Кіріспе
Симон Визенталь (31 желтоқсан 1908 – 20 қыркүйек 2005) – еврей австриялық Холокосттан аман қалған, нацистік қылмыскерлерді іздеуші және жазушы. Ол архитектураны оқып, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Львов қаласында тұрған. Яновская концлагерінде (1941 жылдың соңынан 1944 жылдың қыркүйегіне дейін), Краков Пляшов концлагерінде (1944 жылдың қыркүйегінен қазанға дейін), Гросс-Розен концлагерінде, Хемницке дейінгі өлім науқанында, Бухенвальдта және Маутхаузен концлагерінде (1945 жылдың ақпанынан мамырға дейін) аман қалды. Соғыстан кейін Визенталь өмірін қашқан нацистік қылмыскерлерді іздеуге және оларды сотқа тарту үшін ақпарат жинауға арнады. 1947 жылы ол Австрияның Линц қаласында Еврей тарихи құжаттама орталығын құрды, онда ол және басқалар болашақтағы соғыс қылмыстары бойынша сот процестері үшін ақпарат жинады және қашқан туыстарын іздеуге мұқтаж босқындарға көмектесті. 1961 жылы Венада Нацистік режимнің еврей құрбандары қауымдастығының құжаттама орталығын ашты және іздеуге кеткен нацистік соғыс қылмыскерлерін табуға тырысты. 1960 жылы Буэнос-Айресте Моссад ұстаған Адольф Айхманды іздеуге белсенді қатысты және 1971 жылы өмір бойына бас бостандығынан айырылған Франц Штангль туралы іс қағаздарын дайындау үшін Австрия Әділет министрлігімен тығыз жұмыс істеді. 1970 және 1980 жылдары Визенталь Австрия саясаткерлері қатысқан екі резонансты оқиғаға қатысты. 1970 жылдың сәуір айында Бруно Крейски, өзі де еврей болғаннан кейін, Австрия канцлері болып тағайындалғаннан кейін, Визенталь баспасөзге оның жаңа кабинетінің төрт мүшесінің бұрынғы нацистік партия мүшелері болғанын мәлімдеді. Крейски ашуланып, Визентальды «еврей фашисі» деп атады, оның ұйымын мафиямен теңеді және нацистермен ынтымақтастық жасады деп айыптады. Визенталь қорлауға қарсы сотқа жүгінді, сот 1989 жылы аяқталды. 1986 жылы Визенталь Курт Вальдхайм ісіне қатысты, оның Вермахттағы қызметі және Холокост туралы білу мүмкіндігі 1986 жылғы Австрия президенттік сайлауы алдында ашылды. Визенталь бұрын Вальдхаймды қандай да бір құқық бұзушылықтан тазартқаны үшін ұялғандықтан, осы оқиға салдарынан жағымсыз жариялымға тап болды. Әңгімеші ретінде танымал Визенталь бірнеше естеліктердің авторы болды, ондағы оқиғалар шын оқиғалардан алыс болатын. Атап айтқанда, ол 1960 жылы Айхманды ұстауға қатысқан рөлін асыра көрсетті. Визенталь 2005 жылы 96 жасында Венада ұйықтаған күйі қайтыс болды және Израильдің Герцлия қаласында жерленді. Лос-Анджелесте орналасқан Симон Визенталь орталығы оның құрметіне аталған.
Simon Wiesenthal (31 December 190820 September 2005) was a Jewish Austrian Holocaust survivor, Nazi hunter, and writer. He studied architecture and was living in Lwów at the outbreak of World War II. He survived the Janowska concentration camp (late 1941 to September 1944), the Kraków Płaszów concentration camp (September to October 1944), the Gross Rosen concentration camp, a death march to Chemnitz, Buchenwald, and the Mauthausen concentration camp (February to May 1945). After the war, Wiesenthal dedicated his life to tracking down and gathering information on fugitive Nazi war criminals so that they could be brought to trial. In 1947, he co founded the Jewish Historical Documentation Centre in Linz, Austria, where he and others gathered information for future war crime trials and aided refugees in their search for lost relatives. He opened the Documentation Centre of the Association of Jewish Victims of the Nazi Regime in Vienna in 1961 and continued to try to locate missing Nazi war criminals. He played a small role in locating Adolf Eichmann, who was captured by Mossad in Buenos Aires in 1960, and worked closely with the Austrian justice ministry to prepare a dossier on Franz Stangl, who was sentenced to life imprisonment in 1971. In the 1970s and 1980s, Wiesenthal was involved in two high profile events involving Austrian politicians. Shortly after Bruno Kreisky, a Jew himself, was inaugurated as Austrian chancellor in April 1970, Wiesenthal pointed out to the press that four of his new cabinet appointees had been members of the Nazi Party. Kreisky, angry, called Wiesenthal a "Jewish fascist", likened his organisation to the Mafia, and accused him of collaborating with the Nazis. Wiesenthal successfully sued for libel, the suit ending in 1989. In 1986, Wiesenthal was involved in the case of Kurt Waldheim, whose service in the Wehrmacht and probable knowledge of the Holocaust were revealed in the lead up to the 1986 Austrian presidential elections. Wiesenthal, embarrassed that he had previously cleared Waldheim of any wrongdoing, suffered negative publicity as a result of this event. With a reputation as a storyteller, Wiesenthal was the author of several memoirs containing tales that are only loosely based on actual events. In particular, he exaggerated his role in the capture of Eichmann in 1960. Wiesenthal died in his sleep at age 96 in Vienna in 2005 and was buried in the city of Herzliya in Israel. The Simon Wiesenthal Center, headquartered in Los Angeles, is named in his honour.
