Кіріспе
Жұмысқа пайдаланылатын жануарлар – адамдар ұстайтын және жануар өнімдерін алу үшін сойылатын емес, түрлі тапсырмаларды орындауға үйретілген жануарлар. Олардың кейбіреулері физикалық күші үшін (мысалы, өгіздер мен жұмыс аттары) немесе көлік құралы ретінде (мысалы, мінетін аттар мен түйелер) қолданылады, ал енді біреулері – белгілі бір мақсаттағы жұмыстарды орындауға жаттықтырылған көмекші жануарлар (мысалы, аңшылық және бағыттаушы иттер, хабаршы көгершіндер мен балық аулайтын құсқарлар). Оларды сүт сауу немесе мал бағу үшін де пайдалануға болады. Кейбір жануарлар жұмыс өмірі аяқталғаннан кейін еті мен терісі үшін қолданылады. Жұмыс жануарларының тарихы ескі заманға дейін барып, ауыл шаруашылығының пайда болуына дейінгі кезеңге дейін жетеді, өйткені иттерді аңшы-жинаушылар қолданған. Бүкіл әлемде миллиондаған жануарлар иелерімен бірлесіп жұмыс істейді. Үйсіндірілген түрлер көбінесе әртүрлі мақсаттар мен жағдайлар үшін өсіріледі, әсіресе жылқы мен жұмыс иттері. Жұмыс жануарлары көбінесе шаруашылықтарда өсіріледі, бірақ кейбіреулері жабайы табиғаттан да ұсталады, мысалы, дельфиндер мен кейбір Азия пілдері. Адамдар жануарлардың алуан қабілеттерін пайдаланады, тіпті өнеркәсіптік дамыған қоғамдар да оларды жұмыс үшін қолданады. Адамдар жылқы, піл және өгіздің күшін арбаларды тартуға және жүктерді жылжытуға пайдаланады. Полиция күштері иттерді заңсыз заттарды табуға және іздеп отырған адамдарды ұстауға көмектеседі, ал басқалары иттерді аң аулауға немесе жоғалған немесе тұтқындалған адамдарды іздеуге қолданады. Адамдар түрлі жануарларды – түйелерді, есектерді, жылқыларды, иттерді және т.б. – көлік ретінде пайдаланады, оларды мінуге немесе арба мен шана тартуға жаратады. Басқа жануарлар, соның ішінде иттер мен маймылдар, мүгедектерге көмектеседі. Сирек жағдайларда, жабайы жануарлар ғана емес, үйретіліп қана қоймай, жұмыс істеуге де үйретіледі, бірақ көбінесе бұл жаңалық немесе ойын-сауық үшін жасалады, себебі мұндай жануарлар нағыз үйретілген жұмыс жануарларының сенімділігі мен жайбасар мінезіне ие болмайды. Керісінше, барлық үй жануарлары жұмыс жануарлары емес. Мысалы, мысықтар тышқан аулайды, бірақ бұл олардың туа біткен қасиеті, оны адамның араласуымен үйретуге болмайды. Басқа үй жануарлары, мысалы қойлар немесе қояндар, ет, тері және жүн үшін ауыл шаруашылығында пайдаланылуы мүмкін, бірақ жұмыс істеуге жарамсыз. Соңында, кішкентай үй жануарлары, мысалы көптеген кішкентай құстар (келіңдердің кейбір түрлерін қоспағанда), көбінесе серіктес болудан басқа ешқандай жұмыс істей алмайды.
