Эфраим Кишон: Өмір және шығармашылық жолы

Кіріспе

Израильдік жазушы және кинорежиссер (1924–2005)

Ефрем Кишон (23 тамыз, 1924 – 29 қаңтар, 2005) – Венгрияда туған израильдік жазушы, драматург, сценарист және «Оскар» сыйлығына ұсынылған кинорежиссер. Ол Израильдегі ең көп оқылатын заманауи сатириктердің бірі болды, сонымен қатар неміс тілінде сөйлейтін елдерде де ерекше танымал болды.

Өмірбаян

Ефрем Кишон 1924 жылғы 23 тамызда Венгрияның Будапешт қаласындағы орта таптық еврей отбасында Ференц Хоффман деген атпен дүниеге келді. Жастық шағында ол еврейше де, идишше де білмеген. Оның әкесі банк менеджері, ал анасы бұрынғы хатшы болып жұмыс істеген. Кишонның жазушы әпкесі де болды. Оның жазуға деген қабілеті ерте жасынан-ақ байқалды. 1940 жылы ол орта мектеп оқушыларына арналған роман жазу үшін алғашқы жүлдесін жеңіп алды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Венгрияда қолданылған нәсілдік заңдарға байланысты, оған университетке түсуге рұқсат берілмеді, сондықтан 1942 жылы ол зергерлік бұйымдар жасауды оқуға кірісті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистер оны бірнеше концлагерьге қамады. Бір лагерде оның шахмат ойына шеберлігі тірі қалуына көмектесті, ол күзетшілермен шахмат ойнады. Тағы бір лагерде немістер тұтқындарды қатарға тізіп, әрбір оныншы адамды атып өлтірді, бірақ оны өткізіп жіберді. Кейіннен ол "Құрбандық ешкісі" кітабында: "Олар қателік жасады – бір сатирикті тірі қалдырды" деп жазды. Соңында ол нацистік Германияның Польшаны оккупациялаған Собибор қырып тастау лагеріне тасымалдау кезінде концлагерьден қашып, соғыстың қалған уақытын "Станко Андрас" атымен, словак жұмысшысы болып көрініп жасырды. Соғыстан кейін Будапештке оралғанда, ол ата-анасы мен әпкесінің аман қалғанын, бірақ отбасының көптеген мүшелері Аушвицтегі газ камераларында қаза болғанын білді. 1945 жылы ол Хоффман тегін Кишонға өзгертті және Венгрияға оралды, онда өнер мен жазуды оқуын жалғастырды. 1948 жылы ол металл мүсін және өнер тарихы бойынша білімін аяқтап, "Франц Кишунт" деген атпен әзіл-қалжың мақалалар жариялай бастады. 1949 жылы ол коммунистік режимнен қашу үшін жаңадан құрылған Израиль мемлекетіне бірінші әйелі Ева (Хава) Кламермен бірге көшіп келді. Израильге келген кезде иммиграциялық қызметкер оның атын еврейше "Ефрем Кишон" деп өзгертті. Кишонның айтуынша, еврей агенттігінің кеңсе қызметкері одан атын сұрағанда, ол "Ференц" деп жауап берген, ал кеңсе қызметкері: "Мұндай есім жоқ" деп, "Ефрем" деп жазды, содан кейін оның тегін де еврейшелендірді, Кишон – Хайфа қаласына жақын өзен, Кармель тауындағы Израиль қаласы. 1946 жылы Ева (Хава) Клемермен жасаған алғашқы некесі ажырыспен аяқталды. 1959 жылы ол 2002 жылы қайтыс болған Сараға (туған есімі Липовиц) үйленді. 2003 жылы ол австриялық жазушы Лиза Витасекке тұрмысқа шықты. Кишонның үш баласы болды: Рафаэль (1957 ж.т.), Әмір (1963 ж.т.) және Ренана (1968 ж.т.). 1981 жылы Кишон Израильде өзін бағаланбаған сезінгеннен кейін Швейцарияның Аппенцель кантонында екінші үйін құрды, бірақ ол берік сионист болып қалды. 2005 жылғы 29 қаңтарда Кишон 80 жасында Швейцариядағы үйінде жүрек тоқтауынан қайтыс болды. Оның денесі Израильге жеткізіліп, Тель-Авивтегі Трамплдор зиратында жерленді. Израильдің танымал жазушысы болғандықтан, ол өзінің оңшыл саяси көзқарастарына байланысты Израиль БАҚ-ынан жағымсыз қабылдауға ұшырады.