Ерте өмір
Визенталь 1908 жылдың 31 желтоқсанында Галиция және Лодомерия Корольдігінің Бучач қаласында дүниеге келді. Оның әкесі, Ашер Визенталь, 1905 жылы еврейлерге қарсы жиі болатын қырғындардан қашу үшін Ресей империясынан көшіп келген дүң саудагер еді. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Ашер Австрия-Венгрия армиясының резерві болып, әскерге шақырылды. 1915 жылы Шығыс майданда соғыста қаза тапты. Отбасының қалған бөлігі – Симон, оның кіші інісі Хиллель және анасы Роза – Ресей әскері Галицияны басып алған кезде Венаға қашып кетті. Екі ұл неміс тіліндегі еврей мектебінде оқыды. 1917 жылы орыстар шегінгеннен кейін отбасы Бучачқа оралды. Соғыс аяқталғанға дейін, яғни 1918 жылдың қараша айында, бұл аймақ бірнеше рет қолы ауысты. Визенталь және оның ағасы Бучахтағы гуманистік гимназияда орта мектепте оқыды, онда сабақтар поляк тілінде өтілді. Сол жерде Саймон болашақ әйелі, Сайла Мюллермен танысып, 1936 жылы үйленді. 1923 жылы Хиллель құлап, арқасын сындырып алды, ал келесі жылы қайтыс болды. Роза 1926 жылы қайтадан үйленіп, жаңа күйеуі Исак Халперинмен Долинаға көшіп келді. Визенталь 1928 жылы екінші рет мектепті бітіргенге дейін Бучач қаласында Мюллер отбасымен бірге тұрды. Өнерге және сурет салуға қызығушылық танытқан Визенталь сәулет өнерін оқуды жөн көрді. Оның алғашқы таңдауы Львов политехникалық институтына түсу болды, бірақ мектептің еврей квотасы толғандықтан қабылданбады. Ол 1928 жылдан 1932 жылға дейін Прагадағы Чехия Техникалық университетінде оқыды. 1934 және 1935 жылдары құрылыс инженері ретінде тәжірибе жинады, сол кезеңнің көп бөлігін Одессада өткізді. 1936 жылы Галицияға оралғанда Сайлаға үйленді. Бұдан кейін не болғаны туралы мәліметтер әртүрлі. Визентальдың өмірбаяндары көптеген мәселелерде бір-біріне қайшы келеді; ол оқиғаларды әдейілеп қызықтырақ көрсетіп, мифтендірген. Бір нұсқада Визенталь сәулет бюросын ашып, ақырында Львов политехникалық институтына жоғары білім алуға түседі. Оқу барысында туберкулезге қарсы санаторий және бірнеше тұрғын үйлерді жобалады, сондай-ақ студенттік сионистік ұйымда белсенді болды. Ол сатирикалық студенттік газет «Омнибус» үшін жазды және 1939 жылы бітірді. Автор Гай Уолтерс Визентальдың алғашқы өмірбаянында Львовта оқығаны туралы ештеңе айтылмағанын мәлімдейді. Уолтерс Визентальдың Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін дайындаған өмірбаянынан цитата келтіреді, онда ол 1939 жылға дейін зауытта шебер болып жұмыс істегенін, содан кейін 1941 жылы нацистер басып алғанға дейін басқа зауытта механик болып жұмыс істегенін айтады. Визентальдың 1961 жылы жарық көрген «Мен Айхманды қудым» кітабында 1940 жылдан 1941 жылға дейін Одессада инженер болып жұмыс істегені жазылған. Уолтерс Визентальдың Львов университетінде оқығаны туралы ешқандай жазба жоқ екенін және ол тиісті кезеңдегі «Архитекторлар мен құрылысшылар каталогында» көрсетілмегенін айтады.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылдың қыркүйегінде Еуропада Германия мен Совет Одағы Польшаға шабуыл жасағаннан кейін Екінші дүниежүзілік соғыс басталды. Молотов-Риббентроп келісімі нәтижесінде Львов қаласы Совет Одағына қосылды және орыс тілінде Львов, ал украин тілінде Львів деп аталды. Визентальдың әкесі Долинада тұрып, капиталист ретінде тұтқындалды; кейіннен ол совет түрмесінде қайтыс болды. Визентальдың анасы Визенталь мен Цыламен бірге тұруға Львовқа көшіп келді. Визенталь өзінің депортациясын 11-бап бойынша болдырмау үшін бір лауазымды тұлғаға пара берді. Бұл ереже барлық еврей кәсіби және зиялы қауымының 1941 жылдың маусым айында немістер басып алғанға дейін совет оккупациясы астында болған қалада тұруына кедергі келтірді. Шілде айының ортасында Визенталь мен басқа да еврей тұрғындары мәжбүрлі еңбекке тіркелуге мәжбүр болды. 1941 жылдың қарашасында нацистер алты ай ішінде еврейлерді мәжбүрлеп жұмыс істетуге мәжбүрлеп, Львов геттосын құрды. Барлық еврейлер үйлерін тастап, сол жерге көшіп-қонуға мәжбүр болды. 1941 жылдың маусым мен шілде айларында Львовте бірнеше мың еврейді украиндық азаматтар мен неміс Einsatzgruppen өлтірді. Өзінің өмірбаянында Визенталь 6 шілдеде қалай тұтқындалғанын, бірақ бұрынғы бригадирі Боднардың, қазір Украинаның көмекші полициясының мүшесі болғандығын айтады. Бұл оқиғаның бірнеше нұсқасы бар, олар шындыққа жатпауы мүмкін. 