Кіріспе

Мэри Луиза Бут (19 сәуір 1831 – 5 наурыз 1889) – американдық редактор, аудармашы және жазушы. Ол әйелдер журналы «Harper’s Bazaar»-дың алғашқы бас редакторы болды. Он сегіз жасында Бут отбасынан кетіп Нью-Йорк қаласына көшті және жилет тігу шеберлігін үйренді. Ол кешкі уақытын оқу мен жазуға арнады. Бут түрлі газеттер мен журналдарға әңгімелер мен очерктер жазды, бірақ олар үшін ешқандай төлем алмады. Ол білім беру және әдеби журналдар үшін мақалалар жазып, кітаптарға рецензия жасай бастады, ақшалай сыйлық алмаса да, кейде кітаптармен сыйланғанына қуанды. Уақыт өте келе, оған әдеби тапсырмалар көбейді. Ол өзінің қабілеттерін бағалай бастаған жаңа достармен танысты. 1859 жылы ол Нью-Йорк тарихын жазуға келісті, бірақ тіпті сонда да өзін толыққанды қамтамасыз ете алмады, әйтсе де жилет тігуді тастап, күніне он екі сағат жазды. Отыз жасқа келгенде ол доктор Дж. Марион Симстің жеке хатшысы болып жұмыс істеді, бұл оның тұрақты жалақы алатын алғашқы жұмысы болды. Ол енді әкесінің көмегіне мұқтаж болмай, Нью-Йоркте өзінің қаражатымен қарапайым өмір сүре алды. 1861 жылы Азамат соғысы басталғанда, ол Агенор де Гаспариннің «Ұлы халықтың көтерілісі» атты кітабының француз тіліндегі дайын парақтарын алды. Күніне жиырма сағат жұмыс істеп, ол кітапты бір аптадан да аз уақытта аударды, ал ол екі апта ішінде жарық көрді. Кітап Одақтастар арасында сенсация тудырды, және ол АҚШ сенаторы Чарльз Самнер мен президент Авраам Линкольннен алғыс хаттар алды. Бірақ тағы да, ол жұмысы үшін аз төлем алды. Соғыс жылдарында ол патриоттық сезімді ояту мақсатымен көптеген француз кітаптарын ағылшын тіліне аударды және бір кезде Вашингтонға мемлекеттік қайраткерлерге мақала жазу үшін шақырылды, онда ол тек қонақ үйде тамақтанды. Ол осы уақытта әкесіне Нью-Йорк кеденінде клерк лауазымын алуға көмектесті. Азамат соғысы аяқталғаннан кейін Бут өзін жазушы ретінде танытты, сондықтан Харпер компаниясы оған Нью-Йоркте орналасқан «Harper’s Bazaar» журналының редакторы лауазымын ұсынды. Ол 1867 жылы журналдың құрылған күнінен бастап өмірінің соңына дейін осы лауазымда қызмет етті. Ол бастапқыда өзінің қабілеттеріне күмәнданды, бірақ ақырында жауапкершілікті қабылдады, және журналдың танымал болуына оның үлкен үлесі болды. Үй шаруашылығына арналған журнал ретіндегі сипатын сақтап, оның ықпалы мен таралымы үнемі артты, және Буттың табысы ол редакциялаған журналдың табысымен байланысты болды. Ол сол кезде АҚШ-тағы кез келген әйелден жоғары жалақы алған деген қауесет бар. Ол қысқа аурудан кейін 1889 жылдың 5 наурызында қайтыс болды.

