Кіріспе
Тамақ өндірістен тұтынуға дейін тасымалданады. Тамақ шақырымы – тамақ өндірілген сәттен бастап тұтынушыға жеткенге дейінгі арақашықтық. Тамақ километрлері – тамақтың қоршаған ортаға тигізетін әсерін, мысалы, тамақтың көміртегі ізін бағалау кезінде қолданылатын факторлардың бірі. Тамақ милясы деген ұғым 1990 жылдардың басында Ұлыбританияда пайда болды. Оны орнықты ауыл шаруашылығы, азық-түлік және қоршаған орта (SAFE) альянсының профессоры Тим Ланг ұсынды және алғаш рет Анжела Пакстон зерттеген және жазған «Тамақ милялары туралы есеп: Тамақты алысқа тасымалдаудың қауіптері» атты баяндамада жарияланды. Кейбір ғалымдар тамақпен қамтамасыз етудің арақашықтығының ұлғаюын сауданың жаһандануына, азық-түлікпен қамтамасыз ету базаларының азайып, ірілеуіне, жеткізілім үлгілеріндегі күрт өзгерістерге, өңделген және қаптамаланған тамақтардың көбеюіне және супермаркетке сирек баратындығымызға байланысты деп санайды. Бұл көрсеткіштер тамақтан туындайтын парниктік газдар эмиссиясының шағын бөлігін құрайды; CO2 эмиссиясының 83% өндіріс кезеңдеріне тиесілі. Бірнеше зерттеулер тамақтың өндірісі, тұтынуы және тасымалы сияқты толық азық-түлік циклындағы эмиссияны салыстырады. Оларға «ферма қақпасына дейін» және «ферма қақпасынан тыс» тамақпен байланысты парниктік газдар эмиссиясының бағалаулары кіреді. Мысалы, Ұлыбританияда ауыл шаруашылығымен байланысты эмиссия жалпы азық-түлік тізбегінің шамамен 40% құрайды (сауда, қаптама, тыңайтқыш өндірісі және басқа факторларды қоса алғанда), ал көлікте бөлінетін парниктік газдар жалпы азық-түлік тізбегінің эмиссиясының шамамен 12% құрайды. 2022 жылғы зерттеуге сәйкес, әлемдік тамақ милясының эмиссиясы бұрынғы есептерден 3,5–7,5 есе жоғары, көлік жалпы азық-түлік жүйесінің эмиссиясының 19% құрайды, бірақ өсімдіктерге негізделген диетаға көшу әлдеқайда маңызды болып қала береді. «Тамақ милясы» ұғымы сынға ұшырады және тамақ милясы әрқашан тамақ өндірісінің нақты экологиялық әсерімен сәйкес келе бермейді. Салыстыру үшін, үйде тамақ дайындауға жұмсалатын энергияның жалпы үлесі 26%, ал тамақ өңдеуге жұмсалатын энергия 29% құрайды, бұл көлікке қарағанда әлдеқайда көп.
Food miles is the distance food is transported from the time of its making until it reaches the consumer. Food miles are one factor used when testing the environmental impact of food, such as the carbon footprint of the food. The concept of food miles originated in the early 1990s in the United Kingdom. It was conceived by Professor Tim Lang at the Sustainable Agriculture Food and Environment (SAFE) Alliance and first appeared in print in a report, "The Food Miles Report: The Dangers of Long Distance Food Transport", researched and written by Angela Paxton. Some scholars believe that an increase in the distance food travels is due to the globalization of trade; the focus of food supply bases into fewer, larger districts; drastic changes in delivery patterns; the increase in processed and packaged foods; and making fewer trips to the supermarket. These make a small part of the greenhouse gas emissions created by food; 83% of overall emissions of CO2 are in production phases. Several studies compare emissions over the entire food cycle, including production, consumption, and transport. These include estimates of food related emissions of greenhouse gas 'up to the farm gate' versus 'beyond the farm gate'. In the UK, for example, agricultural related emissions may account for approximately 40% of the overall food chain (including retail, packaging, fertilizer manufacture, and other factors), whereas greenhouse gases emitted in transport account for around 12% of overall food chain emissions. A 2022 study suggests global food miles emissions are 3.5–7.5 times higher than previously estimated, with transport accounting for about 19% of total food system emissions, albeit shifting towards plant based diets remains substantially more important. The concept of "food miles" has been criticised, and food miles are not always correlated with the actual environmental impact of food production. In comparison, the percentage of total energy used in home food preparation is 26% and in food processing is 29%, far greater than transportation.