1941 жылдың соңында Визенталь әйелімен бірге Яновская концлагеріне көшіріліп, Шығыс теміржол жөндеу жұмыстарында жұмыс істеуге мәжбүр болды. Ол тұтқынға алынған совет теміржол локомотивтеріне свастикалар мен басқа да жазуларды сырлаған, ал Цыла мыс пен никельді жылтыратумен айналысты. Теміржол туралы мәліметтерді беру үшін Визенталь әйелінің жалған жеке құжаттарын поляк жер асты ұйымы Armia Krajowa мүшесінен алды. Ол Варшаваға барып, неміс радио фабрикасында жұмыс істеді. Ол екі еңбек лагерінде де болды. Жағдайлар өте қиын болды, оның денсаулығы да қатты зақымдалды, бірақ ол соғыстан аман қалды. 1945 жылы олар қайта қосылып, келесі жылы қыздары Паулинка дүниеге келді. Бірнеше апта сайын нацистер Львов геттосында жұмыс істей алмайтын адамдарды жинап алып, тұтқындады. Бұл тұтқындаулар әдетте еңбекке жарамдылар мәжбүрлі еңбекпен айналысып жатқан кезде орын алды. Бірде Визентальдың анасы мен басқа да ескі еврей әйелдер жүк пойзымен Белзекке жеткізіліп, 1942 жылдың тамызында өлтірілді. Сол уақытта бір украиндық полиция қызметкері Цыланың анасын үйінен шығарып жатқанда, үйінің алдында атып өлтірді. Цыла мен Саймон Визентальдың 89 туысы Холокост кезінде өлтірілді. Шығыс теміржолының мәжбүрлі жұмысшылары ақырында жеке жабық лагерьде ұсталды, мұндағы жағдай Яновскаядағы негізгі лагерьге қарағанда сәл жақсы болды. Визенталь аға инспектор Адольф Кольрауцқа сәулет сызбаларын дайындады, ол оларды өз атынан тапсырды. Құрылыс компаниялары келісімшарт алу үшін Кольрауцқа пара төледі, ал ол ақшаның бір бөлігін Визентальмен бөлісті. Ол теміржол туралы ақпаратты жер астындағыларға жеткізе алды және кейде қосалқы заттарды алу үшін кешеннен шығып, тіпті Армия Крайова үшін қару-жарақ пен өзіне екі тапаншаны жасырын түрде алды, ол 1943 жылдың соңында қашып кеткен кезде оны өзімен бірге алып келді. Визентальдың айтуынша, 1943 жылы 20 сәуірде Яновская лагерінің екінші лейтенанты Густав Вильгаус Гитлердің 54 жасқа толуын атап өту үшін 54 еврей зиялысын атуды шешті. Яновскада осындай адамдарды жеткілікті таба алмағандықтан, Вильгаус сателлит лагерьлердегі тұтқындарды жинауға бұйрық берді. Визенталь мен тағы екі тұтқын Шығыс теміржол лагерінен өлтіру орнына, яғни 2 метр тереңдіктегі және 457 метр ұзындықтағы шұңқырға әкелінді. Олар киімдерін шешіп, тікенді сымнан жасалған "Шланг" арқылы өлім жазасына кесілді. Құрбандар атып өлтіріліп, денелері құдыққа құйылды. Визенталь атылып өлтірілуін күтіп, біреудің өз атын айқайлап жатқанын естіді. Ол лагерьге тірі қайтарылды; Кольрауц өзінің басшыларын Визенталь Гитлердің туған күнін атап, үлкен плакат салуға ең жақсы адам екеніне сендірді. 1943 жылы 2 қазанда Визентальдың айтуынша, Кольрауц оған лагерь пен оның тұтқындары жойылатынын ескертті. Кольрауц Визенталь мен Артур Шейманға украиналық күзетшімен бірге қалаға барып, қағаз қағаз сатып алуға рұқсат берді. Екі адам дүкеннің артқы жағынан қашып шықты, ал олардың күзетшісі алдыңғы үстелде күтті. Визентал 1945 жылы мамыр айында американдықтар лагерьді азат еткенге дейін, совет әскерлері аймаққа жақындағандықтан, тұтқындалуға уақыт болмады. SS Хауптштурмфюрер Фридрих Варцок, жаңа лагерь коменданты, қалған тұтқындарды жинап, Львовтан батысқа қарай Пшемысльге жеткізіп, бекініс салуға мәжбүрледі. Қыркүйек айына қарай Варцок пен оның адамдары майданға жіберілді, ал Визенталь мен басқа да аман қалған тұтқындар Краков Плашу концлагеріне жіберілді. Қазан айына қарай тұтқындар Гросс Розен концлагеріне эвакуацияланды, онда тұтқындар нашар тығыздық пен азық-түлік жетіспеушілігінен зардап шекті. Визентальдың оң аяғындағы үлкен саусағы карьерде жұмыс істеген кезде тас түскеннен кейін кесілуге тиіс болды. Ол қаңтар айында да ауру болды, сол кезде жақындап келе жатқан совет әскерлері тағы бір эвакуация жасады, бұл жолы аяқпен Хемницке. Жүргізу таяғы ретінде шүбіршік таяғын пайдалана отырып, ол марштан аман қалған аз адамдардың бірі болды. Хемництен тұтқындар ашық жүк вагондарында Бухенвальдқа, ал бірнеше күннен кейін жүк көлігімен Маутхаузен концлагеріне жеткізілді, 1945 жылдың ақпан айының ортасында келді. Саяхаттан жартысынан астам тұтқындар аман қалмады. Визенталь өлімге арналған блокқа, ауыр науқастарға орналастырылды, онда ол 5 мамыр 1945 жылы американдықтар лагерьді азат еткенге дейін күніне 200 калорияға өмір сүрді. Ол азат етілген кезде 36 килограмм салмақтан аспады.