A working animal is an animal, usually domesticated, that is kept by humans and trained to perform tasks instead of being slaughtered to harvest animal products. Some are used for their physical strength (e. g. oxen and draft horses) or for transportation (e. g. riding horses and camels), while others are service animals trained to execute certain specialized tasks (e. g. hunting and guide dogs, messenger pigeons, and fishing cormorants). They may also be used for milking or herding. Some, at the end of their working lives, may also be used for meat or leather. The history of working animals may predate agriculture as dogs were used by hunter gatherer ancestors; around the world, millions of animals work in relationship with their owners. Domesticated species are often bred for different uses and conditions, especially horses and working dogs. Working animals are usually raised on farms, though some are still captured from the wild, such as dolphins and some Asian elephants. People have found uses for a wide variety of abilities in animals, and even industrialized societies use many animals for work. People use the strength of horses, elephants, and oxen to pull carts and move loads. Police forces use dogs for finding illegal substances and assisting in apprehending wanted persons, others use dogs to find game or search for missing or trapped people. People use various animals—camels, donkeys, horses, dogs, etc.—for transport, either for riding or to pull wagons and sleds. Other animals, including dogs and monkeys, help disabled people. On rare occasions, wild animals are not only tamed, but trained to perform work—though often solely for novelty or entertainment, as such animals tend to lack the trustworthiness and mild temper of true domesticated working animals. Conversely, not all domesticated animals are working animals. For example, while cats may catch mice, it is an instinctive behavior, not one that can be trained by human intervention. Other domesticated animals, such as sheep or rabbits, may have agricultural uses for meat, hides and wool, but are not suitable for work. Finally, small domestic pets, such as most small birds (other than certain types of pigeon) are generally incapable of performing work other than providing companionship.
Көлік
Кейбір жануарлар егіс жырту немесе орман шаруашылығы сияқты жұмыстарда тек қана физикалық күштері үшін пайдаланылады. Мұндай жануарлар жұмыс малдары деп топтастырылады. Басқалары жүк тасушы жануарлар ретінде, жануарлардың күшімен қозғалатын көліктерде, адамдар мен тауарларды тасымалдау үшін қолданылуы мүмкін. Бұлардың барлығы жиынтығында кейде жүк көтеретін малдар деп аталады. Ал кейбір жануарлардың үстіне отырып сапар шегеді, олар мінетін малдар деп белгілі. Сонымен қатар, көлік құралдарын тарту үшін бір немесе бірнеше жануар қолданылуы мүмкін.
Ат жегілетін жануарлар немесе аттар
Атқа мінуге жарамды жануарлар – адамдардың ұзақ қашықтықтарды немесе қиын өңірлерді басып өту, атқа міне отырып немесе басқа атқа мінуге жарамды жануардың көмегімен аң аулау, ауылдық және/немесе далалы аймақтарды күзету, мал жинау және/немесе бағу, тіпті демалыс үшін пайдаланатын жануарлар. Оларға жылқы, есек, қашыр сияқты жылқы тұқымдас жануарлар, сиыр, су бұқасы, як сияқты мүйізді мал жатады. Кейбір жерлерде пілдер, ламалар және түйелер де қолданылады. Дромедар түйелері Австралияның, Солтүстік Африканың және Таяу Шығыстың шөлейтті аймақтарында кездеседі; Бактрия түйесі Орталық және Шығыс Азияда сирек таралған; екеуі де жұмыс жануарлары ретінде пайдаланылады. Кейде, көбінесе айдап жүргенімен, бұғыларға да мінуге болады. Көбінесе көңіл көтеру үшін, зебра мен страус сияқты кейбір жабайы жануарлар да үйретіліп мініледі. Мифтік жаратылыстардың кейбіреулері құдайлардың мінетін жануарлары ретінде есептеледі, мысалы индуизмдегі Гаруда (индуизмдегі құдайлардың мінетін жануарлары туралы ваханаға қараңыз) және грек мифологиясындағы қанатты Пегас.
Жүкті жануарлар
Жүк көтеруге пайдаланылатын жануарлар мінеуге немесе арба тартуға қолданылатын жануарлармен бір түрге жата алады. Алайда, жылқы, есек, қашыр, бұғы және екі түрлі түйе сияқты жануарлардың жеке қан тамырлары немесе жүк көтеруге арналған селекциялық тұқымдары болуы мүмкін. Басқа түрлер тек жүк тасу үшін қолданылады, мысалы, Анд тауларында ламалар. Ірі қара мал мен яктар да жүк көтеруге пайдаланылады. Жүк тасуға қолданылатын басқа жануарларға иттің және жүк тасуға арналған ешкінің түрлері жатады.
