Кіріспе

Жүріс тәсілі

Ортоград – грекше ὀρθός, orthos ("дұрыс", "нағыз", "түзу") + латынша gradi (жүру) сөздерінен құралған термин. Бұл термин аяқ-қолдардың тәуелсіз қозғалысымен тік жүру тәсілін сипаттайды. Жаңа және Ескі әлем маймылдары көбінесе ағаштарда тіршілік етеді және олар аяқ-қолдарын бір-біріне параллель қозғап жүруге бейім. Бұл, маймылдардың жүріс әдісінен ерекшеленеді. Шимпанзелер, гориллалар, орангутан мен адамдар жүргенде тік жүріп, тепе-теңдік сақтау үшін аяқ-қолдарын бір-біріне қарама-қарсы қимылдатады (маймылдардан айырмашылығы, адамдарда тепе-теңдік үшін қолданылатын құйрық жоқ). Приматтар үшін тік жүрудің кейбір кемшіліктері бар, себебі олардың негізгі қозғалыс түрі – төрт аяқтылық. Бұл тік қозғалыс "ортоградтық поза" деп аталады. Адамдардың ортоградтық позасы миллиондаған жылдар бойындағы эволюцияның нәтижесінде қалыптасқан. Тиімді тік жүру үшін бас сүйегі, омыртқа, жамбас, төменгі аяқ-қолдар мен аяқтар эволюциялық өзгерістерге ұшыраған.

Шығу тегі

Ортоградтық позаның анықтамасын оның түбірлерінен оңай алуға болады, «ortho» сөзі «тік» дегенді, ал «grade» сөзі «көтерілу» дегенді білдіреді. Бұл ертедегі гоминидтерге қатысты, олардың тік жүруге өтуі шамамен алты-жеті миллион жыл бұрын болған, бұл Orrorin tugenensis-те байқалады. Бұл гоминидтер бірден бір аяқпен алға жылжыған алғашқы екі аяқты жаратылыстардың бірі болды, қадам-қадаммен.

Эволюциялық маңызы

Адам эволюциясының тарихындағы тік денелі ұстанымның алғашқы нақты дәлелі 5,2 және 5,8 миллион жыл бұрын өмір сүрген Ардипитек рамдидуспен басталады. Бұл гоминидтің сүйек қалдықтары ағаш өміріне де, тік жүруге де бейімделген морфологиялық ерекшеліктердің мозаикасын көрсетеді. Тік денелі ұстанымға қол жеткізе алатын скелеттік құрылымы бар гоминидтің ең ерте дәлелі 9,5 миллион жыл бұрын Испаниядағы Кан Ллобатересте табылған миоцен маймылы Дриопитекке дейін жетеді. Оррорин тугенистен кейін бірнеше миллион жыл өткен соң, Au. africanus және Au. afarensis сияқты австралопитектер де әдеттегі екі аяқтылықпен жүрді. Бұл ағаш тұрғындары орманды аймақтарда, ағаш басында өмір сүрді. Сол кездегі кейбір гоминидтер әлі де тырнақтап жүруді қолданды, бұл басқа маймылдар арасында кең таралған. Австралопитектердің әдеттегі екі аяқтылығы олардың түнде ағаштарда ұя салғанымен, күндіз қолдарын жинау, тамақтану, салмақ ауыстыру немесе тепе-теңдікті сақтау үшін пайдалануға мүмкіндік берді. Қазбалық дәлелдер мен ғылыми болжамдар тік денелі ұстанымның қоршаған ортаның өзгеруіне және бәсекелестікке жауап ретінде пайда болғанын көрсетеді. Солтүстік Африканың орманды, шөлейтті саванналарының әсерінен О. тугенисис және австралопитектер өзгеріске ұшырады, бұл түрлердің қалдықтарынан алынған морфологиялық мәліметтерде көрінеді. Бұл маңызды морфологиялық өзгерістер оларды бас сүйек, омыртқа жоны, жамбас және сан сүйектерінің қазбаларында кездесетін проноградтық гоминидтерден ерекшелендіреді.