Ephraim Kishon was born on August 23, 1924, by the name of Ferenc Hoffmann into a middle class Jewish family in Budapest, Hungary. In his youth he knew neither Hebrew nor Yiddish. His father worked as a bank manager and his mother was a former secretary. Kishon also had a sister who was a writer. His writing talent became evident in his youth. In 1940 he won his first prize for writing a novel for high school students. Due to the racial laws applied in Hungary during World War II, he was not allowed to continue his studies at the university and therefore he began to study jewelry making in 1942. During World War II the Nazis imprisoned him in several concentration camps. At one camp his chess talent helped him survive, as he played chess with the guards. In another camp, the Germans lined up the inmates and shot every tenth person, but passed him by. He later wrote in his book The Scapegoat, "They made a mistake—they left one satirist alive". He eventually managed to escape the concentration camps while being transported to the Sobibor extermination camp in Nazi German Occupied Poland, and hid the remainder of the war disguised as "Stanko Andras", a Slovak laborer. After the war when he returned to Budapest he discovered that his parents and sister had survived, but many other family members had been murdered in the gas chambers at Auschwitz. In 1945, he changed his surname from Hoffmann to Kishont and returned to Hungary, where he continued to study art and writing. In 1948 he completed his studies in metal sculpturing and art history and began publishing humorous articles under the name Franz Kishunt. In 1949 he immigrated to the newly founded state of Israel, together with his first wife Eva (Chawa) Klamer, to escape the Communist regime. When arriving in Israel an immigration officer officially Hebraicized his name to "Ephraim Kishon". According to Kishon, the Jewish Agency clerk asked him for his name and when he answered "Ferenc" the clerk said: There is no such thing, and wrote "Ephraim", and afterwards he went ahead and Hebraicized his family name as well, Kishon being a river near Haifa, the Israeli city on Mount Carmel. His first marriage to Eva (Chawa) Klamer in 1946 ended in divorce. In 1959, he married Sara (née Lipovitz), who died in 2002. In 2003, he married the Austrian writer Lisa Witasek. Kishon had three children: Raphael (b. 1957), Amir (b. 1963), and Renana (b. 1968). In 1981, Kishon established a second home in the rural Swiss canton of Appenzell after feeling unappreciated in Israel, but remained a staunch Zionist. Kishon died on January 29, 2005, at his home in Switzerland at the age of 80 following a cardiac arrest. His body was flown to Israel and he was buried at the Trumpeldor Cemetery in Tel Aviv. Being a popular Israeli writer, he still felt he was getting negative treatment from the Israeli media due to the fact he was rather right wing in his political views.