Жүгірткі жануарлары
Аралық қолдану – жеке немесе топтап жұмсалатын, арқан, дөңгелекті көліктерді немесе аңдарды тартуға арналған малдар. Өгіздер баяу, бірақ күшті, және ежелгі заманнан бері мойынтұрықта қолданылып келеді: сақталған ең көне көлік – Пуабидің шумерлік шанасы, оны өгіздер тартыпты; алғашқыда бір акр – өгіздер бір күнде тырмалай алатын жер ретінде анықталған. Су бұқалары мен қарабаолар Оңтүстік-Шығыс Азия және Филиппинде арабалар мен аңдарды тартады. Жүк көтеруге арналған аттар жиі қолданылады. Орта салмақты жылқы тұқымдары жеңіл дөңгелекті арбалар, кареталар мен баггилерді тартуға пайдаланылады. Есек-құланның күші, оны тудыру үшін қолданылған ана биесінің түріне байланысты. Олар будандасқан жануарлар болғандықтан және көбінесе сүексіздікке бейім болғандықтан, жеке шаруашылық бағдарламаларын сақтау қажет. Арбалар мен кішкентай шаналарды тарту үшін понилер мен есектер жиі қолданылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, кеншілер кен арбаларын тарту үшін көбінесе понилерді пайдаланған. Иттер жеңіл арбаларды немесе, әсіресе, шаналарды тартуға қолданылады (мысалы, хаски сияқты шана итттері) демалыс және жұмыс мақсатында. Екеуі де арбалардың алдында жеңіл жұмыс істей алады. Арктика және Суарктикалық Скандинавия елдерінде және Сібірде бұғылар қолданылады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қызыл Армия Шығыс майданда бұғы тасымалдаушы батальондарын орналастырды. XXI ғасырда Ресей әскерлері қыста бұғы шаналарымен жаттығуларын жалғастырып келеді. Дәстүрлі мерекелік аңыз бойынша, Санта Клаустың бұғылары Рождество қарсаңында балаларға сыйлық жеткізуге көмектесу үшін түн аспанында шана тартады. Оңтүстік-Шығыс Азияда орманды кесу үшін пілдерді пайдаланады. Түйелер мен ламалар да кейде арқанға үйретіледі. Хуан Игнасио Молинаның айтуынша, голланд капитаны Жорис ван Шпилберген 1614 жылы Моха аралының мапучелері чиликуэн (ламаның бір түрі) жануарларын аңдар ретінде пайдаланғанын көрген. Кездейсоқ жабайы жануарлар да қолға үйретіліп, арқанға үйретілген, олардың ішінде зебралар және тіпті қашандар да бар.
Күзетші жануарлар
Кейбір үй жануарлары өте қорғаныш немесе аумақтық мінез-құлық танытатындықтан, белгілі бір тұқымдары мен түрлері адамдарды және/немесе үйлер, қоғамдық ғимараттар, кәсіпорындар, егістіктер, мал және тіпті қылмыстық әрекет орындары сияқты мүлікті күзетуге пайдаланылған. Күзетші жануарлар иелерін қауіптен ескерту үшін дабыл бере алады немесе кіріп келген жандарды немесе қауіпті жануарларды қорқытып, тіпті шабуылдау үшін қолданылуы мүмкін. Күзетші жануарлардың кең таралған мысалдары – иттер, қаздар және ламалар.
Қалқымалы машиналарды қоректендіру
Жұмыс істейтін аттар немесе басқа да тарту жануарлары жүгіру жолы арқылы бекітілген механизмдерді қозғай алады және тарих бойы құдықтан су көтеруге арналған тұтқаны (винтті) іске қосу үшін қолданылып келген. Бұрын ет пісіруге арналған айналмалы тісті дөңгелектерді (жармаларды) қозғайтын иттер де болған.