Шолу
Тамақ милясы деген ұғым экологиялық, әлеуметтік және экономикалық мәселелердің кең ауқымын қамтитын тұрақтылық мәселесінің бір бөлігі болып табылады, соның ішінде жергілікті тамаққа қатысты мәселелер де осыған жатады. Бұл терминді Тим Ланг (қазір Лондон қаласындағы Сити университетінің азық-түлік саясаты профессоры) енгізді. Ол былай дейді: «Мақсат – тамақ өндірісінің жасырын экологиялық, әлеуметтік және экономикалық салдарларын тұтынушыларға қарапайым, объективті және түсінікті түрде көрсету болды». Дамыған елдерде тамақ тасымалының қашықтығы ұлғайған себебі – азық-түлік саудасының жаһандануы, ол 1961 жылдан бері төрт есеге өсті. Жолмен тасымалданатын тамақ басқа тасымалдау түрлеріне қарағанда көміртегі шығарындыларын көп бөледі. Әлемдік азық-түлік тасымалының көміртегі шығарындыларының 60%-ын автомобиль көлігі құрайды. Әуе көлігі – 20%, ал теміржол және теңіз көлігі – әрқайсысы 10% көміртегі шығарындыларын бөледі. Бұл көрсеткіш қоршаған ортаға тигізетін әсерді толық бағалау үшін емес еді, бірақ тиімді құрал ретінде сынға ұшырады. Мысалы, 2005 жылы AEA Technology Environment зерттеушілері жасаған DEFRA есебінде «Тамақ милясының тұрақты даму көрсеткіші ретінде жарамдылығы» деген тақырыпта «тамақ тасымалының тікелей экологиялық, әлеуметтік және экономикалық шығындары жыл сайын 9 миллиард фунт стерлингтен асып, оның басым бөлігі кептелістерге байланысты» деген қорытынды келтірілді. Есепте сондай-ақ тамақтың қаншалықты алысқа тасымалданғаны ғана емес, сонымен қатар азық-түлік тізбегінің барлық кезеңдерінде қолданылатын тасымалдау әдісі де маңызды екені көрсетілген. Жеке көлікпен сауда орталықтарына бару, жаяу немесе велосипедпен жетуге болатын жергілікті дүкендерге бірнеше жүк көлігімен тасымалдауға қарағанда қоршаған ортаға зияндырақ болуы мүмкін. Әуемен жеткізілген тағамды сатып алу үшін супермаркетке бару, оның өзінің әуемен тасымалдануынан да көп шығарынды бөледі. Сондай-ақ, егер органикалық шаруашылық өнімдері жергілікті шаруашылықтарда өндірілмесе, олардың оң экологиялық әсері жоғалуы мүмкін. Carbon Trust атап өткендей, тамақ өндірісінен туындайтын көміртегі шығарындыларын түсіну үшін, егістіктен тағамды дастарқанға жеткізу кезіндегі барлық көміртегі шығаратын процестерді – өндіріс, бастауы, маусымдылығы және үй шаруасындағы күтімді ескеру қажет.
Тамақпен байланысты бизнес
Корнелл университетінің профессоры Мигель Гомес (қолданбалы экономика және менеджмент) жетекшілік еткен және Аткинсон орнықты болашақ орталығы қолдаған соңғы зерттеуде, көптеген жағдайларда супермаркеттердің тауар тізбегі әр фунт өнім үшін жанармай шығыны және тасымалдау қашықтығы бойынша фермерлер нарықтарынан жақсы нәтиже көрсеткені анықталды. Зерттеу нәтижесі жергілікті өнімді супермаркеттер арқылы сату, фермерлер нарықтарына қарағанда экономикалық жағынан тиімді және тұрақты болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Тамақ шақырымдарын есептеу
Көптеген түрлі ингредиенттерден жасалған өңделген тағамдар үшін тасымалдаудан болатын шығарындыларды есептеу өте күрделі, бірақ мүмкін емес емес, әр ингредиенттің жүретін қашықтығын тасымалдау түрінің көміртегі интенсивтігіне (әуе, автомобиль немесе теміржол) көбейту арқылы. Дегенмен, Тим Ланг пен Food Miles есебінде көрсетілгендей, алынған сан қызығушылық тудырса да, азық-түлік өнімінің қаншалықты тұрақты екендігінің толық картинасын бере алмайды. Кейбір iOS және Android қолданбалары тұтынушыларға азық-түлік өнімдері туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді, оның ішінде тамақтану құндылығы, өнімнің тегі және өндіріс орнынан тұтынушыға дейінгі арақашықтық. Мұндай қолданбаларға OpenLabel, Glow және Open Food Facts жатады. Бұл қолданбалар штрихкодты сканерлеуге негізделуі мүмкін. Сонымен қатар, смартфондар өнімнің QR-кодын сканерлей алады, содан кейін браузер ашылып, өнімнің өндіріс орнын көрсетеді (мысалы, Farm to Fork жобасы).
