үшін жасалды. Жаулау кезінде Чу әлі де шығыста Юэді аннексиялаумен айналысып жатты. 312 ж.б.д. Цинь мен Чу әскерлері Хан өзенінің жоғарғы ағысында шайқасты. Чжан И Чудың кез келген араласуына жол бермеу үшін қаулы мен алдаудың қосындысын пайдаланды. Кейін Чу генералы Чжуан Цзяо батысқа жылжып, Шудың оңтүстігіндегі Янцзының оңтүстігіндегі тайпалық жерлерді басып алды. 281 ж.б.д. Сима Куо Янцзы өзенін кешіп, оны Чудан оқшаулады. Ол өзін тәуелсіз патша деп жариялады, ал оның әскері мен халқы біртіндеп жергілікті халыққа сіңіп кетті. 280 ж.б.д. немесе одан бұрын генерал Бай Ци Хан өзені бойымен төмен жылжып, Чу астанасын басып алды (б.з.д. 278 ж.). 277 ж.б.д. Үш шатқалының аймағы басып алынды. Бұл Сычуаньдың шығысында Циньнің жаңа шекарасын құрды. Сычуань Цинь әулетінің алдындағы және кейінгі соғыстар кезінде тыныш болды, бұл Циньнің ассимиляция саясатының сәтті болғанын көрсетті. Шудағы осы кезеңдегі археологиялық жәдірелер Солтүстік Қытайдағыларға өте ұқсас, ал Ба аймағы біршама ерекше болды. Лю Бан Хан әулетін құру үшін жорық бастағанда Сычуань маңызды жабдықтау базасы болды. Б.з.д. 135 ж., экспансиялық Хан императоры Удың кезінде генерал Тан Мэн Наньюе патшалығына жанама жолмен жақындауға тырысып, Янцзы өзенінің оңтүстігіне қарай жылды. Біраз уақыттан кейін Сима Сянжу Сычуаньның батысындағы таулы аймаққа енді. Бұл тайпалық жерлерге жасалған жорықтар олардың құнынан асып кетті, ал 126 ж.б.д. олар екеуі де ресурстарды шионну соғыстарына жұмсау үшін тоқтатылды. Сол жылы Чжан Цзянь батыстан оралып, Сычуаньдан Үндістанға жету мүмкін екенін хабарлады. Бұл әрекет тау тайпаларымен тоқтатылды. 112 ж.б.д. Тан Мэн оңтүстікке қарай экспансиялық соғыстарын қайта бастады. Оның қатал әдістері Сычуаньда көтеріліске әкелді, ал Сима Сянжуны озық саясатты жүзеге асыру үшін шақырды. Осы кезде қытайлықтардың жазық жерлерге кеңінен таралуы табиғи географиялық шекке жетті. Оңтүстік пен батысқа қарай таулы аймаққа қарай кеңею әлдеқайда баяу болды.
Астрономиядағы шу
Шу астеризміндегі Оң қабырға, Аспандық нарық қоршауында (Қытай шоқжұлдызын қараңыз) Alpha Serpentis жұлдызы бейнеленеді, ал Р.Х. Алленнің еңбектерінде Ламбда Серпентиспен бірге көрсетілген.