Нацистерді аулаушы
Маутхаузен азат етілгеннен кейін үш апта ішінде Визенталь шамамен жүзге жуық нацистік соғыс қылмыскері деп күдіктелгендердің тізімін – көбінесе күзетшілер, лагерь командирлері және гестапо мүшелерінің – дайындады және оны Маутхаузендегі американдық қарсы барлау корпусының соғыс қылмыстары кеңсесіне ұсынды. Ол әлі де нашар болғанымен, тұтқындау жүргізіп жатқан офицерлерге аудармашы ретінде көмектесті. 1945 жылдың шілдесінде Австрия бөлінген кезде Маутхаузен кеңестік оккупациялық аймаққа кірді, сондықтан американдық соғыс қылмыстары кеңсесі Линцке көшірілді. Визенталь олармен бірге кетіп, босқындар лагерінде орналасты. Ол еврей босқындарына қарапайым көмек көрсетуге тырысқан және адамдарға жоғалған туыстары туралы ақпарат жинауға көмектескен аймақтық еврей орталық комитетінің төрағасының орынбасары болды. Визенталь Американың стратегиялық қызметтер кеңсесінде бір жыл жұмыс істеді және Холокост құрбандары мен қылмыскерлері туралы ақпарат жинауды жалғастырды. Ол Берихаға, яғни еврей аман қалғандарын Палестинаға, британдық мандат аймағына контрабандамен өткізетін құпия ұйымға көмектесті. Визенталь жалған құжаттар, азық-түлік, көлік және басқа да қажетті заттармен қамтамасыз етуге көмектесті. 1947 жылдың ақпан айында ол 30 еріктімен бірге Линцте болашақ соғыс қылмыстары процестері үшін ақпарат жинау мақсатында еврей құжаттамалық орталығын құрды. Олар Еуропада әлі тірі қалған концлагерь тұтқындарынан 3289 жазба жинады. Алайда, АҚШ пен КСРО одан әрі сот процестерін өткізуге қызығушылық танытпағандықтан, Тувия Фридман басқарған Венадағы ұқсас ұйым 1952 жылы, ал Визентальдің орталығы 1954 жылы жабылды. Екі орталықта жиналған құжаттардың көп бөлігі Израильдегі Яд Вашем мұрағатына жіберілді. Визенталь екі еврейтік қайырымдылық ұйымда толық уақыт жұмыс істей отырып, босқындармен жұмысын жалғастырды. Бұрынғы одақтастар нацистік соғыс қылмыскерлерін әділетке тартуға енді қызығушылық танытпағаны анық болғандықтан, Визенталь табандылық танытып, аман қалғандардың осы міндетті өз мойнына алуы керек деп сенді. Оның жұмысы – жоғалғандардың естелігін сақтаудың бір жолы болды. Ол 1974 жылы өмірбаянын жазған Алан Левиге былай деді:
Адольф Эйхман
Соғыстан кейін Линцте тірі қалған еврейлердің көпшілігі эмиграциялағанмен, Визентал қалуға шешім қабылдады, әсіресе Адольф Айхманның отбасы одан бірнеше көше қашықтықта тұрғандықтан. Айхман нацистердің «Еврей мәселесіне соңғы шешімінде» еврейлерді тасымалдау және депортациялауға жауапты болды – Еуропадағы барлық еврейлерді жою жоспары, ол Ванзее конференциясында бекітілді, онда Айхман хаттамаларды жазды. Соғыстан кейін Айхман 1950 жылға дейін жалған құжаттармен Аустрияда жасырынды, содан кейін Италия арқылы Аргентинаға қашып, жаңа есіммен өмір сүрді. Айхманның қайда екенін анықтауды үміттене отырып, Визентал 1952 жылға дейін Линцтегі оның отбасының қалған мүшелерін қадағалап отырды, сосын олар із-түссіз жоғалды. 1953 жылы Визенталға көрсетілген хаттан Айхманның Буэнос-Айресте көрінгенін білді, ал 1954 жылы ол бұл ақпаратты Венадағы Израиль консулына жеткізді. Батыс Германияның Гессен штатының бас прокуроры Фриц Бауэр 1957 жылы Айхманның орналасқан жері туралы тәуелсіз растау алды, бірақ неміс арнайы қызметі оны 1959 жылдың соңына дейін таба алмады. 1960 жылы Айхманның әкесі қайтыс болғаннан кейін, Визентал жеке детективтерге отбасы мүшелерін жасырын түрде суретке түсіруді тапсырды, себебі Отто Айхман өзінің ағасы Адольфқа өте ұқсас екені айтылды және қашқынның заманауи суреттері болмады. Ол осы суреттерді 18 ақпанда Моссад агенттеріне тапсырды. 1960 жылдың 11 мамырында Айхманды Буэнос-Айресте ұстаған Моссад агенттерінің бірі Цви Ахарони, фотосуреттер Айхманның кім екенін анықтауға көмектескенін мәлімдеді. 23 мамырда Израиль премьер-министрі Давид Бен-Гурион Айхманның Израильде тұтқындалғанын жариялады. Келесі күні Визентал журналистермен сұхбаттасқанда «Яд Вашемнен» құттықтау телеграммасын алды. Ол бірден белгілі бір деңгейде танымал болды және өзінің тәжірибесі туралы кітап жазуға кірісті. «Ich jagte Eichmann: Tatsachenbericht» («Мен Айхманның артынан қудым. Шын оқиға») 1961 жылдың көктемінде сот басталғанға дейін алты апта бұрын жарық көрді. Визентал айыптау тарапына істі дайындауға көмектесті және сот процесінің бір бөлігіне қатысты. Айхман өлім жазасына кесіліп, 1962 жылдың 1 маусымында дарға асылды. Осы арада, Визенталдың екі жұмыс берушісі де 1960 жылы оның қызметін тоқтатты, себебі қалада осы шығынды ақтауға жеткілікті босқындар қалмады. 1961 жылы Визентал Венада жаңа құжаттамалық орталық (Нацистік режимнің еврей құрбандары қауымдастығының құжаттамалық орталығы) ашты. Ол Моссадтың оперативті қызметкері болды және айына бірнеше жүз доллар көлемінде жалақы алды. Ол жүздеген нацистік соғыс қылмыскерлері туралы істерді жүргізіп, олардың көптегенін анықтады, олардың алтауы оның жұмысының нәтижесінде тұтқындалды. Оның табыстарының ішінде Нидерландыдан еврейлерді депортациялауға жауапты болған адамды және Вильна геттосының коменданты Франц Мюрерді табу және сотқа беру болды. 1963 жылы Визентал газеттен белгілі күнделік жазушы Анна Франкты ұстаған Карл Сильбербауэрдің табылғанын оқыды; ол Венадағы полицияда қызмет етіп жатқан. Визенталдың жарнамалық кампаниясы Сильбербауэрдің уақытша полиция қызметінен шеттетілуіне әкелді, бірақ ол Франк отбасын ұстағаны үшін ешқашан сотталған жоқ. Визенталдың наразылығына қарамастан, 1963 жылдың соңында оның Венадағы орталығын жергілікті қауымдастық иеленді, сондықтан ол дереу жаңа тәуелсіз кеңсе ашты, ол сыйлықтар мен Моссадтан алатын стипендия есебінен қаржыландырылды. Германияның соғыс қылмыстарына қатысты 20 жылдық мерзімнің аяқталуына жақындаған кезде, Визентал оны ұзарту немесе толығымен жою үшін лоббилеуді бастады. 1965 жылдың наурыз айында Бундестаг бұл мәселені бес жылға кейінге шегерді, тиімді түрде мерзімнің аяқталуын ұзартты. Австрия үкіметі де осыған ұқсас шара қолданды. Бірақ уақыт өте келе, сот процесін қамтамасыз ету қиынға соқты. Куәгерлер қартайды және құнды куәлік беру мүмкіндігі азайды. Сот процестерін қаржыландыру жеткіліксіз болды, себебі Австрия мен Германия үкіметтері соғыс кезеңіндегі оқиғалар үшін айыптауларды алуға қызығушылық танытпады, нацистік өткенді ұмытуды жөн көрді.