Емдеуге арналған жануарлар
Қоршаған ортаны биологиялық түрде тазалау жұмысы. 1970 жылдары Азиялық карп сияқты жануарлар АҚШ-қа су өсіру шаруашылықтарындағы балдырлардың, арамшөптердің және паразиттің өсуін бақылау үшін, канал жүйелеріндегі арамшөптерді жоюға, сондай-ақ канализацияны тазартудың бір әдісі ретінде әкелінді.
Патогендер мен аурулар
Жануарларды патогендердің және жұқпалы ауруларды тасымалдаушы науқастардың болуын анықтау үшін қолдануға болады. Иттер (оның ішінде иісші иттер) және аралар COVID-19 инфекциясын анықтауға оқытылған. Иттерді қатерлі ісіктерді анықтауға үйреткен. Бір зерттеуде құмырсқалардың зәр арқылы қатерлі ісікті анықтауға болатыны хабарланды. АПОПО ұйымының оқытқан сыңарлары сияқты, ауруларды, әсіресе өкпе туберкулезін анықтауға үйретілген тышқандар да бар.
Іздеу және алу
Иттер мен шошқалар, адамдардан жақсырақ иіс сезу қабілетіне ие, құнды өнімдерді табу арқылы жинауға көмектесе алады, мысалы, трюфель (өте қымбат жер асты саңырауқұлағы). Француздар әдетте трюфель іздеу үшін шошқаларды пайдаланады, ал итальяндықтар негізінен иттерді қолданады. Маймылдар пальма ағаштарынан кокос жинауға оқытылады, бұл жұмыс көптеген адамдар үшін тым қауіпті деп есептеледі.
Контрабандалық заттарды анықтау
Құқық қорғау органдары жиі пайдаланатын іздеу иттері, заңсыз есірткі заттарды, жарылғыш заттарды, ақшаны және тікелей тыйым салынған ұялы телефондар сияқты электрондық құрылғыларды анықтау үшін өз сезімдерін пайдалануға жаттықтырылады. Іздеу иттері ең көп пайдаланатын сезім – иіс сезу қабілеті, сондықтан олар "иіс іздеуші иттер" деп те аталады. Осы міндетті орындау үшін, иттерді күдікті заттан қашықтан пайдалануға болады, мысалы, Иттердің иіс сезуі үшін қашықтықтан ауа үлгісін алу (RASCO) жүйесі арқылы.
Көмекші жануарлар
Ең танымал мысал – соқыр адамдарға көмектесетін жетекші иттер. Сондай-ақ, қызметтік иттерді қараңыз. Кейде осы мақсатта шағын жылқылар да қолданылады. Оқытылған иттер және африкалық, азиялық және американдық маймылдар, мысалы, капучин маймылдары, мүмкіндігі шектеулі адамдарға хат ашу және осы сияқты шағын шаруашылық жұмыстарын атқару сияқты басқа да функцияларды орындауға үйретілген.
Мал шаруашылығы
Малшы немесе бақташы, бақташы ит және мал (қой немесе сиыр) арасында өте жақын жұмыс қарым-қатынасы бар. Әлемнің басқа бөліктеріндегі малшылар да түрлі ит тұқымдарын пайдаланады. Кейбір жылқы тұқымдарында малды жинау (жинап алу немесе шоғырландыру) үшін атқа мінген адамды қажетті уақытта дұрыс жерге жеткізуге мүмкіндік беретін туа біткен "мал сезімі" де болады. Қараңыз: мал өрісіндегі жылқы; мал айдауға арналған жылқы.
