Кіріспе

Ирод патшалығының бөлігі

Перея немесе Перея (грекше Περαία, "өрте жағындағы ел") – бұл термин негізінен Рим дәуірінің басында ежелгі Трансиорданияның бір бөлігін атау үшін қолданылған. Аймақ Иордан өзенінің батысындағы Яһудея мен Самарияның шығысында және Он қаланың оңтүстік-батысында жатқан. Перея Ирод Ұлы мен оның ұрпақтарының патшалығының бір бөлігі болды, содан кейін Яһудеяны да қамтитын Рим провинцияларының құрамына кірді.

География

Перея – Иордан өзенінің шығысындағы тар жер суар болжағы. Ол солтүстікте Уади Ябистен басталып, оңтүстікте Уади Муджибке (Нахал Арнон) дейін созылған. Аймақ Иордан өзенінен батысқа қарай, Амманға (бұл кезде Филадельфия деп аталған) қарай шығысқа қарай етектенген жерлерге дейін жеткен. Иосиф Флавий Переяның солтүстік шекарасы Пеллаға жақын болғанын, ал шығысында Гераса, Филадельфия (екеуі де Декаполис құрамында) және Ешбон аймақтарымен шектесетінін айтады. Оңтүстік жағынан Моав елімен шектесіп, Махаэрус оның ең оңтүстік бекінісі болған. Шамамен 2625 шаршы километрді қамтитын Переяның ауданы Ғалилеядан (шамамен 2200 шаршы километр) үлкен екенін Иосиф Флавий дұрыс атап көрсеткен. Иосиф Флавий Переяны көбінесе "шөл" және "қатаң" деп сипаттаған, бірақ оның ішінде жақсы өңделген жерлер де болған, қазір кең ауқымды суару жобаларының арқасында олар өзгеріске ұшырап жатыр.

Тарих

Тарихта бір кезде Перея немесе Перея деп аталатын аумақ Трансиорданияның бір бөлігі болды, ол эллиндік кезеңде Ұлы Ескендірдің мұрагерлері, Набатей арабтары және еврей Хасмонейліктерінің мемлекеттері арасында ауысты. Перея – Иордан өзенінің төменгі ағысында (Галилея теңізін Өлі теңізбен байланыстыратын бөлігінде) Иордан өзенінің шығыс жағында орналасқан Ирод Ұлының патшалығының бір бөлігі болды. Ирод Ұлының патшалығы төрт мұрагеріне бөлініп берілді, соның ішінде Ирод Антипас Перея мен Галилеяны алды. Ол Өлі теңіздің солтүстігіндегі Ливия қаласын Августтың әйелі Юлия Августаға, туған Лівія Друзиллаға арнады. 39 жылы Калигула Перея мен Галилеяны Антипастан Агриппа I-ге ауыстырды. 44 жылы Агриппа қайтыс болғаннан кейін, оның біріктірілген аумағы қайтадан провинцияға айналды, оған Яһудея және алғаш рет Перея да кірді. Сол кезден бастап Перея батысқа қарай жылжыған Рим провинцияларының құрамына кірді: Яһудея, кейін Сирия Палестина, Палестина және Палестина Прима. Бұл термин көбінесе Иосиф Флавийдің кітаптарында кездеседі, бірақ Рим дәуірінің соңында сирек қолданылды. Ол Евсевийдің грек тіліндегі географиялық еңбегі «Ономастикон»да кездеседі, бірақ Иеронимнің латын аудармасында Трансиордания қолданылады.

Гадара/Гадора Переяда

Гадара немесе Гадора Перея (Ал-Солт маңындағы Телл Джадур деп аталады) Переяның басты қаласы немесе мегаполисі болды (еврей қаласы, Декаполис Гадарасы – эллиндік қала, оны шатастырмау керек). Римдіктердің 63 ж.б. Помпей басшылығымен Яһудеяны жаулап алғаннан кейін, Сирияның проконсулы Аулус Габиний бұрынғы Хасмонейлік патшалықты бес округке бөлді, олардың әрқайсысында заң және дін мәселелерімен айналысатын кеңестер – синедрионы (еврей контекстінде санедрин деп жақсырақ таныс) құрылды. Олар Иерусалим, Иерихон, Сепфорис (Галилея), Аматус (Перея) және Гадарада (Переядағы Ал-Солтта, Декаполистегі Умм Қайста немесе Яһудеядағы библдық Гезерде орналасқан – Иосиф Флавий оны семит тілінен аудармада «Гадара» деп, ал Loeb басылымында «Газара» деп көрсеткен) орналасқан.