Морфологиялық сипаттамалары

Жануарлар тік жүруге қабілетті болуы үшін, белгілі бір анатомиялық талаптар бар. Ортоградтық позаны көрсететін сүтқоректілерде, скапула проноградтық позадағы жануарларға қарағанда арқа жаққа қарай орналасқан. Скапуланың еніне және ұзындығына қатынасын өлшейтін скапулалық индекс, ортоградтық позаны көрсететін жануарларда төмендейді. Яғни, скапула ұзындығынан гөрі енірек болады. Қабырға қуысы жазықтау болады және скапуланың акромиондық үдерісі айтарлықтай үлкенірек болады. Бұл ортоградтық позада қолдар босатылып, ресурстарды пайдалану мүмкіндігіне байланысты дельтовид бұлшықетіне үлкен қажеттілік тудырады.

Морфологиялық өзгерістер

1924 жылы Оңтүстік Африкада Таунг баласының қалдықтары табылды, бұл екі аяқтылық және тік денелі ұстанымның тағы бір дәлелі болды. Бас сүйегі үш жасар балаға тиесілі болды, кейіннен ол *Australopithecus africanus* екені анықталды. Бас сүйегінің құрылысы тік денелі ұстанымды көрсетеді, себебі үлкен тесіктің (foramen magnum) орналасуы мен бағыты осыған байланысты. Үлкен тесік – бұл бас сүйегіндегі кеңістік, омыртқадан миға дейін орталық нерв жүйесіне көпір қызметін атқарады. “Pronograde” денелі жануарларда үлкен тесік артқа қарай бағытталған, ал адамдарда ол алға қарай орналасқан және сәл еңкейген. Таунг баласында, адамдардағыдай алға қарай еңкейген болмаса да, үлкен тесік те алға қарай бағытталған. *Australopithecus afarensis*-те бас сүйегіндегі кеңістік тіпті адамға ұқсас, төменгі жағында орналасқан, сондықтан омыртқа миы жерге перпендикуляр жүреді. Омыртқалар санының айырмашылығы адамдарда, гориллаларға қарағанда кеуде омыртқалары аз болғандықтан, қозғалыс диапазонының кең болуына себеп болады. *Au. afarensis*-тің жалпы саны алты бел омыртқасынан және он екі кеуде омыртқасынан тұрады. Тік денелі ұстанымды нығайтқан маңызды ерекшелік – бел омыртқасының пішіні. Бел омыртқасының “S” тәрізді пішіні омыртқа лордозы деп аталады, ол тік екі аяқты жануарларда байқалатын ерекше дөңгелек қисықтықты тудырады. Австралопиттердің омыртқа бағанасы да қазіргі заманғы адамдардың қисық морфологиясын бөліседі. Белдегі лордоз дене салмағын жамбас және сан сияқты төменгі буындарға центрілеп, дененің өзін-өзі тұрақтандыруына және тік тұруына мүмкіндік береді. Гоминидтердің ең ерте кездегі тұрақты екі аяқтылыққа ие болған өкілі – *Orrorin tungenenisis*. Дәлелдер үш сан сүйегінің сынықтарынан алынған, оның ішінде сол сан сүйегінің діңі мен басы, сондай-ақ оң сан сүйегінің басы. Аяқтарды жамбас және бел омыртқасымен байланыстыратын сан сүйегі, дене салмағын жамбастан тізе мен төменгі аяқ-қолға ауыстырады. Атап айтқанда, сан сүйегінің мойны, сан сүйегінің басын негізгі діңімен байланыстырады, тік екі аяқты жануар қозғалғанда соққы күшін жұтады. *Orrorin tugenensis*-те кеңейтілген сан сүйегінің басының кондильдерінің бағыты шимпанзелер мен басқа да үлкен маймылдарға қарағанда кеңірек және қалың болып келеді.