Полиция және әскери қызмет
Жануарлардың қорғаныс және шабуылдау қабілеттері (мысалы, тістер мен тырнақтар) адамдарды қорғауға немесе оларға шабуыл жасауға пайдаланылуы мүмкін. Қорғаушы иттер кіргізушілерді ескерту үшін қауғады немесе шабуылдайды, із кесуші иттер жарылғыш заттар мен контрабанданы анықтау үшін қолданылады, ал шабуылдайтын иттер команда бойынша шабуылдауға үйретіледі. Соғысқа арналған пілдер ежелгі заманда дайындалған, және бүгінде де әскери көлік ретінде қолданылады. Жылқының әскери қолданысы мыңжылдықтар бойы өзгеріп келген, бірақ полиция қызметі сияқты салаларда әлі де жалғасуда. Түйешілер шөлде жылқыға қарағанда жақсы өнімділік пен тіршілікке ие болғандықтан пайдаланылған. Үндістанның шекаралық қауіпсіздік күштері және басқа да бірнеше елдер әлі де Тар шөлінде түйешілерді қарауылдық жұмыстарға қолданады. Дельфиндер мен теңіз арыстандары теңіз миналарына белгілер тіркеу үшін және порттарды қарауылдау үшін пайдаланылады. Иттерді жер миналарын табуға үйретуге болады. Тышқандар, олар жеңіл және миналарды жарқындату қаупі аз болғандықтан, соңғы кезде жиірек қолданылуда. Көгершіндер әдетте қағазға жазылған хабарларды әуе арқылы жеткізеді.
Құқықтық мәртебе
Кейбір юрисдикцияларда белгілі бір жұмыс жануарларына басқа жануарларға қарағанда артық құқықтық құқықтар беріледі. Мұндай кең таралған мысалдың бірі – полиция және әскери иттер, оларға көбінесе қосымша қорғау шаралары қолданылады және адам офицерлері мен сарбаздарға көрсетілетін ескеру рәсімдерімен тең қарастырылады. Үндістан заңдарында жануарларды қорғау заңдарын іске асыру үшін «in loco parentis» (жергілікті ата-ана) институты қарастырылған. Үндістан заңнамасына сәйкес, жануарлар, құдайлар, трастар, қайырымдылық ұйымдары, корпорациялар, басқарушы органдар және т.б. сияқты адам емес субъектілер «заңды тұлға» мәртебесіне ие болып, сотқа шағымдану және сотталу, мүлікті иелену және беру, салық төлеу сияқты заңдық құқықтар мен міндеттерге ие. Жануарларға қатысты сот істерінде жануарлар «заңды тұлға» мәртебесіне ие, ал адамдар жануарлардың әл-ауқатын қамтамасыз ету үшін «loco parentis» рөлін атқаруға заңдық міндетті, дәл ата-ананың кәмелетке толмаған балаларға қатысты болғандай. Сиыр контрабандасы ісі бойынша Пәнджаб және Харьяна жоғарғы соты «құстар мен су жануарларын қоса алғанда, жануарлардың барлық әлемі» тірі адамға тән құқықтарға, міндеттерге және жауапкершілікке ие жеке заңды тұлға екенін және адамдардың «loco parentis» рөлінде әрекет етуін міндеттеді, сондай-ақ жануарларды қорғау, ветеринарлық көмек көрсету, жем-шөппен қамтамасыз ету және баптау нормаларын белгіледі, мысалы, жануарлармен тартылған көлік құралдарында төрттен аспайтын адамдар болуы керек, ал жүкті таситын жануарларға белгіленген лимиттен артық жүк салынуы тиіс емес, және егер жануарлар көлбеуге жүк тасуға мәжбүр болса, бұл лимит екі есеге төмендетілуі керек. 2014 жылы Үндістанның Жануарларды қорғау жөніндегі кеңесі мен Нагараджа ісін қарағанда сот жануарлардың да Конституцияның 21-бабында бекітілген бостандыққа, яғни өмір сүруге, жеке бостандыққа және қадір-қасиетпен өлуге (пассивті эвтаназия) құқығы бар екенін мәлімдеді. Тағы бір істе Уттаракханд штатындағы сот жануарлардың адамдармен бірдей құқықтарына ие екенін растады.