Ресейлік еврей инженер және зионист қозғалысының қайраткері Пинас Рутенберг
Pinhas Rutenberg
Пи́нас Рутенберг: еврейский инженер, бизнесмен и сионистский деятель. Основал Palestine Electric Corporation и Palestine Airways, участвовал в создании Хаганы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресейлік еврей инженері (1879–1942)
Russian Jewish engineer (1879–1942)
Пинхас Рутенберг (Пётр Моисеевич Рутенберг, Пётр Моисеевич Рутенберг; 5 ақпан 1879 – 3 қаңтар 1942) – ресейлік кәсіпкер, гидротехник және саяси белсенді. Ол 1905 және 1917 жылдардағы екі ресей төңкерісінде белсенді рөл атқарды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврей легионының және Американдық еврейлер конгресінің негізін қалаушылардың бірі болды. Кейін Палестинаға көшіп келіп, байланыстары арқылы электр энергиясын өндіру және таратуға концессия алып, Палестина электр корпорациясын құрды, қазіргі Израиль электр корпорациясы осы корпорацияның жалғасы. Белсенді және берік сионист болған Рутенберг соғысқа дейінгі Палестинадағы еврейлердің негізгі әскері – Хагананың құрылуына қатысып, Палестина әуе жолдарын құрды. Соңынан Еврей Ұлттық Кеңесінің президенті болды.
Pinhas Rutenberg (Пётр Моисеевич Рутенберг, Pyotr Moiseyevich Rutenberg; : 5 February 1879 – 3 January 1942) was a Russian businessman, hydraulic engineer and political activist. He played an active role in two Russian revolutions, in 1905 and 1917. During World War I, he was among the founders of the Jewish Legion and of the American Jewish Congress. Later, he immigrated to Mandatory Palestine, and through his connections managed to obtain a concession for production and distribution of electric power and founded the Palestine Electric Corporation, currently the Israel Electric Corporation. A vocal and committed Zionist, Rutenberg also participated in establishing the Haganah, the main Jewish militia in pre war Palestine, and founded Palestine Airways. He subsequently served as a president of the Jewish National Council.
Социалистік және революциялық
Пинхас Рутенберг Ресей империясының Полтавадан солтүстікке қарай орналасқан Ромни қаласында дүниеге келген (бұл қала Хаим Арлозоровтың және Дегания бірінші кибуцының үш негізін қалаушының туған жері). Практикалық орта мектепті бітіргеннен кейін Санкт-Петербургтегі Технология институтына оқуға түсіп, Социалистік-революциялық партияға (С.Р. немесе Эсер партиясы деп те аталады) қосылды. Ол Петербургтегі ең ірі фабрика – Путилов зауытында цех меңгерушісі болып жұмыс істеді. Зауыт 1903 жылы жұмысшы табының танымал көшбасшысы, Джордж Гапонмен құрылған Санкт-Петербургтегі орыс фабрика-зауыт жұмысшыларының жиналысының орталығы болды. Гапон полиция департаментімен (Охрана) жасырын түрде ынтымақтасқан, олар бұл жұмысшылар қозғалысын бақылаудың жолы деп санайтын. Рутенберг Гапонның досы болды, бұл оны С.Р. партиясының көрнекті тұлғасына айналдырды. 1905 жылғы 22 қаңтарда (ескі стиль бойынша 9 қаңтарда) Гапон императорға өтініш беру үшін Қысқы сарайға «бейбіт жұмысшы шеруін» ұйымдастырды. Рутенберг партиясының келісімімен қатысты. Өкінішке орай, әскерлер қалың жұртқа тікелей оқ атты, нәтижесінде жүздеген адам қаза тапты. Дүрлік-хаос арасында Рутенберг өзін-өзі ұстап, Гапонның өмірін құтқарды, оны оқ жаудырған жерден алып кетті. Бұл оқиға, «Қанды жексенбі» деп белгілі болды, 1905 жылғы Ресей революциясын тудырды. Гапон мен Рутенберг шетелге қашып кетіп, Еуропада танымал орыс эмигранттары (Георгий Плеханов пен Владимир Ленин сияқты) және француз социалистік көшбасшылары (Жан Жорес пен Жорж Клемансо сияқты) тарапынан жылы қабылданды. 1905 жылдың соңына дейін Рутенберг Ресейге оралды, ал Гапон одан кейін келді. Біраз уақыттан соң Гапон Рутенбергке полициямен байланыста екенін айтып, оны да жұмысқа алуға тырысты, себебі екі жақты адалдық жұмысшылардың мүддесіне пайдалы болады деп ойлады. Алайда Рутенберг оның сенімін бұзып, бұл оқталу туралы партия басшылары Евно Азеф пен Борис Савинковқа хабарлады. Азеф сатқынның өлім жазасына кесілуін талап етті. Қызығы, ол 1908 жылы Владимир Бурцевтің ашқан агент-провокатор еді. 1906 жылғы 26 наурызда Гапон Рутенбергпен Санкт-Петербургтің сыртындағы жалға алынған коттеджде кездесті. Бір айдан кейін Гапон асылған күйінде табылды. Рутенберг кейінірек Гапонды жолдастар соты соттағанын және үш С.Р. партиясының жауынгерлері олардың әңгімесін көрші бөлмеден естігенін мәлімдеді. Гапон ынтымақтастық туралы ұсынысын қайталағаннан кейін, Рутенберг жолдастарды бөлмеге шақырып, өзі кетіп қалды. Ол қайтып келгенде Гапонның денесі ілулі тұрды. Алайда С.Р. партиясының басшылығы жауапкершілікті өз мойнына алудан бас тартып, Рутенбергтің жеке өзі жазаға тартқанын және бұл себептің жеке екенін мәлімдеді, 26 наурыздағы кездесуге жолдастарын жібермегенін жоққа шығарды. Рутенберг содан кейін партиядан шығарылды.