Ерте өмір және білім

Мэри Луиза Бут 1831 жылғы 19 сәуірде Миллвилл қаласында, қазіргі Япанк қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы Уильям Чатфилд Бут және Нэнси Монсвелл болды. Буттың анасы француз тегінен шыққан, француз революциясынан қашқан босқындардың немересі еді. Буттың әкесі 1649 жылы Америка Құрама Штаттарына келген, ағылшын саясаткері сэр Джордж Буттың туысы Джон Буттың ұрпағы. 1652 жылы Джон Бут Шелтер аралын жергілікті халықтан сатып алды. 200 жыл бойы отбасы сол жерге жақын тұрды. Уильям Чатфилд Бут бірнеше жыл бойы Нью-Йорктегі бірнеше ірі сауда фирмаларына түнгі күзетшілермен қамтамасыз етті. Мэри Луизадан басқа, тағы бір қызы мен екі ұлы оның отбасының қалған бөлігін құрады, ұлдарының кішісі полковник Чарльз А. Бут болды, ол кейіннен әскерде жиырма жыл қызмет етті. Мэри Луиза Бут өте ерте жастан көзге түсетін бала ретінде сипатталды, сондықтан сұрағанда бірде француз немесе ағылшын тілдерін оқып үйренгенін, сөйлеуді үйренгенін есіне түсірмейтінін мойындады. Анасы айтқандай, ол жүре бастаған кезде Бут кітабымен бірге оны қуалайтын, өзіне оқып беруді сұрап, кітапқа қол жеткізуге тырысты. Бес жасқа толғанға дейін ол Киелі кітапты оқып бітірді. Ол сондай-ақ жас кезінде Плутархты оқыды, ал жеті жасында Расиннің шығармаларын түпнұсқа тілінде меңгерді, содан кейін әкесінен латын тілін үйрене бастады. Сол кезден бастап ол талмайтын оқырман болды, ойын-сауыққа емес, кітаптарға құштарлық танытты. Әкесінің үлкен кітапханасы болды. Он бір жасқа толғанға дейін ол Юм, Гиббон, Элисон және осы сияқты жазушылармен танысты. Осы кезде Бут мектепке жіберілді. Ата-анасы оның біліміне барынша көңіл бөлді, ал оның дене күші әртүрлі академиялардағы білім алу курсын және үйдегі шеберлермен сабақтарды үздіксіз жалғастыруға жеткілікті болды. Ол басқа оқуларға қарағанда тілдер мен табиғаттану ғылымдарына көбірек қызығушылық танытты, оларда өте жақсы нәтижелер көрсетті, ал математикадан ерекше ләззат алмады. Мектепте Бут өздігінен үйренгеннен аз білім алды. Ол француз тілін өздігінен үйренген кезде өте кішкентай болды, ол француз тіліндегі бастауыш оқулығына тап болды. Ол француз сөздерін ағылшын сөздерімен салыстырып, осылай оқуын жалғастырды. Кейін ол неміс тілін де осы тәсілмен үйренді. Өзін-өзі оқытып, ешқайсысының тілін естірмегендіктен, ол оларды сөйлей алмады, бірақ кейінірек жылдары оларды жақсы меңгерді, сондықтан ол неміс немесе француз тіліндегі кез келген кітапты ағылшын тіліне аудара алатын, тіпті оларды ағылшын тілінде оқып бере алатын. Бут он үш жасқа толғанда, отбасы Бруклинге (Нью-Йорк) көшіп келді, және ол жерде әкесі қаладағы алғашқы мемлекеттік мектепті ұйымдастырды. Мэри әкесіне мектепте сабақ беруге көмектесті. Әкесі оның өзінің қаржылық тәуелсіздігіне қабілетті екеніне толық сенбеді және оған үнемі жомарт сыйлықтар жасады. 1845 және 1846 жылдары ол Уильямсбургтегі (Нью-Йорк) әкесінің мектебінде сабақ берді, бірақ денсаулығына байланысты бұл істен бас тартып, өзін әдебиетке арнады. Бут өскен сайын, әдебиетті кәсіп етіп алуға деген ниеті нығайды. Ол төрт баланың ең үлкені болғандықтан, әкесі басқа балаларға әділдік жасау үшін оған тиісті көмектен артық көмек көрсетуді жөн көрді, себебі басқа балаларға да уақыт өте көмек қажет болуы мүмкін еді. Сондықтан, ол он сегіз жасқа толғанда, Бут өзінің жұмысы үшін Нью-Йоркте болуы керек деп шешті, өйткені ол әкесіне толық тәуелді бола алмады.

