Кіріспе

Оңтүстік Африка халықтары

Банту өкімет жүйесі

Бұл жүйе Пондоланд халқы мен олардың басшылары арасында шиеленіс тудырды. Банту билігі жүйесі отаршылдық билік басшыларға шектеулі өкілеттік бергендіктен, билік туралы жалған сезімді қалыптастырды, бірақ әкімшілік міндеттерді отаршылдық үкіметке бағынуды қамтамасыз етті. Бұл бұрынғы қалыпты жұмысты бұзды, себебі халық шешім қабылдамас бұрын Инкундалада кеңес алуға үйренген. Инкундала – бұл ауданның тұрғындары аудандық/аймақтық мәселелерді талқылау және шешімдер қабылдау үшін жиналатын кеңес.

1960 жылғы көтерілістерге әкелген оқиғалар тізбегі

Көтерілістің алғашқы белгілері Махулуспани сияқты жергілікті жасақтар арқылы көрінді. Махулуспани – 1950 жылдары Цоло және Кумбу аудандарында мал ұрлығымен күресу мақсатында құрылған топ. Бұл жасақтар колониялық үкіметпен ынтымақтасқан немесе осындай күдік тудырған басшылар мен старшиналарды нысанаға алды. Сол жылы Бизана аймағында да қақтығыстар болды, себебі үкімет Мпондо жерінің халқымен ақылдаспай-ақ, жағалау бойындағы орман мен жағалау аймақтарын қорғау үшін белгілі бір аумақты қоршауға ниеттенді. Адамдар өз жерлерінен қуылды, ал қууылғандардың біріне шабуыл жасалған кезде полицияға да шабуыл болды. 1959 жылы Бизана ауданында аудандық биліктің төрағасы және Банту билігі жүйесін жақтаған Саул Мабудеге сол қауымның өкілдерімен кездесу ұсынылды. Оған Банту билігі жүйесін түсіндіру міндеті жүктелді, бірақ ол өміріне қауіптенгендіктен келмеді. Оның осы әрекеті салдарынан үйі өртеніп, полиция сол аймақтағы адамдарды қорқытып, үркітті. Бұл Мпондо халқының үкіметке қарсы жұмылдыруына кедергі болмады, олар сол кездегі патша болған Сигкавуға Банту жүйесі олардың қадағалауында күшке енгізілмейтінін мәлімдеді. 1960 жылдың маусым айында Нгкуза төбесінде жиын өткізілді. Апартеид кезеңінде осы аймақта мұндай жиындар жиі өткізілетін, себебі адамдар оларды өзара ақпарат алмасу үшін пайдаланды, сондықтан төбедегі жиындар жасырын өткізілмеді. Полиция жиын туралы хабардар болды, олар келгеннен кейін төбедегі адамдарға оқ атты. Нәтижесінде 23 адам тұтқындалды, ал 11 адам қаза тапты. Жауап ретінде Флагстаффта полиция патруліне шабуыл жасалды. Полиция бұл адамдарды атып, екі полицей қызметкері жарақат алды, ал бір старшина тұтқындалды. 1960 жылдың қараша айында Флагстаффта Нгкандулиде жаппай жиын шақырылды. Старшина Вукайбамбе полицияны шақырып, жиынды таратуға көмектесті. Бір наразылық білдіруші қаза тапты, нәтижесінде Вукайбамбедің краалы өртеніп, ол да қаза тапты. Старшинамен байланысы бар және оны қолдағандардың барлығы қаза тапты, жарақат алды, ал олардың үйлері өртенді. Полиция жағдайды реттеу үшін жіберілді.

Көтерілістердің тұрақтандыруы

Қырғыннан кейін бірден тергеу комиссиясы құрылды. Пондоланд халқының талаптары – банту билігінің және банту білім беру актілерінің күшін жою, салықтан босату болды. Олардың талаптары орындалмады, жауап ретінде Пондо халқы Пондоландтағы барлық ақтарға тиесілі дүкендерді бойкоттады. 1960 жылдың қараша айының соңына қарай Пондоландта, Флагстаффта, Бизанада, Табанкулуда, Лусикисикиде және Маунт-Айлиффте төтенше жағдай жарияланды. Рұқсатсыз осы аймақтарға кіруге болмады, ал Умтатаның батыс бөлігі жабылды. Көтерілістерді күшейтілген полицейлік күштер мен салық төлемегендерге жасалған шабуылдар арқылы басып тастады. Бас басшылар бантулық үй күзетшілерін көтерілістерді тоқтату мақсатымен құрды, мемлекет тарапынан жіберілген әскери күштердің көмегімен 1963 жылға дейін Пондоландтағы көтерілістер болған аймақтарды бағындыруға тырысты. 1960 жылы 1950 мен 1960 жылдар арасындағы көтерілістер кезеңінде барлығы 4769 адам тұтқындалды, 2067 адам сотқа тартылды, ал 1961 жылдың тамыз және қазан айларында 30 адам өлім жазасына кесілгені хабарланды.

Өнер және ойын-сауық

Мпондо халқы – Масканди музыка жанрын өндіретін және тыңдайтын ірі тайпалардың бірі. Бірақ Мпондо халқы усина (нгуни биі) және "имфене" (бабуин биі) деп аталатын өзінің ерекше дәстүрлі биімен ерекшеленеді. Бұл биді (имфене) екі жынысты жастар мен ересектер Масканди музыкасының ырғағымен орындайды.

Мпондо мәдениет және мұра фестивалі

Мпондо мәдениеті мен мұра фестивалі – Мпондо халқының өз мәдениеті мен мұрасын тойлау үшін әр жыл сайын өткізілетін мереке. Бұл Патшалықтағы ең ірі мәдени шара, оған шамамен 20 000-нан астам адам қатысады. Фестивальге дейін жыл сайынғы Мпондо қамыстық биі өтеді. Ол әр жылдың қыркүйек айында Лвандоллубумбу Ұлы алаңында, Нтабанкулуда; Йоңгиланга Сигкаудың дәстүрлі бас сарайында ұйымдастырылады. Нтабанкулу – Мпондо патшалығының үлкен Мзимвубу өзенімен қоршалған таулы аймағы. "Нтабанкулу" деген сөз мпондо тілінде "Үлкен таулар" деген мағынаны білдіреді. Қыркүйек айы Мпондо тарихында маңызды, себебі ол ежелгі Мпондо күнтізбесі бойынша Мпондоның жаңа жылы болып есептелген, сондай-ақ Мпондо патшалары Мкикела мен Сигкау осы айда дүниеге келген. Мпондо мәдениеті мен мұра фестивалі осы танымал тұлғалардың, соның ішінде аңыз патшалар Факу, Мкикела, Сигкаву, Мархелан және тағы басқалардың рөлін де тойлайды. Бұл шара Мпондо мәдениеті мен мұрасын Оңтүстік Африканың, Африка құрлығының және тіпті алыс елдердің мәдениеттерімен бөлісу арқылы мәдени алуантүрлілікті дамытуға көмектеседі. Ол көптеген жергілікті және шетелдік туристерді тартады және Оңтүстік Африканың Шығыс Кейп провинциясындағы маңызды шаралардың бірі болып табылады.