Pinhas Rutenberg was born in the town of Romny, north of Poltava, Russian Empire, now in Ukraine (also the hometown of Haim Arlosoroff and three of the founders of the first kibbutz, Degania). After graduating from a practical high school, he enrolled to the Technology Institute in Saint Petersburg and joined the Socialist Revolutionary Party (also known as the S. R. or Eser party). He worked as a workshop manager at the Putilov plant, the largest Petersburg factory. The plant was a center of the Собрание русских фабрично заводских рабочих Санкт Петербурга, founded in 1903 by a popular working class leader, Father George Gapon. Gapon collaborated in secret with the Police Department (the Okhrana), which believed this to be the way to control the workers' movement. Rutenberg became Gapon's friend, which made him a noticeable figure in the S. R. party. For Sunday, 22 January 1905 [O. S. 9 January 1905], Gapon organised a "peaceful workers' procession" to the Winter Palace in order to present a petition to the Emperor. Rutenberg participated, with his party's approval. In a tragic turn of events, army pickets fired directly into the crowd, and hundreds were killed. Amid the panic, Rutenberg retained self control and actually saved Gapon's life, taking him away from gunfire. This incident, known as Bloody Sunday, sparked the Russian Revolution of 1905. Gapon and Rutenberg fled abroad, being welcomed in Europe both by prominent Russian emigrants (such as Georgy Plekhanov and Vladimir Lenin), and by French socialist leaders (such as Jean Jaurès and Georges Clemenceau). Before the end of 1905, Rutenberg returned to Russia, and Gapon followed him. Gapon soon revealed to Rutenberg his contacts with the police and tried to recruit him, too, reasoning that double loyalty was helpful to the workers' cause. However, Rutenberg betrayed his trust and reported this provocation to his party leaders, Yevno Azef and Boris Savinkov. Azef demanded that the traitor be put to death. Ironically, he was in fact an agent provocateur himself, exposed by Vladimir Burtsev in 1908. On 26 March 1906, Gapon arrived to meet Rutenberg in a rented cottage outside Saint Petersburg, and after a month Gapon was found there hanged. Rutenberg asserted later that Gapon was condemned by a comrades' court and that three S. R. party combatants overheard their conversation from the next room. After Gapon had repeated his collaboration proposal, Rutenberg called the comrades into the room and he left. When he returned, Gapon was dead. However, the S. R. party leadership refused to assume responsibility, announcing that the execution was undertaken by Rutenberg individually and that the cause was a personal one, denying ever having sent their comrades to the meeting on 26 March. Rutenberg was then condemned and expelled from the party.