Франц Стэнгл
Франц Стэнгл Хартхайм евтаназия орталығының бастығы болды, ол Германияда 70 000-нан астам психикалық ауру немесе дене мүкіндіктері шектеулі адамдардың өліміне себепкер болған нацистік «Т4» евтаназия бағдарламасының бір бөлігі еді. 1942 жылдың ақпан айында ол Собибор жойқын лагерінің командирі тағайындалды, ал сол жылдың тамызында Треблинкаға ауыстырылды. Осы лагерьлерде қызмет еткен кезінде ол шамамен 900 000 адамның өлімін қадағалады. АҚШ-та екі жыл тұтқында болған кезде ол соғыс қылмыскері ретінде танылмады, себебі Собибор мен Треблинкадан аман қалған куәгерлердің саны өте аз болды, сондықтан билік оның кім екенін анықтай алмады. 1948 жылдың мамыр айында Линц қаласында жол жөндеу жұмысы кезінде ол қашып кетті. Римге келген соң, «Каритас» қайырымдылық қоры оған Қызыл Крест паспортын және Сирияға билет берді. Бір жылдан кейін оның отбасы оған қосылып, 1951 жылы Бразилияға көшті. 1964 жылы Визентальга Стэнглдің қайда екенін хабарлаған, болжам бойынша, оның бұрынғы күйеу баласы болды. Стэнгл ескертіліп, қашып кетуі мүмкін деген алаңдаумен Визенталь Австрия Әділет министрі Ханс Клекатскийдің көмегімен құпия іс қағаздарын дайындады. Стэнгл 1967 жылдың 28 ақпанында Сан-Паулудағы үйінің жанынан тұтқындалды және 22 маусымда Германияға экстрадицияланды. Бір айдан кейін Визентальдің «Біздің арамыздағы кісі өлтірушілер» атты кітабы жарық көрді. Визентальдың баспагерлері оның 800-ден астам нацисті табуға жауапты екенін жариялады, бұл фактісіз мәлімдеме болғанымен, «Нью-Йорк Таймс» сияқты беделді газеттерде қайталанды. Стэнгл өмір бойына түрмеге кесілді және 1971 жылдың маусымында жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды, ал оған дейін бір күн бұрын биограф Гитта Серениге өзінің кінәсін мойындады.
Гермин Браунштейнер
"Майдэнек биесі" деп танылған Гермине Браунштейнер Майдэнек және Равенсбрюк концлагерлерінде күзетші болып қызмет еткен. Ол қатыгез және садист әйел болды және құрбандарын өлімге дейін тепкілеуге бейімдігі үшін осы есіммен аталды. Равенсбрюктегі әрекеттері үшін ол Австрияда үш жылға сотталды, бірақ 1959 жылы АҚШ-қа эмиграция жасаған кезде Майдэнектегі қылмыстары үшін әлі айыпталуға үлкермеген еді. 1963 жылы ол америкалық азаматтыққа ие болды. Визентал Браунштейнер туралы алғаш рет 1964 жылдың басында Тель-Авивте Майдэнекте кімді құл еңбегіне жіберуге, ал кімді газ камерасында дереу өлтіруге шешім қабылдағанын көрген адаммен кездейсоқ кездескен кезде білді. Венаға оралған соң, ол оның туысының біріне құпия түрде ақпарат жинау үшін жедел сапармен барды. Визентал жақын арада Браунштейнердің Нью-Йорк штатының Куинс аймағында екенін анықтады, содан кейін Израиль полициясына және "Нью-Йорк Таймс" газетіне хабарлады. Визентал мәселені жеделдетуге тырысқанына қарамастан, Браунштейнер 1973 жылға дейін Германияға экстрадицияланбады. Оның сот процесі Майдэнекте 250 000 адамды өлтіргені айыпталған тағы тоғыз күдіктімен бірлескен айыптаманың бір бөлігі болды. 1981 жылы оған өмір бойына бас бостандығынан айырылды, 1996 жылы денсаулығына байланысты босатылды және 1999 жылы қайтыс болды.
Жозеф Менгеле
Йозеф Менгеле 1943 жылдан бастап соғыс аяқталғанға дейін Аушвиц концлагеріне тағайындалған дәрігер болды. Ол Еуропаның түкпір-түкпірінен пойызбен келген тұтқындардың басым бөлігін іріктеумен қатар, тұтқындарға ғылыми негізсіз және көбінесе өлімге әкеп соқтыратын тәжірибелер жүргізді. 1945 жылдың қаңтарында Қызыл Армия жақындаған кезде ол лагерден кетіп, қысқа мерзімге Вайден-ин-дер-Оберпфальц қаласында американдықтардың күзетінде болды, бірақ босатылды. Ол Германияның ауылдық жерлерінде шаруа болып жұмыс істеді және 1949 жылға дейін сонда тұрды, содан кейін елден қашуға шешім қабылдады. Қызыл Крест паспортын алғаннан кейін Аргентинаға кетіп, 1951 жылы Буэнос-Айресте бизнес ашты. Визентальдан алынған мәліметтерге сүйене отырып, Батыс Германия билігі 1960 жылы Менгелені экстрадициялауға тырысты, бірақ оны таба алмады; ол іс жүзінде 1958 жылы Парагвайға көшіп кеткен еді. 1961 жылы Бразилияға көшіп, 1979 жылы жүзу кезінде суға батып қайтыс болды. Визенталь Менгеленің бірнеше жерде болғаны туралы ақпаратқа ие екенін мәлімдеді: 1960 жылы Грекияның Китнос аралында, 1961 жылы Каирде, 1971 жылы Испанияда және 1978 жылы Парагвайда, соңғысы ол кеткеннен кейін 18 жыл өткен соң. 1982 жылы ол Менгелені ұстау үшін 100 000 доллар сыйақы ұсынды және 1985 жылға дейін – Менгеленің өлімінен алты жыл өткен соң да – оның әлі тірі екенін мәлімдеді. Менгеле отбасы 1985 жылы билік органдарына оның 1979 жылы қайтыс болғанын мойындады; денесі эксгумацияланды және оның кімдігі расталды. Осы жылдың басында Визенталь Иерусалимде өткен Менгеленің макеттік процесінде судьялардың бірі болды.