Әділ сауда
Oxfam зерттеушілерінің пікірінше, ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу және азық-түлікпен жабдықтау тізбегінің көптеген басқа да жақтары да парниктік газдар шығарылымдарына үлес қосады, бірақ олар қарапайым "азық-түлік шақырымы" өлшемдерімен ескерілмейді. Ауыл шаруашылығын дамыту арқылы кедей елдердегі тұрмыс жағдайын жақсартуға қол жеткізуге болады. Кедей елдердің шағын фермерлері алыс экспорттық нарықтарға жоғары құнды бау-бақша өнімдерін сату арқылы табыстарын және өмір сүру деңгейін жақсарта алады, бұл оларды өз тұтынуы үшін немесе жергілікті нарықтар үшін негізгі дақылдарды өндіруден ауыстырады. Дегенмен, кедей елдерден жасалатын экспорт әрқашан кедей адамдарға пайда әкелмейді. Егер өнімде Fairtrade сертификаты немесе басқа да сенімді және тәуелсіз жүйеден шыққан белгі болмаса, азық-түлік экспорты жағдайды нашарлатуы мүмкін. Импорттаушылар төлейтін соманың өте аз бөлігі плантация жұмыскерлеріне жетеді. Жалақы көбінесе өте төмен, жұмыс жағдайы нашар және кейде қауіпті. Кейде экспортқа арналған азық-түлік жергілікті тұтыну үшін өсірілген азық-түлікке бөлінген жерді иеленеді, соның салдарынан жергілікті халық аш болуы мүмкін.
Өндірісте және көлікте пайдаланылатын энергия
Зерттеушілердің пікірінше, тұтынушылар сатып алатын тамақтың экологиялық бағалауында оның қалай өндірілгені және өндіріске жұмсалған энергия мөлшері ескерілуі тиіс. Жақында Қоршаған орта, тағам және ауыл шаруашылығы департаменті (DEFRA) жүргізген зерттеуде Испанияда өсіріліп, Ұлыбританияға тасымалданған помидордың энергия тұрғысынан көміртегі ізі Ұлыбританиядағы жылыжайларда өсірілген помидорға қарағанда төмен болуы мүмкін екендігі көрсетілді. Неміс зерттеушілерінің пікірінше, "тағамдық қашықтық" тұжырымдамасы тұтынушыларды жаңылыстырады, себебі тасымалдау және өндіріс көлемі ескерілмейді. ISO 14040 стандартына сәйкес өмірлік циклді бағалау (LCA) әдістемесін қолдану арқылы Германия тұтынушыларына тағам жеткізетін барлық тізбектер зерттелді, жергілікті тағамдар еуропалық және әлемдік тағамдармен салыстырылды. Ірі ауыл шаруашылығы тағам өндірісімен және тасымалымен байланысты бірлік құнын төмендетіп, экономикалық масштаб арқылы тиімділікті арттырады және тағамның килограмына жұмсалатын энергияны азайтады. Justus Liebig University Giessen жүргізген зерттеулер көрсеткендей, шағын тағам өндірісі, тағамның килограмына жұмсалатын энергия мөлшері бойынша ірі операциялардан гөрі, қоршаған ортаға көбірек зиян келтіруі мүмкін, тіпті "тағамдық қашықтығы" аз болса да. Қой еті, сиыр еті, шарап, алма, жеміс шырындары және шошқа еті бойынша жасалған зерттеулер "тағамдық қашықтық" тұжырымдамасының тағам өндірісінің барлық факторларын есепке алу үшін тым қарапайым екенін көрсетті. 2006 жылғы Линкольн университетінің агробизнес және экономикалық зерттеу бөлімінің есебі, Жаңа Зеландиядағы және Еуропадағы тағам өндірісінде жұмсалған энергияның жалпы көлемін салыстыра отырып, тұтынушыларға тағамды Еуропаға тасымалдауға жұмсалған энергияны ескере отырып, "тағамдық қашықтық" туралы мәлімдемелерге қарсы тұрады. Есепте былай делінген: "Жаңа Зеландия Ұлыбританиямен салыстырғанда көптеген тағамдық тауарларда өндіріс тиімділігі жоғары. Мысалы, Жаңа Зеландияның ауыл шаруашылығы азық-түліктерді өндіру үшін көп энергия қажет болатын және үлкен шығарындыларға әкелетін тыңайтқыштарды аз қолданады, ал малдар жыл бойы сыртта шөп жеп, көп мөлшерде әкелінетін концентраттардың орнына табиғи жайылымдарда өседі. Сүт және қой еті өндірісінде Жаңа Зеландия Ұлыбританиядан энергия тиімділігі жағынан әлдеқайда жоғары, тіпті тасымалдау шығындарын ескергенде де – сүт өнімдері үшін екі есе, қой еті үшін төрт есе тиімді. Доктор Кристофер Вебер және басқалар жүргізген АҚШ-тағы тағам өндірісінің жалпы көміртегі ізіне қатысты зерттеулер көрсеткендей, көміртегі шығарындыларына қарағанда тасымалдаудың маңызы шамалы, себебі көміртегі шығарындыларына пестицидтер мен тыңайтқыштардың өндірісі және ферма мен тағам өңдеу жабдықтарына қажетті отын әсер етеді."