Ерте мансап

Бір досы киіз тігуші болған, ол Бутқа кәсібін үйретуді ұсынды, осылайша ол Нью-Йоркке бару жоспарын іске асыра алды. Ол қалада шағын бөлме жалдап, тек жексенбі күндері ғана үйге оралатын, себебі сол кезде Уильямсбург пен Нью-Йорк арасындағы қарым-қатынас өте баяу болды, саяхат үш сағаттан кем уақытта жасалмайтын. Оның ата-анасының үйінде оған әрдайым екі бөлме дайындалып тұратын. Бірақ отбасы оның әдеби еңбектеріне онша көңіл бөлмегендіктен, ол үйде осы туралы сирек айтқан. Бут газеттер мен журналдарға әңгімелер мен эскиздер жазды. Ол француз тілінен «Мармур жұмысшысының нұсқаулығы» (Нью-Йорк, 1856) және «Сағат жасаушының нұсқаулығы» кітаптарын аударды. Сонымен қатар, ол Джозеф Меридің «Андре Шениер» және Эдмон Франсуа Валентин Оубенттің «Таулардың патшасы» шығармаларын «Эмерсон» журналы үшін аударды, ол Буттың түпнұсқа мақалаларын да жариялады. Кейін ол Виктор Кузеннің «Француз сарайының құпия тарихы немесе Мадам де Шеврездің өмірі мен дәуірі» (1859) еңбегін аударды. Сол жылы оның «Нью-Йорк қаласының тарихы» атты алғашқы басылымы жарық көрді, бұл оның ең қымбатты туындысы еді. Содан кейін ол Орландо Уильямс Уайтқа француз классиктерінің бірнеше аудармаларын жасауға көмектесті, сондай-ақ «About’s Germaine» (Бостон, 1860) аудармасын да жасады. Бір досы Бутқа Нью-Йорк қаласының толық тарихы әлі жазылмағанын және мектептерде пайдалану үшін мұндай кітап дайындаған жөн екенін айтты. Ол бұл жұмысты бастады және бірнеше жылдан кейін, баспагердің өтініші бойынша, сол тақырыптағы маңызды еңбектің негізі болған жобаны аяқтады. Жұмыс істеу кезінде Бут кітапханалар мен мұрағаттарға толық қол жеткізе алды. Вашингтон Ирвинг оған жігерлендіретін хат жіберді, ал Д. Т. Валентин, Генри Б. Доусон, Уильям Джон Дэвис, Эдмунд Бейли О’Кэллахан және тағы да басқалар оған құжаттар мен көмек көрсетті. «Құрметті Мисс Бут, – деп жазды тарихшы Бенсон Джон Лоссинг, – Нью-Йорк тұрғындары сізге осы үлкен қаланың өмірі туралы танымал тарих үшін алғыс айтуға тиіс, онда оның тарихындағы көптеген маңызды фактілер бар және бұл бір томдық кітап барлығына қол жетімді. Сізді тапсырманың толықтығымен және оны тамаша орындағаныңызбен құттықтаймын». Буттың Нью-Йорк тарихы бір үлкен томда жарық көрді. Кітап жақсы қабылданып, баспагер Бутқа шетелге барып, Еуропаның ірі астаналары – Лондон, Париж, Берлин және Венаның танымал тарихын жазуды ұсынды. Жас жазушы үшін болашақ жарқын көрінгенмен, азаматтық соғыстың жақындауы және басқа да жағдайлар оның саяхаттауына кедергі келтірді.