Әдеби мансап

Кишон бастапқыда Хайфа маңындағы "Шаар Хаалия" транзиттік лагерінде тұрды, жақын арада Кибуц Кфар Хахорешке көшіп, онда бос уақытында көршісі Джозеф Билицердің көмегімен иврит тілін үйрене отырып, медбике болып жұмыс істеді. Осы кезеңде ол венгр газеті "Új Kelet"-те бірнеше әзіл-қалжың тізімдерін жазды. Соңынан Кишон тұрғын үй жобасына көшті. Иерусалимдегі "Эцион" үлпанында иврит тілін оқып, көп ұзамай тілді меңгерді. Дегенмен, өмір бойы онымен бірге жүре берген күшті венгрше акцентінен арыла алмады. Иврит тілін тамаша жылдамдықпен үйренген Кишон 1951 жылы елге келгеніне екі жыл ғана толған соң, "Омер" күнделікті газетінде сатирикалық бағана жаза бастады. Кейін "Давар" газетіне ("сол кезде өте беделді газет") жазысып, "Блаумильх каналы" атты сатиралық туындысын жариялады. Сол жылы Израильдегі алғашқы кітабы "Ха оле Ха Йоред ле Чайену" ("Мазалаған иммигрант", иврит тіліндегі "иммигрант" сөзімен байланысты ойын) жарық көрді. Кітап венгр тілінде жазылып, Авигдор Хамейри тарапынан иврит тіліне аударылды. Кітапта 1950 жылдарда Израильге көшіп келген жаңа иммигранттардың өмірлік тәжірибесі баяндалған. 1952 жылы Кишон "Маариф" күнделікті газетінде "Хад Гадья" ("Арамей тілінде "бір жас ешкі", Пасха тойында оқылатын дұғадан алынған") атты тұрақты сатирикалық бағана жаза бастады. Кишон бұл бағананы шамамен 30 жыл бойы жазды, ал алғашқы 20 жылда күн сайын жаңа мақала жариялады. Израильде жазушылық жолын бастағаннан кейін бірнеше жыл өткен соң Кишон елдегі ең танымал юмористтер мен сатириктердің біріне айналды. Кишонның ерекше тілдік шеберлігі мен кейіпкерлерді жасау таланты театрға да көшті. Оның әзіл-қалжың жазбаларының жинақтары иврит тілінде және аудармада жарық көрді. Ағылшын тіліне аударылғандардың арасында "Look Back Mrs. Lot" (1960), "Noah's Ark, Tourist Class" (1962), "The Seasick Whale" (1965) және алты күндік соғыс пен оның салдары туралы екі кітап – "So Sorry We Won" (1967) және "Woe to the Victors" (1969) бар. Оның пьесаларының екі жинағы иврит тілінде жарық көрді: "Shemo Holekh Lefanav" (1953) және "Ma´arkhonim" (1959). Кишонның кітаптары 37 тілге аударылып, әсіресе Германияда жақсы сатылды. Кишон Холокост үшін жалпыға ортақ кінә жатқанын қабылдамады. Ол: "Менің кітаптарымды сатып алу үшін кезекте тұрған өзімнің қызықтаушыларымның немерелерін көру маған зор қуаныш сыйлайды", – деді. Өмірінің соңына дейін, 1979 жылға дейін, Фридрих Торберг оның туындыларын неміс тіліне аударды. Содан кейін Кишон неміс тіліндегі аудармаларды өзі жасады.

Kishon initially lived in the "Sha'ar Ha'Aliyah" transit camp near Haifa, and soon afterwards moved to Kibbutz Kfar Hahoresh, in which he worked as a nurse while learning the Hebrew language during his free time with the help of his neighbor Joseph Bilitzer. During this period he wrote several humorous lists for the Hungarian newspaper "Új Kelet". Afterwards Kishon moved to a housing project. He studied Hebrew at the Ulpan "Etzion" in Jerusalem, and soon became proficient in the language. Nevertheless, his heavy Hungarian accent accompanied him throughout his life. Mastering the Hebrew language with remarkable speed, in 1951 Kishon began writing a satirical column in the easy Hebrew daily, Omer, after only two years in the country. Later on Kishon began writing for the newspaper "Davar" (which was very influential at the time) in which he published a satire called "The Blaumilch Canal". That same year he published his first book in Israel "Ha ole Ha Yored le Chayenu" "The Pestering Immigrant", (a pun on the Hebrew word for "Immigrant") which was written in Hungarian and translated into Hebrew by Avigdor Hameiri. The book was mostly about the life experiences of new immigrants in Israel during the 1950s. In 1952 Kishon began writing a regular satirical column called "Had Gadya" ("One Young Goat" in Aramaic, taken from the Passover Seder liturgy) in the daily Hebrew tabloid "Ma'ariv". Kishon kept writing the column for about 30 years, while in the first two decades he published a new column almost every day. Within a few years after launching his writing career in Israel Kishon became one of the most prominent humorists and satirists in the country. Kishon's extraordinary linguistic inventiveness and flair for creating characters was carried over into his work for the theater. Collections of his humorous writings have appeared in Hebrew and in translation. Among the English translations are Look Back Mrs. Lot (1960), Noah's Ark, Tourist Class (1962), The Seasick Whale (1965), and two books on the Six Day War and its aftermath, So Sorry We Won (1967), and Woe to the Victors (1969). Two collections of his plays have also appeared in Hebrew: Shemo Holekh Lefanav (1953) and Ma´arkhonim (1959). Kishon's books have been translated into 37 languages and sold particularly well in Germany. Kishon rejected the idea of universal guilt for the Holocaust. He said: “It gives me great satisfaction to see the grandchildren of my executioners queuing up to buy my books.” Until his death in 1979, Friedrich Torberg translated his work into German. Thereafter Kishon did the German translations himself.