Мал шаруашылығы - парниктік газдар көзі
Ауыл шаруашылығы жануарлары жаһандық парниктік газдар (ПГГ) шығарындыларының 20%-дан 30%-ына дейін жауап береді. Бұл көрсеткіш малға жем беру және жайылым үшін жерді тазалауды да қамтиды. Ағаштарды кесу және егін шаруашылығы ауыл шаруашылығы шығарындыларының басты себептері болып табылады. Орманды жою көміртегінің сіңірілуін азайтады, бұл климаттың өзгеру процесін үдетеді. Егін өсіру, соның ішінде синтетикалық тыңайтқыштарды қолдану, мысалы, азот оксиді сияқты парниктік газдарды бөліп шығарады. Азотты тыңайтқыш өндіру үшін көп мөлшерде ископай отын қажет, өйткені оның бір тоннасын өндіруге 1,5 тонна мұнай жұмсалады. Сондай-ақ, олар "аптасына бір күндік калория мөлшерін қызыл ет пен сүт өнімдерінен тауық, балық, жұмыртқа немесе өсімдік негізіндегі диетаға ауыстыру, барлық жергілікті өнімдерді сатып алудан гөрі парниктік газдарды азайтуға көбірек мүмкіндік береді" деген қорытындыға келді. Яғни, қызыл еттің тұтыну мөлшері тағамның тасымалдану қашықтығынан әлдеқайда маңыздырақ.
"Жергілікті" тамақ
Көпшілік көбінесе соңғы шақырымға мән бермейді. Мысалы, бензиннің бір галлоны 5 кг етті 60000 миль (96560 км) жолмен (40 тонналық көлік 8 миль/галлон жылдамдықпен) көлемді тасымалдауға немесе бір тұтынушыны тек 30 немесе 40 миль (64 км) қашықтыққа ет сатып алуға жеткізе алады. Осылайша, алыс шаруашылықтан жақын маңдағы дүкенге тасымалданған азық-түліктердің экологиялық іздері, тұтынушының көлікпен өзі тікелей алып келетін, бірақ дүкеннен әлдеқайда алыс орналасқан шаруашылықтан әкелген азық-түліктерге қарағанда төмен болуы мүмкін. Бұл компаниялардың үйге жеткізу арқылы тамақ тасымалдауы, дәстүрлі саудаға қарағанда көміртегі шығарындыларын немесе энергия тұтынуын азайтуы мүмкін дегенді білдіреді. Қашықтықтардың салыстырмалылығы және тасымалдау түрі бұл есептеуді қиындатады. Мысалы, тұтынушылар соңғы шақырымдағы көміртегі іздерін жаяу жүру, велосипедпен жүру немесе қоғамдық көлікпен жүру арқылы айтарлықтай азайта алады. Тағы бір қызықты жайт, үлкен кемелермен өте ұзақ қашықтыққа тасымалданған тауарлардың көміртегі шығарындылары мен энергия тұтынуы, сол тауарлардың жүк көлігімен әлдеқайда жақын қашықтыққа тасымалданғанға қарағанда төмен болуы мүмкін.
Тамақ-азық емес, өмірлік циклді талдау
Өмірлік цикл талдауы – шығарындылар мен қалдықтарды қоса алғанда, кең ауқымды экологиялық критерийлерді біріктіретін әдіс, және біз жейтін тағамның нақты қоршаған ортаға тигізетін әсерін бағалаудың көбірек қамтитын жолы. Бұл әдіс тағамды өндіру, өңдеу, қаптау және тасымалдау кезіндегі энергияның кірісі мен шығысын есепке алады. Сонымен қатар, ол ресурстардың азаюын, ауа және судың ластануын, қалдықтардың пайда болуын/қалалық қатты қалдықтарды да қамтиды. Көптеген ұйымдар тағам мен ауыл шаруашылығының көміртегі шығындарын немесе өмірлік цикл әсерін есептеудің жолдарын әзірлеуде. Кейбіреулері басқаларына қарағанда сенімдірек, бірақ қазіргі уақытта қайсысы толық, тәуелсіз және дұрыс екенін, ал қайсысы жарнамалық әрекет екенін анықтаудың оңай жолы жоқ. Өмірлік циклдің толық талдауы да тағам өндірісі мен тұтынуының қоршаған ортаға тигізетін әсерін ғана қарастырады. Алайда, бұл тұрақты дамудың экологиялық, әлеуметтік және экономикалық үш негізгі құралының бірі болып табылады.