Үлкен Плиний мен Иосиф Флавий

78 жылы Плиний Үлкен өзінің "Naturalis Historia" еңбегінде (5-кітап) былай жазды; ['Үлкен Яһудея' немесе 'Иудея провинциясы' Самария мен Идумеяны кеңейтілген аумаққа қосады.] Яһудеяның Сириямен іргелес жатқан бөлігі Ғалилея деп аталады, ал Арабия мен Египетке жақын жері Перея деп аталады. Перея тік жарлы таулармен жабылған және Иордан өзені арқылы Яһудеяның басқа бөліктерінен бөлінген ("Supra Idumaeam et Samariam Iudaea longe lateque funditur. Pars eius Syriae iuncta Galilaea vocatur, Arabiae vero et Aegypto proxima Peraea, asperis dispersa montibus et a ceteris Iudaeis Iordane amne discreta" - түпнұсқа латын тілінде). 75 жылы Жозеф Флавий өзінің "Иудей соғысы" еңбегінде былай деп жазды: "Перея, шындығында [Ғалилеядан] әлдеқайда үлкен, көбінесе шөл және тасты, нәзік жемістер өсуіне қолайсыз. Дегенмен, кейбір жерлердің топырағы құнарлы, жазықтарда түрлі ағаштар өседі. Бірақ ең көп өсірілетіні – зәйтүн, жүзім және құрма ағаштары. Ол тау бұлақтарымен жеткілікті түрде суарылады, ал жаз айларында бұлақтар тартылса, мәңгі ағып тұратын қайнарлар көмектеседі. Ұзындығы Махаерустан Пеллаға дейін, ені Филадельфиядан Иорданға дейін созылады: оның солтүстік аймақтары, біз айтқандай, Пелламен шектеседі; ал батысы – өзенмен. Оңтүстік шекарасы Моаб елі, ал шығыс шекарасы Арабия және Сильбонитис аймақтарымен, Филадельфия және Гераса қалаларымен шектеседі.

Басқа авторлар

Птолемей өзінің "География" еңбегінде Перея терминін қолданбайды, оның орнына "Иордан ар жағында" деген сипаттауды пайдаланады. Ол осы аймақтағы "Перея" қалаларын – Косма, Либиас, Каллирхо, Газорус, Эпикерос – тізбелейді.

Киелі кітапта

Еврей Киелі кітаптарына сәйкес, Иорданның арғы жағында Рубен, Ғад және Манаса тайпасының жартысы қоныстанған. Алғашқы мәтінде "Перея" деген сөз қолданылмаған, оның орнына еврейше "עבר הירדן" термині қолданылған. Кейде Танахта, әдетте Иорданның солтүстік бөлігін ғана білдіретін, Гилеад деген атау барлық Иордан өзенінен шығысқа қарай жатқан аймаққа сілтеме жасау үшін қолданылады. Жаңа өсиеттің түсіндірушілері Исаның Переядағы миссиясы туралы айтады, ол Ғалилеядан аттанысымен басталады (Матай 19:1; Марқ 10:1) және Бетанияда Мәриямның оны майлауымен (Матай 26:6) немесе Марқ 10:32-ден бастап Иерусалимге сапармен аяқталады.

Перея деп аталатын басқа жерлер

Армениядан депортацияланып, Иранның Жаңа Джульфа/Исфахан аймағына күштеп қоныстандырылған христиан армян қауымы, Жаңа өсиеттегі Иоанн Крестительдің қабірі орналасқан Переяның маңыздылығын еске алу үшін ірі ауылға "Перея" деген ат берді.