Саймон Визенталь орталығы
Лос-Анджелестегі Саймон Визенталь орталығы 1977 жылы раввин Марвин Иер құрды, ол Визентальға оның атын пайдалану құқығы үшін гонорар төледі. Орталық нацистік қылмыстарға қатысты мерзімнің шектелуін алып тастау науқанына көмектесті және күдікті нацистік соғыс қылмыскерлерін іздеуді жалғастырды, бірақ бүгінде оның басты қызметтері Холокостты еске алу, білім беру және антисемитизммен күресу болып табылады. Визенталь орталықтың басқару тәсіліне әрдайым қанағаттанбады. Ол орталықтағы Холокост мұражайының жеткілікті түрде қадірлі емес деп ойлады және оның жалпы жұмысына көбірек әсер етуге тиіс екендігін айтты. Ол тіпті директорлар кеңесіне Иерді қызметтен шеттету туралы өтінішпен хат жазды, бірақ соңында тек символдық тұлға болуға келісуге мәжбүр болды.
Бруно Крейский
1970 жылы сәуірде Бруно Крейски Австрия канцлері болып тағайындалғаннан кейін көп ұзамай Визенталь баспасөзге өзінің жаңа кабинетінің төрт мүшесінің нацистік партияға мүше болғанын мәлімдеді. Маусым айында Крейскийдің білім және мәдениет министрі Леопольд Гратц, нацистік режимнің еврей құрбандары қауымдастығының Визенталь құжаттамалық орталығын бейкүнә адамдардың жеке өміріне тікелей араласатын, жеке тыңшылар желісі ретінде сипаттады. Бір аптадан кейін берген сұхбатында Крейски Визентальды «еврей фашисі» деп атады, бірақ кейін бұл сөздерін жоққа шығарды. Визенталь Австрия заңнамасына сәйкес Крейскийге парламенттік иммунитет берілгендіктен, сотқа жүгінуге мүмкіндігі жоқ екенін анықтады. 1975 жылы қайта сайлану мүмкіндігі күмәнді болғанда, Крейски өзінің Социал-демократиялық партиясының Фридрих Петер басқаратын «Еркіндік партиясымен» коалиция құруды ұсынды. Визентальдың қолында Петердің 1941-1942 жылдары Украинада 13 000-нан астам еврей азаматтарын жойған 1-ші СС жаяу әскер бригадасының құрамында болғанын дәлелдейтін құжаттар болды. Ол бұл ақпаратты сайлаудан кейін ғана жариялауға шешім қабылдады, бірақ құжаттамасын президент Рудольф Киршлягерге жіберді. Петер болса, қандай да бір құқықбұзушылыққа қатысқанын немесе олар туралы білгенін жоққа шығарды. Нәтижесінде Крейскийдің партиясы көпшілік дауысқа ие болып, коалиция құрмады. Сайлаудан кейін және Визентальдың мәлімдемелерінен кейін өткен баспасөз конференциясында Крейски Визенталь «жартылай саяси мафияның» әдістерін қолданды деді. Визенталь арнайы сотқа шағым түсірді (Крейский қаласа иммунитет жариялауға құқылы болғанмен), сондай-ақ Крейскийдің Визентальды Гестапо агенті деп айыптауы, Львовтағы Юденратпен байланыста болғаны туралы айыптаулар да сотқа қосылды. 1989 жылы сот ісі Визентальдің пайдасына шешілді, бірақ тоғыз айдан кейін Крейскийдің қайтысынан кейін оның мұрагерлері төлеуден бас тартты. Кейіннен зерттеулер үшін тиісті мұрағаттар ашылғанда, Визентальдың құпия қызметкер болғанына ешқандай дәлел табылған жоқ.
Курт Валдхайм
1971 жылы Курт Вальдхайм Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы болып тағайындалғанда, Визентал оның нацистік өткеніне қатысты ешқандай дәлел жоқ екенін хабарлады, бірақ бұл туралы мұқият тексермеді. Бұл талдау соғыстан кейін оның құжаттарын қарастырған Американың қарсы барлау корпусы мен Стратегиялық қызмет кеңсесінің пікірлерімен қолдастырылды. Дегенмен, Вальдхаймның 1985 жылғы автобиографиясында 1941 жылы алған жарақатынан кейінгі әскери қызметі туралы мәліметтер болмады. 1942 жылы қызметке қайта оралғанда, ол Югославия мен Грекияға жіберілді және сол жердегі қызметі кезінде осы аймақтарда болған бейбіт тұрғындарды өлтіру туралы білді. Австрияның Profil журналы 1986 жылғы наурыз айында – Вальдхайм Австрия президентігіне үміткерлік науқаны кезінде – Вальдхаймның Штурмбаттальоны (SA) мүшесі болғанын жариялады. Біраз уақыттан кейін «Нью-Йорк Таймс» газеті Вальдхайм өзінің әскери қызметі туралы барлық фактілерді жасырғанын хабарлады. Визентал ұялып, Вальдхаймға өзін қорғауға көмектесуге тырысты. Дүниежүзілік еврей конгресі бұл мәселені тергеді, бірақ Израильдің бас прокуроры олардың материалдары айыптама тағу үшін жеткіліксіз дәлел екенін мәлімдеді. 1986 жылғы шілдеде Вальдхайм президент болып сайланды. Осы мәселені зерттеу үшін тағайындалған тарихшылар тобы он сегіз айдан кейін есеп ұсынды. Олар Вальдхаймның қылмыстар жасағанына ешқандай дәлел жоқ екенін, бірақ олардың орын алып жатқанын білгеніне қарамастан, ештеңе жасамағанын тұжырымдады. Визентал Вальдхаймның отставкаға кетуін талап етті, бірақ ол одан бас тартты. Дүниежүзілік еврей конгресі Вальдхаймның АҚШ-қа кіруіне тыйым салу үшін сәтті лобби жасады.