Сионизмге бет бұру
Рутенберг көшпелі болуға мәжбүр болып, Италияға қоныстанды. Саясаттан алшақтап, ол гидротехникалық инженерлік саласына ден қойды. Яһудилердің нақты проблемалары туралы ойланып, ол оларды шешудің жалғыз жолы – яһуди халқының ұлттық мекенін құру екеніне көз жеткізді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, сионистік қозғалыс көбінесе Антанта елдерін қолдады. Рутенберг Израиль аймағы үшін күресу үшін яһуди қарулы күштерін құруды мақсат етті. Ол Еуропа астаналарына сапар шегіп, көрнекті саясаткерлермен және сионисттік көшбасшылармен кездесті, соңында Зеев Жаботинский мен Джозеф Трамплдордың еврей легионын құруға жасаған күш-жігеріне қосылды. 1915 жылдың мамыр айында Жаботинскийдің келісімімен Рутенберг Америка Құрама Штаттарына бұл идеяны американдық яһудилер арасында насихаттау үшін барды. Нью-Йорктегі яһуди ұйымдары оған зор қолдау көрсетті. Рутенберг «Поалей Сион» еңбек партиясын қолдады және Давид Бен-Гурион, Ицхак Бен-Цви және Бер Бороховпен ынтымақтасты. Хаим Житловскиймен бірге ол Америка яһуди конгресін құрды. Сонымен қатар, Рутенберг «Еврей халқының ұлттық қайта жаралуы» атты кітабын Пинхас Бен Ами (ивритте: халқымның ұлы) деген псевдониммен жариялады. АҚШ-та болғанда Рутенберг Израиль аймағының су ресурстарын суару және электр энергиясын өндіру үшін пайдалану жобасын жасап аяқтады, бұл оның көп жылдық арманы болған.
Forced to emigrate, Rutenberg settled in Italy. Away from politics, he concentrated on hydraulic engineering. Pondering on specific Jewish problems, he became convinced that the solution was to establish a national home for the Jewish people. After World War I broke out, the Zionist movement mainly supported the Entente Powers. Rutenberg set the goal to create a Jewish armed force to fight for the Land of Israel. He visited European capitals, met prominent politicians and Zionist leaders, and finally joined the efforts of Zeev Jabotinsky and Joseph Trumpeldor to set up the Jewish Legion. In May 1915, on Jabotinsky's approval, Rutenberg travelled to the United States to promote this idea among the American Jewry. He found strong support among Jewish organizations in New York City. Rutenberg endorsed the labour party (Poalei Zion) and cooperated with David Ben Gurion, Itzhak Ben Zvi, and Ber Borochov. Together with Chaim Zhitlowsky, he founded the American Jewish Congress. At the same time, Rutenberg published his book The National Revival of the Jewish People under the pseudonym Pinhas Ben Ami (in Hebrew: my people's son). While in the US, Rutenberg managed to complete a detailed design for utilizing the Land of Israel's hydraulic resources for irrigation and electrical power production, which was his long time dream.
Большевиктерге қарсы
Рутенберг 1917 жылғы Ресейдің ақпан революциясын құттықтады, ал 1917 жылдың шілдесінде ол Петроградқа оралды, оны Ресейдің Уақытша үкіметінің премьер-министрі Александр Керенский қарсы алды, ол да С.Р. партиясының мүшесі еді. Ресейде 12 жыл болмағанмен, Рутенберг көп ұзамай Петроград муниципалитетінің, жергілікті Думаның вице-президенті болып тағайындалды. Бір-екі ай ішінде Леон Троцкий басқарған Петроград Кеңесі Думаға қарсы, елордадағы балама билікке айналды. Кеңестер үкіметті құлатуды жоспарлап отырғаны анық болды. 3 қарашада Рутенберг тәртіп пен әділдікті сақтау үшін Керенский құрған төтенше Жоғарғы Кеңестің мүшесі болды. Қазан революциясының түнінде, 7 қарашада Қысқы сарайға шабуыл кезінде Рутенберг Керенский қашып кеткеннен кейін үкімет резиденциясын қорғады. Большевиктер жеңіске жеткен кезде, ол "капиталистік министрлермен" бірге тұтқындалып, түрмеге қамалды. 1918 жылдың наурыз айында неміс әскерлері Петроградқа жақындағанда, большевиктер көптеген басқа адамдармен бірге Рутенбергті де босатты. Ол жаңа астана – Мәскеуге көшіп, кооперативтік қозғалыста жұмыс істеді. Алайда, 1918 жылдың тамызында Фанни Капланның Ленинге жасаған сәтсіз қастандығынан кейін "эсерлерге" қарсы "Қызыл террор" науқаны басталды. Рутенберг Мәскеуден қашып кетті. Оның Ресейдегі соңғы белгілі жері Одесса порты болды, онда ол қорғаныс комитетінің мүшесі болды. Қалаға француз армиясының қолдауымен ақ гвардияшылар билік жүргізді. 1919 жылдың 17 наурызында ол ресейлік паспорт пен шығу визасын алып, одақтастар бақылайтын Константинополь қаласына баратын американдық кемеге отырды. Одан ол Марсельге, кейін Ұлыбританияға, содан кейін Британдық Палестинаға аттанды.