Азамат соғысы

Бұл еңбектің алғашқы басылымы жарық көргеннен кейін көп ұзамай азамат соғысы басталды. Бут әрқашан құлдыққа қарсы болған және прогресс деп санайтын қозғалыстарды қолдаған. Ол Одақ жағында тіркелді және оның ісіне көмектесуге құштар болды. Алайда, ол әскери госпитальдерде медбике болып жұмыс істеуге өзін лайықты деп санамады. Граф Агенор де Гаспариннің "Un Grand Peuple Qui Se Releve" ("Ұлы халықтың қайта өркендеуі") кітабының алдын ала нусқасын алғаннан кейін, ол өзіне қалай көмектесе алатынын бірден түсінді. Ол кітапты Чарльз Скрибнерге алып барып, оны басып шығаруды ұсынды. Скрибнер аударма дайын болса, қуана жариялайтынын, бірақ соғыс кітап шығар алдында аяқталады деп ойлағанын, бірақ егер аударма бір апта ішінде бітсе, оны басып шығаратынын айтты. Бут үйге қайтып, жұмысқа кірісіп, түнде корректура парақтарын алып, таңертең жаңа нусқасымен қайтарды. Бір апта ішінде аударма аяқталды, екі аптадан кейін кітап жарық көрді. Соғыс жылдарында жарық көрген басқа ешбір кітап осы кітап сияқты қызығушылық тудырмады. Сол кездегі газеттер мақтаулармен және сын-ескертпелермен толы болды, бұл партиялық көзқарасқа байланысты болды. "Бұл кітап адам құқығы үшін күресте бүкіл жасаққа тең" деп жазды сенатор Самнер. Аударманың жарық көргені Бутты Гаспарин мен оның әйелімен байланыстырды, олар оны Швейцарияға қонаққа шақырды. 1867 жылы тарихтың екінші басылымы, ал 1880 жылы қайта қаралып, үшінші басылымы жарық көрді. Кітаптың үлкен форматтағы нусқасын белгілі кітап коллекционерлері сатып алып, оны қосымша гравюралармен, портреттермен және автографтармен толықтырды. Бір данасы, үлкен форматқа дейін кеңейтіліп, бірнеше мың карта, хаттар және басқа иллюстрациялармен толықтырылып, тоғыз томдық болып шықты және Нью-Йорк қаласында сақталды. Екінші данасы Бутқа тиесілі болды және екі мыңнан астам иллюстрациямен байытылды. Бут Гаспариннің "Еуропа алдындағы Америка" (Нью-Йорк, 1861), Эдуард Рене де Лабулайдың "Америкадағы Париж" (Нью-Йорк, 1865) және Огюстен Кошеннің "Эмансипацияның нәтижелері және құлдықтың нәтижелері" (Бостон, 1862) кітаптарын аударды. Осы еңбегі үшін ол президент Линкольн, сенатор Самнер және басқа да мемлекет қайраткерлерінен мақтаулар мен қолдау алды. Соғыс кезінде ол Кошен, Гаспарин, Лабулай, Анри Мартин, Чарльз Форбс Рене де Монталембер және Одаққа көңіл білдірген басқа да еуропалықтармен хат алмасып тұрды. Ол графня де Гаспариннің "Веспер", "Камилла" және "Адам қайғылары", сондай-ақ граф Гаспариннің "Бақыт" кітаптарын да аударды. Одақтың француздық достары жіберген құжаттар памфлеттер түрінде жарияланды, оларды Одақ Лигасы клубы шығарды немесе Нью-Йорк газеттерінде басылды. Бут Мартиннің "Франция тарихы" кітабын аударды. "Людовик XIV дәуірі" атты екі томдық шығарма 1864 жылы, ал 1866 жылы "Француз монархиясының құлдырауы" деген атпен алғашқы он жеті томдық еңбектің соңғы екі томы жарық көрді. Ол осы кітаптарды басынан бастап жалғастыруды жоспарлаған, бірақ екеуін аударғаннан кейін жоба тоқтатылды және басқалары басылмады. Мартиннің "Франция тарихы" кітабының қысқартылған нұсқасы 1880 жылы жарық көрді. Ол Лабулайдың "Ертегілер кітабы", Жан Маседің "Ертегілер" және Блез Паскальдің "Провинциалдық хаттар" кітаптарын да аударды. Ол Генри Винтер Дэвис, сенатор Джеймс Руд Дулиттл, Галуша А. Грос, доктор Фрэнсис Либер, доктор Белл, Санитарлық комиссияның президенті және Кассиус М. Клей, Бас прокурор Джеймс Спид сияқты мемлекет қайраткерлерінен жүздеген алғыс хаттар алды. Оның аудармалары қырық томға жуық. Ол Джеймс Т. Филдс өтініші бойынша Жорж Сандтың "Өмір тарихым" атты көлемді еңбегінің қысқартылған нұсқасын қосуды жоспарлаған, бірақ жағдай оның аяқталуына кедергі келтірді.

Харпер базары

1867 жылы Бут үйдің қуанышы мен жақсартуына арналған апталық журнал – "Харперс Базар" журналын басқаруға кірісті. Ол Харперлермен, яғни олардың атын алып жүрген журналды құрған және оны жүргізген төрт бауырласпен ұзақ жылдар бойы жақсы қарым-қатынаста болды. Оның редакторлық басшылығымен журнал өте сәтті болды, оған жүз мыңнан астам адам жазылды. Оның әр бөлімінде көмекшілері болғанымен, ол бүкіл команданың рухани жетекшісі болды. Мұндай журналдың американдық үйлердегі ықпалы зор бағаланды. Оның редакторы дерлік он алты жыл бойы сансыз отбасыларға әсер етіп, бір буынның тұрмысын қалыптастыруға көмектесті.

Жеке өмір

Ол Нью-Йорк қаласында, Централ Парк маңында, Бутқа тиесілі үйінде, ұзақ жылдар бойы серігі болған Энн У. Райтпен бірге тұрды, олардың достығы бала кезінде басталган. Олардың үйі қонақтарды қабылдауға өте ыңғайлы болған. Әрқашан қонақтар келіп тұратын, ал салонға әр сенбі сайын жазушылар, әншілер, актерлер, музыканттар, мемлекет қайраткерлері, саяхатшылар, баспагерлер мен журналистер жиналатын. Бут 1889 жылдың 5 наурызында қысқа аурудан кейін Нью-Йоркте қайтыс болды.