Шахмат

Кишон өмір бойы шахматқа құмар болған және шахмат ойнайтын компьютерлерге ерте қызығушылық танытқан. 1990 жылы неміс шахмат компьютері өндірушісі Hegener & Glaser компаниясы Fidelity компаниясымен бірлесіп Kishon Chesster шахмат компьютерін жасады. Бұл компьютер ойын барысында айтатын пікірлерімен ерекшеленді. Кишон пікірлерді қызықты ету үшін жазды, бірақ олар шахматқа және ойын позициясына қатысты болу үшін де мұқият таңдалды.

Фильмдер

Кишон 1960-шы жылдардың басында киноға кеңінен араласты. Ол бес көркем фильмнің сценарийін жазды, режиссерлік етіп, продюсерлік қызметін атқарды. Үш фильмі ірі халықаралық сыйлықтарға ұсынылды, оның ішінде «Алтын глобус» (екі рет жеңіс) және «Оскар» (екі рет ұсынылым): «Саллах Шабати» (1964, «Оскар» сыйлығына «үздік шетел тіліндегі фильм» номинациясы), Израиль иммиграциясы мен қоныс аударуының хаосы туралы израильдік комедия. Бұл әлеуметтік сатира режиссер Эфрем Кишонды халықаралық деңгейде табысқа жеткен алғашқы израильдік кинорежиссерлердің қатарына қосты. Сонымен қатар, ол актер Хаим Тополды («Қотырғыдағы скрипкашы») бүкіл әлемге таныстырды. «Эрвинка» (1967), сценарийін және режиссурасын Кишон жасады. Тополдың басты рөлде ойнаған бұл фильмде полиция қызметкеріне ғашық болған алаяқ туралы оқиға баяндалады. «Blaumilch Canal», сондай-ақ «The Big Dig» (1969, 1971 ж. «Алтын глобусқа» ұсынылым), бюрократияның абсурдтығын әжуалай суреттейтін израильдік комедия. «Полицей», түпнұсқа еврей тіліндегі атауы «Ха Шотер Азулай» (сөзбе-сөз, «констебль Азулай») (1971, «үздік шетел тіліндегі фильм» номинациясымен «Оскарға» ұсынылды, 1972 ж. «үздік шетел тіліндегі фильм» үшін «Алтын глобус» сыйлығы), Барселона кинофестивалінде «үздік шетелдік фильм» және Монте-Карло фестивалінде «үздік режиссер» сыйлықтарын жеңіп алды. Израильде бұл фильм классикалық туынды саналады. «The Fox in the Chicken Coop» (1978) Кишонның сол аттас сатирикалық кітабының («ивритше: Ha Shu'al B'Lool HaTarnegolot») негізінде түсірілген, сол кездегі ізгілікті израильдік актерлер, әсіресе Шайке Офир мен Сеффи Ривлин қатысқан. Фильмде ізраиль саясаткерлерінің ескі буынына сатирикалық көзқараспен қаралады.