Rutenberg greeted the Russian February Revolution of 1917, and in July 1917 he returned to Petrograd, welcomed by the prime minister of the Russian Provisional Government, Alexander Kerensky, also an S. R party member. Despite 12 years of absence in Russia, Rutenberg was soon named vice president of the Petrograd municipality, the local Duma. In a couple of months, Petrograd Soviet, headed by Leon Trotsky, became an alternative power in the capital, hostile towards the Duma. It was clear that the Soviets were planning to overthrow the government. On 3 November Rutenberg became a member of the emergency Supreme Council, created by Kerensky to preserve order and justice. During an assault on the Winter Palace on 7 November, the night of the October Revolution, Rutenberg defended the government residence after Kerensky had escaped. When the Bolsheviks prevailed, he was arrested and put in jail, together with the "capitalist ministers". In March 1918, when German troops approached Petrograd, the Bolsheviks released Rutenberg, among many others. He moved to Moscow, the new capital, and took a position in the cooperative movement. However, after the unsuccessful attempt upon Lenin's life by Fanny Kaplan in August 1918, the "Red Terror" campaign against "Esers" was launched. Rutenberg escaped from Moscow. His last location in Russia was in the port city of Odessa, where he was a member of the defense committee. The city was governed by White Russians who were supported by the French army. On 17 March 1919 he managed to obtain a Russian passport and with an exit visa boarded an American vessel that took him to the Allied controlled city of Constantinople. From there he sailed to Marseille, later going on to the United Kingdom before departing to British Mandate of Palestine.
Палестинада
1919 жылы Рутенберг Парижге келіп, басқа сионисттік көшбасшылармен бірге Версаль келісіміне ұсыныстар дайындады. Электрлендіру жоспарын ілгерілету үшін ол барон Эдмонд Джеймс де Ротшильд пен оның ұлы Джеймс А. де Ротшильдтен қаржылық қолдау алды және, ақырында, оны жүзеге асыру үшін Палестинаға көшті. Бірақ, ол келгеннен кейін жасаған алғашқы ісі – Яботинскиймен бірге еврейлердің өзін-өзі қорғау жасағы – Хагананы құру болды. Рутенберг 1921 жылы арабтардың шабуылдары кезінде Тель-Авивтегі осы жасақтың бас офицері болды. Ол Палестинаның солтүстік шекарасын белгілеуге қатысып, британдық және француздық мүдделерді анықтады. 1921 жылы – араб палестиналықтарының Ишувқа ел экономикасын басып тастауға қарсы наразылықтарынан кейін – британдықтар Рутенбергке Яффа және (кейін) Иордан өзенінің электр энергиясына концессия берді. Яффа концессиясы бірінші болып іске асырылды. «Яффа электр компаниясы» деген атпен жұмыс істейтін Рутенберг 1923 жылы Яффа, Тель-Авив, көршілес (көбінесе еврей) елді мекендер мен Сарафендтегі британдық әскери нысандарды біртіндеп қамтитын желі салды. Желі дизельдік қозғалтқыштармен қуатталды, бұл Рутенбергтің Ауя (Яркон) өзенінде су электр стансасын салуға алғаш берген уәдесіне қайшы келді. 1923 жылы Рутенберг Палестина электр корпорациясын құрды. Жобаны іске қосудағы бастапқы қиындықтардан кейін ол сол кездегі отарлық министр Уинстон Черчилльден қолдау сұрап, алды. Рутенберг Лорд Герберт Сэмюэл, Лорд Рединг сияқты ықпалды британдық саясаткерлерді, сондай-ақ «General Electric Company» компаниясының директоры Хьюго Хирсті корпорациялық кеңесіне мүшелікке шақырды. Рутенбергтің ең үлкен жетістігі – 1930 жылы ашылған Иордан өзеніндегі Нахараимдегі «Бірінші Иордан су электр стансасы» болды, ол оған «Нахараимнің қарт адамы» деген лақап ат берді. Тель-Авив, Хайфа және Тиберияда басқа электр стансалары салынды, олар Палестинаның барлық аймақтарын электрмен қамтамасыз етті. Иерусалим – Рутенбергтің стансаларымен қамтамасыз етілмеген Палестинаның жалғыз бөлігі болды. Иерусалимге концессияны Осман империясы грек азаматы Эврипид Мавроматиске берген. Палестинаны британдықтар басып алғаннан кейін Мавроматис Палестина электр компаниясының Иерусалимге қызмет ететін электр стансасын салуға жасаған әрекеттеріне қарсылық көрсетті. Тек 1942 жылы оның Британдық Иерусалим электр корпорациясы қаланың қажеттілігін қамтамасыз ете алмағанда, Мандатты үкімет Палестина электр компаниясынан Иерусалимге электр энергиясын жеткізуді өз мойнына алуын сұрады. 