Үміттің желкендері
1968 жылы Визентал "Зейлен дер хоп" атты еңбегін жариялады. De geheime missie van Christoffel Columbus (1972 жылы "Үміт желкендері: Кристофер Колумбтың құпия миссиясы" деп аударылды), ол Холокост тақырыбына қатысты емес, оның алғашқы ғылыми емес кітабы болды. Кітапта Визентал Кристофер Колумбтың Испаниядан шыққан сефард яхудисі болғаны және қудалаудан сақтану үшін дінін жасырын ұстанғаны туралы теориясын ұсынды. (Көптеген тарихшылар Колумбтың қазіргі Италияның солтүстік-батыс жағалауындағы Генуя республикасынан келгенін айтады.) Визентал Жаңа әлемді іздеудің себебі байлық немесе даңқ емес, Колумбтың Испанияда ауыр қудалауға ұшыраған (және 1492 жылы қуғын жарлығына тап болатын) яхудилерге пана табуы екенін дәлелдеді. Визентал сондай-ақ Колумбтың "батысқа қарай жүзу" идеясы географиялық білімге емес, Киелі кітаптағы болжамдарға (Ишая кітабының белгілі бір аяттарына) негізделгенін сенді.
Марапаттар мен ұсыныстар
1985 жылы соғыстың аяқталғанына 40 жыл толуына орай Визентал Нобель бейбіт сыйлығына ұсынылды. Нобель комитеті Холокост тақырыбына қатысты үміткерге сыйлық беруі мүмкін деген әңгіме тарады. Холокосттан аман қалған тағы бір жазушы Эли Визель де сыйлыққа үміттене бастап, Франция, Эфиопия және Ослоға саяхаттап, лекциялар оқып, гуманитарлық жұмыстармен айналысты. Визенталь орталығының раввині Иер Визенталды да сыйлық үшін күш салуға шақырды, бірақ Визентал Ослода лекция оқығаннан басқа өзінің кандидатурасын жариялауға көп көңіл бөлген жоқ. 1986 жылы Визель сыйлық алғанда, Визентал Дүниежүзілік еврей конгресі комитет шешіміне әсер еткен болуы керек деді, бірақ WJC бұл айыптауды жоққа шығарды. Биограф Том Сегев бұл жеңілістің себебі Валдхайм ісіне байланысты жағымсыз жарияланымдар болғанын болжайды. 1992 жылы Визенталға Praemium Erasmianum қорының Erasmus сыйлығы табысталды. 2004 жылы оған Ұлыбритания үкіметі құрметті KBE орденін берді.
Зейнеткерлік және өлім
Wiesenthal көп жылдар бойы көптеген өлім туралы қорқытулар алды. 1982 жылдың 11 маусымында неонацистер орналастырған бомба Венадағы үйінің алдында жарылғаннан кейін, оның үйінің алдында тәулік бойы полиция күзетшілері орналастырылды. Cyla күйеуінің мансабының күшті стресс тудыратын сипаты мен Kreisky ісі бойынша соталғы процестің ұзаққа созылуы оны шаршатып, кейде депрессияға ұшырады. Wiesenthal 90 жасқа жақындаған кезде де Венадағы нацистік режимнің еврей құрбандары қауымдастығының құжаттамалық орталығындағы кеңсесінде жұмыс істеді. Ол 92 жасында 2001 жылдың қазан айында зейнетке шықты. Ол сотқа тартуға көмектескен соңғы нацист Untersturmführer Julius Viel болды, ол 2001 жылы жеті еврей тұтқынды атып өлтіргені үшін сотталды. "Мен олардың бәрінен аман қалдым. Егер қалғандары болса, олар бүгін сотқа түруге тым қарт және әлсіз болар еді. Менің жұмысым аяқталды", - деді Wiesenthal. Cyla 2003 жылдың 10 қарашасында 95 жасында, ал Wiesenthal 2005 жылдың 20 қыркүйегінде 96 жасында қайтыс болды. Ол Израильдің Герцлия қаласында жерленді. Wiesenthalдың өлімі туралы мәлімдеме жасаған Еуропа Кеңесінің төрағасы Terry Davis: "Симон Wiesenthalдың нацистік қылмыскерлерді тауып, оларды әділетке тартуға, сондай-ақ антисемитизммен және жағдайсыздықпен күресуге жасаған тынымсыз еңбегі болмағанда, Еуропа ешқашан жараларын жазып, келісімге келе алмас еді. Ол біздің бостандығымыз, тұрақтылығымыз және бейбітшілігіміз үшін қажетті әділет жауынгері болды" деді. 2010 жылы Австрия және Израиль үкіметтері Wiesenthalды құрметтеу үшін бірлесіп ескерткіш марка шығарды. Wiesenthal соғыстан кейін дәрігерлердің кеңесімен демалуға көмектесетін хоббиге, яғни марка жинауға кірісті. 2006 жылы оның Zemstvo маркалары коллекциясы өлімінен кейін аукционда 90 000 еуроға сатылды.