1934 жылдың қазан айында Рутенберг Дэвид Бен-Гурион мен Зеев Жаботинскийдің арасындағы келіссөздерді жүргізу үшін Лондонда кездесулер ұйымдастырды, бірақ Лондон келісімдері ұзаққа соқпады. 1939 жылдың 17 қыркүйегінде Рутенберг екінші рет Еврей Ұлттық Кеңесінің президенті болып сайланды. Сол жылы Рутенберг Хайфаға қарап тұрған Кармельдегі жаңа сарайына көшті. Бірақ, ол 1941 жылдың шілдесінде жұтқыншақ қатерлі ісігіне шалдыққандықтан, Хадасса ауруханасына жақын болу үшін Иерусалимге көшті. Рутенберг 1942 жылдың 3 қаңтарында 62 жасында Иерусалимде қайтыс болды. Ол үйін жастардың білімі үшін қалдырды. Қазіргі уақытта Бейт Рутенбергте (Рутенберг үйі) Рутенберг институты орналасқан. Ашкелон маңындағы ірі заманауи электр стансасы оның құрметіне аталған. Сонымен қатар, Рамат-Ган және Нетаниядағы көшелер оның есімімен аталады.
In 1919, Rutenberg appeared in Paris and joined other Zionist leaders, preparing propositions for the Treaty of Versailles. Promoting the electrification plan, he received financial support from Baron Edmond James de Rothschild and his son James A. de Rothschild and, finally, settled in Palestine to realise it. However, his first contribution after arrival was establishing, together with Jabotinsky, the Jewish self defense militia, the Haganah. Rutenberg was the chief officer of these troops in Tel Aviv during the Arab hostilities in 1921. He participated in the demarcation of Mandatory Palestine's northern border, defining British and French areas of interest. In 1921 – over fierce Arab Palestinian protests against giving the Yishuv an economic stranglehold of the country – the British granted Rutenberg the Jaffa and (later) the Jordan River electricity concessions. The Jaffa concession had been the first to have been executed. Operating under the name of the Jaffa Electric Company, Rutenberg in 1923 built a grid that gradually covered Jaffa, Tel Aviv, neighbouring (mainly Jewish) settlements, and the British military installations in Sarafend. The grid was powered by diesel engines, in contrast to the original commitment of Rutenberg to build a hydro electric power station on the Auja (Yarkon) river. In 1923, Rutenberg founded the Palestine Electric Corporation. Following initial difficulties in launching the project, he sought and received support from then Colonial Secretary Winston Churchill. Rutenberg invited influential British politicians, such as Lord Herbert Samuel and Lord Reading, as well as Hugo Hirst, the Director of the General Electric Company, to be members of his Corporation Council. The formidable achievement of Rutenberg was the "First Jordan Hydro Electric Power House" at Naharayim on the Jordan River, which opened in 1930, and earned him the nickname "The Old Man of Naharayim". Other power plants were built in Tel Aviv, Haifa, and Tiberias, which supplied all of Palestine. Jerusalem was the only part of the Mandatory Palestine not supplied by Rutenberg's plants. The concession for Jerusalem was granted by the Ottoman Empire to Greek citizen Euripides Mavromatis. After Palestine was conquered by British forces, Mavromatis resisted Palestine Electric Company's attempts of building a power station that would serve Jerusalem. Only in 1942, when his British Jerusalem Electric Corporation failed to supply the demands of the city, did the Mandatory government ask the Palestine Electric Company to take over the responsibility for supplying electricity to Jerusalem. In October 1934 Rutenberg acted as mediator between David Ben Gurion and Zeev Jabotinsky, during a series of meetings in London intended to reconcile the two, but the resulting London Agreements were short lived. On 17 September 1939 Rutenberg was elected for the second time as the president of the Jewish National Council. That same year Rutenberg moved into his new mansion on the Carmel overlooking Haifa. However, suffering from throat cancer he moved to Jerusalem in July 1941 to be nearer to Hadassah Hospital. Rutenberg died in Jerusalem on 3 January 1942 at age 62. He left his house for the education of youth. The current resident at Beyt Rutenberg (Rutenberg House) is the Rutenberg Institute. A large modern power station near Ashkelon is named after him. Additionally, streets in Ramat Gan and Netanya are named in his honor.