Драмалық бейнелер
Визенталды Фредерик Форсайттың "Одесса файлы" (1974) фильмінің бейімделуінде израильдік актер Шмуэль Роденский сомдады. Фильм шыққаннан кейін Визенталь фильмнің нысаны, Рига геттосының коменданты Эдуард Рошманды көргені туралы көптеген хабарламалар алды. Бұл хабарламалар жалған екені дәлелденді, бірақ 1977 жылы Буэнос-Айресте тұратын және фильмді көрген адам Рошманның жақын жерде тұрғанын полицияға хабарлады. Қашқын Парагвайға қашып кетіп, бір айдан кейін жүрек талмасынан қайтыс болды. Ира Левиннің "Бразилиялық балалар" романындағы Яков Либерманның кейіпкері (фильмде Езра Либерман деп аталады және Лоренс Оливье сомдады) Визентальдың бейнесімен жасалған. Оливье Визентальға келіп, рөлді қалай ойнау керектігі туралы кеңес алды. Визенталь 1978 жылы Нью-Йорктегі фильмнің премьерасына қатысты. Бен Кингсли оны HBO фильмінде "Біздің арамыздағы кісі өлтірушілер: Саймон Визенталь туралы оқиға" (1989) сомдады. Джадд Хирш оны Amazon Prime Video сериалында "Аңшылар" (2020) сомдады. Визенталь туралы бірнеше деректі фильмдер түсірілді. Ханна Хер мен Вернер Шмидельдің 1994 жылы "River Lights Pictures" үшін түсірген "Еске алу өнері: Саймон Визенталь" фильмі бар. Николь Кидманның баяндауымен "Мен сені ешқашан ұмытқан емеспін: Саймон Визентальдың өмірі мен мұрасы" деректі фильмі 2007 жылы "Moriah Films" компаниясымен шығарылды. "Визенталь" – Том Дуган жазып, өнер көрсеткен, 2014 жылы тұсаукесері өткен бір актерлік шоу.
Өмірбаяндық тұрақсыздықтар
Визентальдың көптеген кітаптарында қарама-қайшы оқиғалар мен аңыздар бар, олардың көбі ойлап қойылған. Бірнеше автор, соның ішінде Сегев және британдық автор Гай Уолтерс, Визентальдың өмірбаяндық еңбектері оның өмірі мен қызметі туралы сенімді ақпарат көзі емес деп санайды. Мысалы, Визенталь Холокосттан аман қалғандардың тізімі үшін таласқан екі адамды суреттеген; олар бір-бірін көріп, танып, жасқа толы қайта қосылған. Бірде бұл әйел мен күйеуі, екіншіде – екі бауырлас болған. Визентальдың естеліктерінде ол он бір концлагерьде болғанын айтқан, бірақ нақты саны бес болды. Ол 1945 жылы салған суретін Маутхаузенде көрген көрініс деп мәлімдеген, бірақ ол шындығында маусым айында жарық көрген Life журналындағы суреттерден көшірме екені анықталды. Визенталь Айхманды ұстауға қатысқан рөлін артық көрсетіп, 1947 жылы Вероника Айхманның күйеуін қайтыс деп жариялауына кедергі келтіргенін айтқан, бірақ шындығында үкіметтік шенеуніктер бұл өтінішті қабылдамаған. Визенталь зерттеу материалдарын Яд Вашемге жібергенде Айхман туралы құжаттарын сақтап қалғанын мәлімдеді, бірақ ол барлық материалдарын жіберген, ал оның әріптесі, Венадағы Тувия Фридман, Айхман туралы материалдарды сақтап қалды. Моссадтың сол кездегі директоры Иссер Харель Визентальдың Айхманды ұстауға ешқандай қатысы болмағанын айтты. Уолтерс пен Сегев екеуі де Визентальдың әңгімелері мен оның нақты жетістіктері арасындағы қайшылықтарды атап өтті. Сегев Визентальдың өтірік айтуына себеп – оның әңгіме айтуға бейімділігі және аман қалғандардың кінәсі екеніне тоқтады. Дэниел Финкельштейн Уолтерстің "Зұлымдыққа аңдау" кітабындағы зерттеулерін жоғары бағалап, Бен Баркоудың сөздерін келтірді: "Визентальдың шоумен, мақтанғақ және тіпті өтірікші болғанын қабылдау, оның қосқан үлесін мойындаумен қатар жүре береді". 1979 жылы Визенталь The Washington Post газетіне: "Мен еврей басшыларымен Холокостта 6 миллион еврейдің қаза тапқаны туралы емес, 11 миллион бейбіт тұрғынның қаза тапқаны туралы, оның ішінде 6 миллион еврей туралы сөйлесуді ұсындым" деді. 2017 жылғы сұхбатында Иегуда Бауэр Визентальға бұл санды пайдаланбауды айтқан. "Мен оған: 'Саймон, сен өтірік айтып тұрсың' дедім, ал Визенталь: 'Кейде қажетті нәтижеге жету үшін мұндай іс-әрекетке баруға тура келеді' деп жауап берді". Бауэр мен басқа да тарихшылардың пікірінше, Визенталь 6 миллион еврейдің қаза тапқанынан сәл төмен, бірақ еврей емес халықтың ықыласын тартуға жеткілікті 5 миллион еврей емес құрбандықты таңдады. Он бір миллион нацистік құрбан туралы сан танымал болды және президент Джимми Картер АҚШ Холокост мемориалдық мұражайын құру туралы жарлығында оны атады.
Журнал мақалалары
"АҚШ-тағы латвиялық соғыс қылмыскерлері". "Еврей ағыны" 20, № 7 (1966 жылғы шілде-тамыз): 4–8. Сондай-ақ 20, № 10 (қараша 1966): 24. "Біздің арамызда әлі де кісі өлтірушілер бар". "Еврейлердің ұлттық айлығы" 82, № 2 (1967 жылғы қазан): 8–9. "Араб мемлекеттеріндегі нацистік қылмыскерлер". "Израиль горизонттары" 15, № 7 (қыркүйек 1967): 10–12. Польшадағы еврейге қарсы агитация: (Соғысқа дейінгі фашистер және нацистік қызметтестер, Польша коммунистік партиясының қатарынан шыққан антисемиттермен бірлесіп әрекет етуде): Құжаттық есеп. Бонн: Р. Фогель (1969). "Әділет: Неліктен мен нацистерді іздеймін". "Jewish Observer" және "Middle East Review" 21, № 12 (1972 жылғы 24 наурыз): 16.
"Justice: Why I Hunt Nazis". In Jewish Observer and Middle East Review 21, no. 12 (24 March 1972): 16.